پێشەکی
لە 17ی ئایاری 1639، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی سەفەوی لە قەسری شیرین، لە ڕۆژاوای ئێران، پەیماننامەیەکیان واژۆ کرد کە چارەنووسی کوردستانی بۆ هەمیشە یەکلایی دەکردەوە. پەیماننامەی زوهاب ــ کە بە پەیماننامەی قەسری شیرینیش ناسراوە ــ کۆتایی بە دوا جەنگ لە زنجیرەی نزیکەی 150 ساڵ جەنگە ناوبەناوەکانی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە هێنا و سنوورێکی بە ناو نیشتمانی کورددا کێشا کە، بە گۆڕانکارییەکی کەمەوە، هێشتا سنوورەکانی تورکیا و عێراق و ئێران دیاری دەکات. ئەوە پەیماننامەیەک بوو کە دابەشبوونی کوردستانی هەمیشەیی کرد.
ئەگەر ئاشتیی ئاماسیا (1555) یەکەم دابەشکردنی فەرمیی کوردستان بووبێت، پەیماننامەی زوهاب پەسەندکردنی هەمیشەیی ئەو دابەشکردنە بوو. ئەو سنوورەی دامەزراند، نزیکەی حەفتا لە سەدی خاکی کوردستانی خستە ژێر باڵادەستیی عوسمانی و سی لە سەدی ماوەی خستە ژێر دەسەڵاتی ئێرانی سەفەوی. هیچ نوێنەرێکی کورد لە دانوستانەکاندا بەشدار نەبوو. هیچ بەرژەوەندییەکی کورد لەبەرچاو نەگیرا. دوو ئیمپراتۆریەت هێڵێکیان بە ناو نیشتمانی نەتەوەیەکدا کێشا، و ئەو هێڵە هەرگیز نەسڕاوەتەوە.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی زوهاب چی بوو؟
پەیماننامەی زوهاب لە 17ی ئایاری 1639، لە قەسری شیرینی ڕۆژاوای ئێران، لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی سەفەویدا واژۆ کرا. ئەم پەیماننامەیە کۆتایی بە جەنگی عوسمانی–سەفەوی لە 1623–1639 هێنا؛ دوا جەنگ لە زنجیرەیەک ململانێی وێرانکەری نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە کە نزیکەی هەموویان لەسەر خاکی کوردستان ڕوویان دا. بە شێوەیەکی بەربڵاو، ئەم پەیماننامەیە بە پتەوکردن و پەسەندکردنی هەمیشەیی ئاشتیی پێشووی ئاماسیا (1555) دادەنرێت، کە دابەشکردنی ڕۆژهەڵاتی نزیک و قەفقازی لە نێوان هەردوو دەسەڵاتەکەدا پشتڕاست کردەوە.
بەپێی پەیماننامەکە، هەموو میزۆپۆتامیا، لەگەڵ بەغدا، بە شێوەیەکی بێگەڕانەوە ڕادەستی عوسمانییەکان کرا، لە کاتێکدا سەفەوییەکان ئازەربایجان و ڕۆژهەڵاتی گورجستان و ناوچە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات، لەوانە میرنشینی ئەردەڵان، لە دەستی خۆیاندا هێشتەوە. ئەو سنوورەی لە زوهاب دامەزرا، چوارچێوەی گشتیی سنوورە هاوچەرخەکانی نێوان ئێران و دەوڵەتانی تورکیا و عێراقی دیاری کرد. بۆ کوردستان، ئەمە بە مانای دابەشبوونێکی هەمیشەیی بوو: حەفتا لە سەدی خاکی کوردستان کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و سی لە سەدیش کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئێران.
خاڵە سەرەکییەکان
• پەیماننامەی زوهاب دابەشبوونی کوردستانی هەمیشەیی کرد؛ ئەو سنوورەی لە نێوان خاکی عوسمانی و سەفەویدا دامەزراند، هێشتا بنەمای سنوورە هاوچەرخەکانی تورکیا–ئێران و عێراق–ئێران پێک دەهێنێت.
• نزیکەی 70%ی خاکی کوردستان کەوتە ژێر باڵادەستیی عوسمانی و 30% کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئێرانی سەفەوی؛ دابەشکردنێک کە ژیانی سیاسی و کولتووری و ئابووریی کوردی پارچەپارچە کرد.
• هیچ دەنگێکی کورد لە دانوستانەکاندا ئامادە نەبوو؛ مامەڵە لەگەڵ کوردستان وەک ناوچەیەکی سنووری کرا کە دەبێت دابەش بکرێت، بەبێ ئەوەی وەک نیشتمانی نەتەوەیەکی جیاواز سەیر بکرێت.
• پەیماننامەکە کۆتایی زنجیرەی 125 ساڵ جەنگەکانی عوسمانی–سەفەوی (1514–1639) بوو، کە نزیکەی بە تەواوی لەسەر خاکی کوردستان ڕوویان دا؛ جەنگەکان کۆمەڵگە کوردییەکانیان وێران دەکرد و خزمەتی بەرژەوەندییە ئیمپراتۆرییەکان دەکرد.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: پەیماننامەی زوهاب (هەروەها: پەیماننامەی قەسری شیرین / ڕێککەوتنی کۆشکی شیرین) بەروار: 17ی ئایاری 1639 لایەنەکان: ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (سوڵتان مورادی چوارەم) و ئێرانی سەفەوی (شا سەفیی یەکەم) جۆر: پەیماننامەی ئاشتی و یەکلاییکردنەوەی هەمیشەیی سنوور بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: دابەشکردنی هەمیشەیی کوردستان ــ ~70% عوسمانی، ~30% سەفەوی جەنگی کۆتایی‌پێهاتوو: جەنگی عوسمانی–سەفەوی لە 1623–1639 دەستکەوتەکانی عوسمانی: هەموو میزۆپۆتامیا، لەگەڵ بەغدا؛ پشتڕاستکردنەوەی دەسەڵات بەسەر ڕۆژاوای کوردستاندا دەستکەوتەکانی سەفەوی: ئازەربایجان، ڕۆژهەڵاتی گورجستان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان (لەگەڵ ئەردەڵان) میرات: سنوورەکە بنەمای سنوورە هاوچەرخەکانی تورکیا–ئێران و عێراق–ئێران پێک دەهێنێت گرنگی: دابەشبوونی کوردستانی هەمیشەیی کرد
چوارچێوەی مێژوویی: 125 ساڵ جەنگ لەسەر خاکی کوردستان
پەیماننامەی زوهاب کۆتایی زنجیرەی 125 ساڵ ململانێی عوسمانی–سەفەوی بوو، کە بە شەڕی چاڵدێران لە 1514 دەستی پێ کرد. لە ماوەی ئەم سەردەمەدا، هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە چەندین جار جەنگیان کرد؛ لە 1532–1555 و 1578–1590 و 1603–1618 و 1623–1639، و مەیدانی سەرەکیی هەر یەکێک لەو جەنگانە کوردستان بوو. شارە کوردییەکان گەمارۆ دران و داگیر کران، لە دەست چوون و دووبارە گیرانەوە. دانیشتوانی کورد ئاوارە کران و بە زۆر بۆ سەربازی بردران و کوژران. هەردوو لایەن وەفاداریی هۆزە کوردییەکانیان بۆ مەبەستی خۆیان بەکار هێنا.
دوا جەنگ (1623–1639) کاتێک هەڵگیرسا کە شا عەباسی یەکەمی سەفەوی لە 1623 بەغدا و بەشێکی زۆری عێراقی لە عوسمانییەکان گرتەوە. سوڵتان مورادی چوارەمی عوسمانی هێرشێکی گەورەی بۆ گرتنەوەی شارەکە دەست پێ کرد، کە بە گەمارۆدانی سەختی بەغدا لە 1638 گەیشتە لووتکە. دوای ئەوەی موراد شارەکەی گرتەوە، هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە ماندوو و هێزیان بەسەرچووبوو. پەیماننامەی زوهاب ئەنجامی ئەو دۆخە بوو؛ دانپێدانانێک لەلایەن هەردوو لاوە بەوەی ئەو سنوورانەی بە درێژایی سەدەیەک جەنگ پێک هاتبوون، بووبوون بە ڕاستییەکی هەمیشەیی.
مەرجەکانی پەیماننامەکە: دابەشکردنی هەمیشەیی کوردستان
پەیماننامەی زوهاب بە شێوەیەکی گشتی ڕێکخستنە خاکییەکانی ئاشتیی ئاماسیای، بە هەندێک گۆڕانکارییەوە، پشتڕاست کردەوە. عوسمانییەکان هەموو میزۆپۆتامیا، لەگەڵ بەغدا، و دەسەڵاتیان بەسەر ڕۆژاوای کوردستاندا لە دەستی خۆیاندا هێشتەوە؛ ئەو ناوچەیە ئامەد و وان و مووسڵ و کەرکووک و سلێمانی و میرنشینە کوردییە پێشوویەکانی دەگرتەوە. سەفەوییەکان ڕۆژهەڵاتی کوردستانیان، لەوانە میرنشینی ئەردەڵان و ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژاوای ئێران، لە دەستی خۆیاندا هێشتەوە.
سنوورەکە هێڵێکی ورد لەسەر نەخشە نەبوو، بەڵکو ناوچەیەکی فراوانی سنووری بوو کە بە ناو چیاکانی کوردستاندا و بە درێژایی زنجیرەچیای زاگرۆس تێدەپەڕی. تا سەدەی 19 هەوڵی دیاریکردنی وردی سنوورەکە نەدرا، و ئەو پرۆسەیە چەندین کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی و ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا و پەیماننامەکانی ئەرزەڕووم (1823 و 1847)ی لەخۆ گرت. بەڵام دابەشکردنە بنەڕەتییەکە ــ پارچەکردنی کوردستان بۆ ڕۆژاوایەکی عوسمانی و ڕۆژهەڵاتێکی ئێرانی ــ لە زوهاب چەسپێنرا و هەرگیز هەڵنەوەشاوەتەوە.
کاریگەری لەسەر کوردستان: نەتەوەیەک کە بە ئەنقەست دابەش کرا
پەیماننامەی زوهاب ئەو ناوچە سنوورییە جێناکۆک و گۆڕاوەی کرد بە سنوورێکی نێودەوڵەتیی هەمیشەیی کە بە ناو دڵی کوردستاندا تێدەپەڕی. هۆز و خێزان و کۆمەڵگە کوردییەکان، کە بۆ سەدەیان پەیوەندییان لە ناوچە شاخاوییەکاندا پاراستبوو، ئێستا بە سنوورێکی ئیمپراتۆری بۆ هەمیشە لە یەکتر جیا کرانەوە. کوردەکانی ڕۆژاوا لە ژێر بەڕێوەبردنی عوسمانیدا دەژیان کە ڕۆژبەڕۆژ زیاتر ناوەندگەرایی تێدا بەهێز دەبوو، لە کاتێکدا کوردەکانی ڕۆژهەڵات لەلایەن سەفەوییەکان و جێنشینەکانیانەوە بەڕێوە دەبران؛ هەر ئیمپراتۆریەتێک سیاسەتی تایبەتی خۆی بەرامبەر ناسنامە و زمان و خودموختاریی کورد پەیڕەو دەکرد.
هاوپەیمانی لەگەڵ چینە خانەدانە کوردەکان ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لەوەی عوسمانییەکان بتوانن دانیشتوانە تورکمانە لایەنگرەکانی سەفەوی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ کۆنترۆڵ بکەن و دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئەو ناوچانەدا بچەسپێنن کە دواتر بوون بە سنوورەکانی تورکیای هاوچەرخ. پشتگیریی سەربازیی کورد بۆ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ڕۆژهەڵاتدا بنەڕەتی بوو. بەڵام کاتێک کاتی کێشانی سنووری هەمیشەیی هات، بەرژەوەندییەکانی کورد هیچ بەهایەکیان نەبوو. کورد یارمەتیی بونیادنانی سنووری ڕۆژهەڵاتی عوسمانیی دا، پاشان لە پشت هەمان سنووردا بەند کرا.
لە لای سەفەوییەکان، شاکانی یەک لە دوای یەک هەوڵیان دا هاوپەیمانە هۆزییە کوردەکانیان کۆنترۆڵ بکەن، لە ڕێگەی پەروەردەکردنی گەنجە خانەدانە کوردەکان لە دەربار و وەرگرتنی کورد بۆ پاسەوانی شاهانە و پاراستنی پەیوەندیی پابەندی بە دەربار لەگەڵ میرە کوردەکان، وەک میرەکانی بنەماڵەی ئەردەڵان. بەڵام ئەو ڕێوشوێنانە بۆ تێکەڵکردن و کۆنترۆڵکردن بوون، نەک خودموختاری. ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی ئێراندا دواتر ڕووبەڕووی مێژوویەکی درێژی پەراوێزخستن و توانەوەی زۆرەملێ و سەرکوتکردنی ئامانجە سیاسییەکانی کورد بووەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1514 ــ شەڕی چاڵدێران؛ دەستپێکی ململانێی عوسمانی–سەفەوی لەسەر خاکە کوردییەکان.
1555 ــ ئاشتیی ئاماسیا؛ یەکەم دابەشکردنی فەرمیی کوردستان.
1623 ــ شا عەباسی یەکەم بەغدا دەگرێتەوە؛ دوا جەنگی عوسمانی–سەفەوی دەست پێ دەکات.
1638 ــ سوڵتان مورادی چوارەم دوای گەمارۆیەکی وێرانکەر بەغدا دەگرێتەوە.
17ی ئایاری 1639 ــ پەیماننامەی زوهاب واژۆ دەکرێت؛ کوردستان بۆ هەمیشە لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەویدا دابەش دەکرێت.
1823 و 1847 ــ پەیماننامەکانی ئەرزەڕووم هەوڵ دەدەن سنووری زوهاب بە وردیی زیاتر دیاری بکەن.
1914 ــ دوای کاری کۆمیسیۆنەکانی دیاریکردنی سنوور، لە کۆتاییدا سنووری زوهاب وەک سنوورێکی نێودەوڵەتی دانی پێدا دەنرێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیماننامەی زوهاب یەکێکە لە پەیماننامە هەرە کاریگەرەکانی مێژووی کورد، چونکە دابەشبوونی کوردستانی هەمیشەیی کرد. هەر دابەشکردنێکی دواتری خاکی کوردستان ــ لە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆوە تا پەیماننامەی لۆزان ــ لەسەر ئەو بنەمایە بونیاد نرا کە زوهاب دایمەزراند. سنوورە هاوچەرخەکانی تورکیا و عێراق و ئێران، کە ئەمڕۆ بە ناو کوردستاندا تێدەپەڕن، لە چوارچێوە بنەڕەتییەکەیاندا هەمان ئەو سنوورانەن کە لە 1639 لە زوهاب کێشران.
پەیماننامەکە هەروەها دوا بەشی تراژیدیایەکی 125 ساڵە نوێنەرایەتی دەکات. لە چاڵدێران (1514) تا زوهاب (1639)، نیشتمانی کورد مەیدانی سەرەکیی ڕکابەریی عوسمانی–سەفەوی بوو. شارە کوردییەکان وێران کران و دانیشتوانی کورد ئاوارە کران و خودموختاریی سیاسیی کورد تێک شکێنرا؛ لە کۆتایی هەموو ئەمانەدا، کوردستان بە سنوورێک کە بەبێ ڕەزامەندیی کورد کێشرابوو، بۆ هەمیشە بوو بە دوو پارچە.
زۆرجار کورد بە گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیهان ناو دەبرێت. پەیماننامەی زوهاب ئەو خاڵەیە کە ئەو بێدەوڵەتییە لە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ هەمیشە چەسپێنرا. تێگەیشتن لە زوهاب بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی کوردستان تا ئەمڕۆ دابەشکراو ماوەتەوە، پێویستە؛ هەروەها بۆ ئەوەی بزانین بۆچی خەباتی کورد بۆ مافی چارەنووس داهێنانێکی هاوچەرخ نییە، بەڵکو وەڵامێکە بۆ سەدەیان دابەشکردنی ئیمپراتۆری کە لە دەشتەکانی چاڵدێران دەستی پێ کرد و لە کۆشکی قەسری شیرین چەسپێنرا.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی زوهاب چی بوو؟
پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو کە لە 17ی ئایاری 1639 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی سەفەویدا واژۆ کرا و ڕۆژهەڵاتی نزیکی لە نێوان هەردوو دەسەڵاتەکەدا بۆ هەمیشە دابەش کرد. دابەشبوونی کوردستانی بۆ ناوچەکانی ڕۆژاوا (عوسمانی) و ڕۆژهەڵات (سەفەوی) پشتڕاست کردەوە و سنوورگەلێکی دامەزراند کە هێشتا بنەمای سنوورە هاوچەرخەکانی تورکیا–ئێران و عێراق–ئێران پێک دەهێنن.
پەیماننامەی زوهاب چۆن کاریگەریی لەسەر کوردستان دانا؟
کوردستانی بۆ هەمیشە لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەویدا دابەش کرد، بە جۆرێک کە نزیکەی 70% کەوتە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی و 30% کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئێران. خێزان و هۆز و کۆمەڵگە کوردییەکان بە سنوورێکی نێودەوڵەتی کە بەبێ ڕەزامەندیی کورد کێشرابوو، لە یەکتر جیا کرانەوە. ئەم دابەشکردنە لە سنوورە هاوچەرخەکانی تورکیا و عێراق و ئێراندا بەردەوامە.
ئایا سنوورە هاوچەرخەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای پەیماننامەی زوهابن؟
بەڵێ. سنوورەکانی تورکیا–ئێران و عێراق–ئێران لە چوارچێوە بنەڕەتییەکەیاندا لەسەر بنەمای ئەو سنوورەن کە لە 1639 لە زوهاب دامەزرا، و دواتر بە پەیماننامەکانی ئەرزەڕووم (1823 و 1847) و کۆمیسیۆنە نێودەوڵەتییەکانی دیاریکردنی سنوور وردتر کرایەوە. لە 1914، سنووری زوهاب بە فەرمی وەک سنوورێکی نێودەوڵەتی دانی پێدا نرا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Wikipedia ــ پەیماننامەی زوهاب
Izady, M.، «کورد: ڕێبەرێکی پوخت» (The Kurds: A Concise Handbook)، Taylor & Francis، 1992.
Van Bruinessen, M.، «ئاغا، شێخ و دەوڵەت: پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان» (Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan)، Zed Books، 1992.
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.
Ates, S.، «پەیماننامەی زوهاب: ئەفسانەی دامەزراندن یان بەڵگەنامەی دامەزراندن؟» (Treaty of Zohab, 1639: Foundational Myth or Foundational Document?)، Iranian Studies، بەرگی 52، 2019.