Destpêk
Di 17ê gulanê ya 1639 de, Împaratoriya Osmanî û Îrana Sefewî li Qesra Şîrînê li rojavayê Îranê peymanek îmze kirin ku dê bi awayekî herdemî çarenûsa Kurdistanê mor bike. Peymana Zuhabê — ku wek Peymana Qesra Şîrînê jî tê naskirin — şerê dawî yê nêzîkî 150 salan a şerên navberdar di navbera her du împaratoriyan de bi dawî kir û sînorek di welatê Kurd re kişand ku, bi guherînên biçûk, îro hîn sînorên Tirkiye, Iraq û Îranê diyar dike. Ew peymana ku dabeşkirina Kurdistanê herdemî kir bû.
Ger Aştiya Amasyayê (1555) yekem dabeşkirina fermî ya Kurdistanê bû, Peymana Zuhabê pejirandina wê ya herdemî bû. Sînorê ku wê ava kir nêzîkî heftê ji sedî axa Kurd xist bin serweriya bilind a Osmanî û sîh ji sedî yê mayî xist bin Îrana Sefewî. Tu nûnerê Kurd beşdarî danûstandinan nebû. Tu berjewendiya Kurd nehat berçavgirtin. Du împaratoriyan xetek di welatê neteweyekê re kişandin û ew xet qet nehat jêbirin.
Naverok
Peymana Zuhabê çi bû?
Peymana Zuhabê di 17ê gulanê ya 1639 de di navbera Împaratoriya Osmanî û Îrana Sefewî li Qesra Şîrînê li rojavayê Îranê hat îmzekirin. Wê Şerê Osmanî û Sefewî yê 1623–1639 bi dawî kir — yê dawî di rêza nakokiyên wêrankar ên her du împaratoriyan de ku hema hema bê îstîsna li ser axa Kurd hatibûn şerkirin. Peyman bi berfirehî wek xurtkirin û pejirandina herdemî ya Aştiya berê ya Amasyayê (1555) tê dîtin; dabeşkirina Rojhilata Nêzîk û Qefqasyayê di navbera her du hêzan de piştrast dike.
Li gorî peymanê, tevahiya Mezopotamyayê bi Bexdayê re bi awayekî neveger hat radestî Osmaniyan kirin; Sefewiyan jî Azerbaycan, rojhilatê Gurcistanê û axên rojhilatê Kurd bi mîrektiya Erdelanê re parastin. Sînorê ku li Zuhabê hat avakirin çarçoveya giştî ya sînorên nûjen ên di navbera Îran û dewletên Tirkiye û Iraqê de danî. Ji bo Kurdistanê, ev tê wateya dabeşkirineke herdemî: heftê ji sedî axa Kurd ket bin serweriya Osmanî û sîh ji sedî ket bin serweriya Îranî.
Xalên Sereke
• Peymana Zuhabê dabeşkirina Kurdistanê herdemî kir — sînorê ku wê di navbera axa Osmanî û Sefewî de ava kir hîn bingeha sînorên nûjen ên Tirkiye û Îranê û Iraq û Îranê pêk tîne.
• Nêzîkî 70% ji axa Kurd ket bin serweriya bilind a Osmanî û 30% ket bin Îrana Sefewî — dabeşkirinek ku jiyana siyasî, çandî û aborî ya Kurd perçe kir.
• Tu dengê Kurd di danûstandinan de nebû — Kurdistan wek axa sînor a ku bê dabeşkirin hat dîtin, ne wek welatê neteweyeke cuda.
• Peyman encama dawî ya 125 salên şerên Osmanî û Sefewî (1514–1639) bû ku hema hema hemû li ser axa Kurd hatin şerkirin; civatên Kurd wêran kirin dema ku xizmeta berjewendiyên împaratorî dikirin.
Agahiyên Kurt
Navê peymanê: Peymana Zuhabê (herwiha: Peymana Qesra Şîrînê / Peymana Qesra Şîrîn) Dîrok: 17ê gulanê ya 1639 Alî: Împaratoriya Osmanî (Sultan Muradê IV) û Îrana Sefewî (Şah Sefîyê I) Cure: Peymana aştiyê û lihevkirina herdemî ya sînor Benda sereke ji bo Kurdan: Dabeşkirina herdemî ya Kurdistanê — nêzîkî 70% Osmanî, nêzîkî 30% Sefewî Nakokiya bi dawî kirî: Şerê Osmanî û Sefewî yê 1623–1639 Destkeftiyên Osmanî: Tevahiya Mezopotamya bi Bexdayê re; Kurdistana rojava hat piştrastkirin Destkeftiyên Sefewî: Azerbaycan, rojhilatê Gurcistanê, Kurdistana rojhilat (bi Erdelanê re) Mîras: Sînor bingeha sînorên nûjen ên Tirkiye û Îranê û Iraq û Îranê pêk tîne Giringî: Dabeşkirina Kurdistanê herdemî kir
Çarçoveya dîrokî: 125 sal şer li ser axa Kurd
Peymana Zuhabê encama dawî ya 125 salên nakokiya Osmanî û Sefewî bû ku bi Şerê Çaldiranê di 1514 de dest pê kir. Di vê qonaxê de, her du împaratoriyan şerên dubare kirin — di 1532–1555, 1578–1590, 1603–1618 û 1623–1639 de — û meydanê sereke yê her yek ji van nakokiyan Kurdistan bû. Bajarên Kurd hatin dorpêçkirin, dagirkirin, windakirin û dîsa girtin. Nifûsên Kurd hatin koçberkirin, bi zorê birin leşkeriyê û kuştin. Her du aliyan dilsoziyên eşîrî yên Kurd bi kar anîn.
Şerê dawî (1623–1639) dema dest pê kir ku Şahê Sefewî Ebbasê I di 1623 de Bexda û beşeke mezin a Iraqê ji Osmaniyan dîsa girt. Sultanê Osmanî Muradê IV kampanyayeke mezin da destpêkirin da ku wê dîsa bi dest bixe; ev bi Dorpêçkirina dijwar a Bexdayê di 1638 de gihîşt lûtkeyê. Piştî ku Murad bajar dîsa girt, her du împaratorî westiyayî bûn. Peymana Zuhabê encam bû — naskirina her du aliyan ku sînorên ku bi zêdetirî sedsalekê a şer hatibûn avakirin bûbûn rastiya herdemî.
Mercên peymanê: dabeşkirina herdemî ya Kurdistanê
Peymana Zuhabê bi giştî rêkûpêkên erdî yên Aştiya Amasyayê bi hin guherînan piştrast kirin. Osmaniyan tevahiya Mezopotamyayê bi Bexdayê re û kontrola xwe li ser Kurdistana rojava parastin — ku Diyarbekir, Wan, Mûsil, Kerkûk, Silêmaniye û mîrektiyên berê yên Kurd digirt. Sefewiyan Kurdistana rojhilat, di nav wê de mîrektiya Erdelanê û herêmên Kurdnişîn ên rojavayê Îranê, parastin.
Sînor ne xeteke tam li ser nexşeyê, lê qada sînorekî berfireh bû ku di çiyayên Kurd re û li dirêjahiya rêza Zagrosê diçû. Heta sedsala 19 dê hewldana diyarkirina tam a sînor nehata kirin û pêvajo dê gelek komîsyonên navneteweyî, navbeynkariya Brîtanya û Rûsyayê û Peymanên Erziromê (1823 û 1847) bigirta nav xwe. Lê dabeşkirina bingehîn — kirina Kurdistanê rojavayeke Osmanî û rojhilatekî Farisî — li Zuhabê hat sabîtkirin û qet nehat rakirin.
Bandor li Kurdistanê: neteweyeke bi qest hatî dabeşkirin
Peymana Zuhabê sînorê nakok û guherbar ê berê veguherand sînorekî navneteweyî yê herdemî ku di dilê Kurdistanê re dibirî. Eşîr, malbat û civatên Kurd ku bi sedsalan têkiliyên xwe li tevahiya bilindahiyan parastibûn êdî bi sînorekî împaratorî bi awayekî herdemî hatin veqetandin. Kurdên rojava di bin rêvebiriya Osmanî ya her ku diçû navendîtir dibû de dijiyan; Kurdên rojhilat jî ji aliyê Sefewiyan û şûngirên wan ve dihatin rêvebirin — her împaratorî siyaseta xwe li hember nasname, ziman û xweseriya Kurd dimeşand.
Hevpeymaniya bi esilzadeyên Kurd re di şiyana Osmaniyan a kontrolkirina nifûsên Tirkmen ên piştgirên Sefewî li rojhilatê Anatolyayê û ewlekirina axên ku dê paşê bibûna sînorên Tirkiyeya nûjen de pir giring bû. Piştgiriya leşkerî ya Kurd ji bo kontrola Osmanî ya rojhilatê pêwîst bû. Lê dema dema kişandina sînorên herdemî hat, berjewendiyên Kurd tu nirx tune bûn. Kurd alîkariya avakirina sînorê rojhilatê Osmanî kiribûn — û paşê li pişt wî hatin girtin.
Li aliyê Sefewî, şahên li pey hev hewl dan konfederasyonên eşîrî yên Kurd kontrol bikin bi perwerdekirina esilzadeyên ciwan ên Kurd li dîwanê, komkirina Kurdan di pasdarên padîşahî de û parastina têkiliyên pabendiyê bi mîrên Kurd ên wek xanedana Erdelanê re. Lê armanca van tedbîran yekxistin û kontrol bû, ne xweserî. Kurdistana rojhilat di bin serweriya Îranî de dê bi dîroka xwe ya dirêj a marjînalîzekirinê, asîmîlasyona bi zorê û tepeserkirina hêviyên siyasî yên Kurd re rû bi rû bûya.
Demrêza bûyerên sereke
1514 — Şerê Çaldiranê; destpêka nakokiya Osmanî û Sefewî li ser axên Kurd.
1555 — Aştiya Amasyayê; yekem dabeşkirina fermî ya Kurdistanê.
1623 — Şah Ebbasê I Bexda dîsa digire; şerê dawî yê Osmanî û Sefewî dest pê dike.
1638 — Sultan Muradê IV piştî dorpêçkirineke wêrankar Bexda dîsa digire.
17ê gulanê ya 1639 — Peymana Zuhabê tê îmzekirin; Kurdistan bi awayekî herdemî di navbera împaratoriyên Osmanî û Sefewî de tê dabeşkirin.
1823 & 1847 — Peymanên Erziromê hewl didin sînorê Zuhabê bi awayekî tamtir diyar bikin.
1914 — Sînorê Zuhabê di dawiyê de piştî komîsyonên diyarkirina sînor wek sînorekî navneteweyî tê naskirin.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Peymana Zuhabê yek ji peymanên xwedî encamên herî giring di dîroka Kurd de ye ji ber ku wê dabeşkirina Kurdistanê herdemî kir. Her dabeşkirina paşîn a axa Kurd — ji Peymana Sykes-Picot heta Peymana Lozanê — li ser bingeha ku Zuhabê ava kir hat avakirin. Sînorên nûjen ên Tirkiye, Iraq û Îranê ku îro di Kurdistanê re dibirin, di çarçoveya xwe ya bingehîn de, sînorên ku li Zuhabê di 1639 de hatin kişandin in.
Peyman kiryara dawî ya trajediyeke 125-salî jî nîşan dide. Ji Çaldiranê (1514) heta Zuhabê (1639), welatê Kurd meydanê sereke yê pêşbaziya Osmanî û Sefewî bû. Bajarên Kurd hatin wêrankirin, nifûsên Kurd hatin koçberkirin, xweseriya siyasî ya Kurd hat pelçiqandin — û di dawiya her tiştî de, Kurdistan bi sînorekî bê razîbûna Kurd hat kişandin bi awayekî herdemî bû du parçe.
Ji Kurdan re gelek caran neteweya bêdewlet a herî mezin a cîhanê tê gotin. Peymana Zuhabê cihê ku ew bêdewletî bi awayekî herdemî li nexşeya Rojhilata Navîn hat nivîsandin e. Fêmkirina Zuhabê ji bo fêmkirina ku çima Kurdistan îro hîn dabeşkirî ye pêwîst e — û çima têkoşîna Kurd ji bo diyarkirina çarenûsa xwe ne îcadeke nûjen, lê bersiveke sedsalan a dabeşkirina împaratorî ye ku li deştên Çaldiranê dest pê kir û li Qesra Şîrînê hat mor kirin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Peymana Zuhabê çi bû?
Peymaneke aştiyê bû ku di 17ê gulanê ya 1639 de di navbera Împaratoriya Osmanî û Îrana Sefewî de hat îmzekirin û Rojhilata Nêzîk di navbera her du hêzan de bi awayekî herdemî dabeş kir. Wê dabeşkirina Kurdistanê di nav qadên rojava yên Osmanî û rojhilat ên Sefewî de piştrast kir û sînorên ku hîn bingeha sînorên nûjen ên Tirkiye û Îranê û Iraq û Îranê pêk tînin ava kirin.
Peymana Zuhabê çawa bandor li Kurdistanê kir?
Wê Kurdistan bi awayekî herdemî di navbera împaratoriyên Osmanî û Sefewî de dabeş kir; nêzîkî 70% ket bin kontrola Osmanî û 30% ket bin Îranê. Malbat, eşîr û civatên Kurd bi sînorekî navneteweyî yê bê razîbûna Kurd hatibû kişandin hatin veqetandin. Ev dabeşkirin di sînorên nûjen ên Tirkiye, Iraq û Îranê de berdewam e.
Sînorên nûjen ên Rojhilata Navîn li ser Peymana Zuhabê hatine avakirin?
Erê. Sînorên Tirkiye û Îranê û Iraq û Îranê di çarçoveya xwe ya bingehîn de li ser sînorê li Zuhabê di 1639 de hat avakirin hatine danîn; paşê Peymanên Erziromê (1823 û 1847) û komîsyonên navneteweyî yên diyarkirina sînor ew tamtir kirin. Sînorê Zuhabê di 1914 de bi fermî wek sînorekî navneteweyî hat naskirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Izady, M., Kurd: rêbernameyeke kurt (The Kurds: A Concise Handbook), Taylor & Francis, 1992.
Van Bruinessen, M., Axa, Şêx û Dewlet: avahiyên civakî û siyasî yên Kurdistanê (Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan), Zed Books, 1992.
McDowall, D., Dîrokeke nûjen a Kurdan (A Modern History of the Kurds), I.B. Tauris, 2004.
Ates, S., Peymana Zuhabê: efsaneya damezrîner an belgeya damezrîner? (Treaty of Zohab, 1639: Foundational Myth or Foundational Document?), Iranian Studies, cilda 52, 2019.