مقدمه
ارومیه (به کردی: ویرمه یا اورمیه؛ به فارسی: ارومیه) شهری بزرگ در شمال غربی ایران و مرکز استان آذربایجان غربی است. این شهر به تنوع جمعیتش شهرت دارد؛ ترک‌های آذربایجانی، کردها، آشوریان و ارمنیان در آن زندگی می‌کنند و در دشتی حاصلخیز در کنار دریاچهٔ بزرگ و شور هم‌نام خود قرار گرفته است. گرچه بیشتر جمعیت آن آذربایجانی‌اند و نه کرد، ارومیه در منطقهٔ گسترده‌تری قرار دارد که کردها آن را روژهلات می‌نامند و دارای جامعهٔ کردی چشمگیر و جایگاهی دیرینه و گاه دردناک در تاریخ کردهاست.
این تازه‌ترین نوشته از مجموعهٔ جغرافیایی ماست که شهرهای بزرگ و کوچک منطقه را معرفی می‌کند: این شهرها کجا هستند، چه کسی بر آن‌ها تسلط دارد، چه کسانی در آن‌ها زندگی می‌کنند و چرا در سرگذشت کردها اهمیت دارند.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: ارومیه
نام کردی: ویرمه (اورمیه)
کشور: ایران؛ مرکز استان آذربایجان غربی
جمعیت: 667,499 نفر در شهر (سرشماری 2012)؛ بیش از 1 میلیون نفر در شهرستان
مردم: بیشتر آذربایجانی، همراه با جوامع کرد، آشوری و ارمنی
موقعیت: در دشت ارومیه در غرب دریاچهٔ ارومیه، نزدیک مرز ترکیه
ارتفاع: حدود 1,330 متر از سطح دریا
شهرت: تنوع جمعیت، دریاچهٔ ارومیه و میراث دیرینهٔ مسیحی
فهرست مطالب
موقعیت و جغرافیا
ارومیه در دشت پهناور و حاصلخیز ارومیه در دورترین بخش شمال غربی ایران، در ارتفاع حدود 1,330 متری از سطح دریا و در امتداد شهرچای («رود شهر») قرار دارد. در شرق آن دریاچهٔ ارومیه است که زمانی یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های شور جهان بود، اما چندین دهه خشکسالی و انحراف آب، آن را به‌شدت کوچک کرده است. در غرب، کوه‌های مرز ترکیه سربرمی‌آورند و استان پیرامونی آذربایجان غربی با عراق، ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان هم‌مرز است. این موقعیت، در زمین‌های کشاورزی حاصلخیز، کنار دریاچه‌ای بزرگ و در محل تلاقی چندین کشور و ملت، ارومیه را برای سده‌ها به مرکزی مهم برای تجارت و کشاورزی بدل کرده است که به سیب، انگور و تنباکوی خود شهرت دارد.
مردم و جمعیت
در سرشماری 2012، شهر ارومیه 667,499 نفر جمعیت داشت و دهمین شهر پرجمعیت ایران بود، درحالی‌که جمعیت شهرستان پیرامون آن تا 2016 به بیش از یک میلیون نفر رسیده بود. بیشتر ساکنان شهر آذربایجانی‌های ایران هستند که به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند و در کنار آنان، اقلیت‌های چشمگیر کرد و جوامع تاریخی مسیحیان آشوری و ارمنی زندگی می‌کنند. به بیان دیگر، اکثریت جمعیت این شهر کرد نیست، اما شهری به‌راستی دارای جمعیتی متنوع است و کردها بخشی مهم از جمعیت آن و استان گسترده‌تر پیرامونش را تشکیل می‌دهند. این تصویر صادقانه اهمیت دارد: اهمیت ارومیه برای کردها بر ادعای نادرست غلبهٔ جمعیت کردی استوار نیست، بلکه به جایگاه آن در روژهلات و تاریخ درهم‌تنیده‌اش با مردم کرد بازمی‌گردد.
شهری با مردمانی گوناگون
در منطقه، کمتر شهری به‌اندازهٔ ارومیه لایه‌های قومی و مذهبی گوناگون دارد. این شهر برای سده‌ها مرکزی مهم برای زندگی مسیحیان آشوری و ارمنی بود؛ در حدود 1900، مسیحیان شاید نزدیک به نیمی از جمعیتش را تشکیل می‌دادند و دشت پیرامون دریاچه بسیار بیش از صد روستای آشوری داشت. ترک‌های آذربایجانی از دیرباز بزرگ‌ترین گروه در خود شهر بوده‌اند، درحالی‌که کردها در ارومیه و در سراسر بخش‌های روستایی و نواحی همجوار استان حضور پررنگی دارند. نام ارومیه بسیار کهن‌تر از هر یک از این جوامع است و به پادشاهی باستانی اورارتو بازمی‌گردد. این تنوع عمیق، کلید درک غنای شهر و نیز تراژدی‌هایی است که در سدهٔ بیستم بر آن گذشت.
تاریخ
ارومیه شهری باستانی است که مدت‌ها محل رقابت امپراتوری‌های عثمانی و ایران بود و در اوایل سدهٔ بیستم گاه به اشغال روسیه درآمد. تراژیک‌ترین فصل تاریخ آن در جنگ جهانی اول رقم خورد. ده‌ها هزار آشوری و ارمنی که از کشتارهای امپراتوری عثمانی می‌گریختند، به ارومیه و پیرامون آن پناه آوردند و شهر بارها میان نیروهای روس، عثمانی و محلی دست‌به‌دست شد. در اوایل 1918، منطقه در آشوب فرو رفت؛ مار شمعون بیست‌ویکم بنیامین، پاتریارک آشوری، به دست سیمکو شکاک، رئیس ایل کرد، ترور شد و در ماه‌های پس از آن، هزاران آشوری در چارچوب نسل‌کشی گسترده‌تر آشوریان (سیفو) قتل‌عام شدند و دیگران به جنوب و عراقِ تحت کنترل بریتانیا گریختند. این رویدادی است که کردها در میان عاملان آن بودند؛ بخشی دردناک از تاریخ که روایتی صادقانه نباید آن را پاک کند. شورش خود سیمکو علیه دولت ایران که از 1918 تا 1922 در غرب دریاچهٔ ارومیه پایگاه داشت، نیز از نقاط عطف تاریخ ابراز وجود کردها در ایران است.
ارومیهٔ امروز
ارومیهٔ معاصر مرکز استانی پررونق و شهری دانشگاهی، قلب تجاری منطقه‌ای کشاورزی و غنی و محل تلاقی مردمان و ادیان است؛ مسجدها، کلیساها و میراث چشمگیر مسیحی همچنان در خیابان‌های آن دیده می‌شود. چالش بزرگ زیست‌محیطی آن کوچک‌شدن دریاچهٔ ارومیه است که پس‌روی آن دانشمندان و ساکنان را به یک اندازه نگران کرده و به نماد بحران گسترده‌تر آب در ایران بدل شده است. شهر همچنان جایی است که هویت‌های آذربایجانی، کردی، آشوری و ارمنی در کنار هم زندگی می‌کنند؛ گاه با دشواری، با توجه به حساسیت‌های قومی منطقه، اما به‌عنوان نمونه‌ای زنده از تنوع شمال غربی ایران.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
روزگار باستان ـ نام ارومیه از پادشاهی باستانی اورارتو گرفته شده است.
حدود 1900 ـ مسیحیان (آشوریان و ارمنیان) نزدیک به نیمی از جمعیت شهر را تشکیل می‌دهند.
1914–1918 ـ جنگ جهانی اول پناهندگان آشوری و ارمنی، اشغال و کشتار را به همراه می‌آورد.
1918 ـ مار شمعون بیست‌ویکم، پاتریارک آشوری، به دست سیمکو شکاک ترور می‌شود؛ کشتارها در پی آن رخ می‌دهند.
1918–1922 ـ سیمکو شکاک شورشی کردی را در غرب دریاچهٔ ارومیه رهبری می‌کند.
2012 ـ جمعیت شهر به 667,499 نفر می‌رسد و دهمین شهر بزرگ ایران می‌شود.
دهه‌های 2010–20 ـ دریاچهٔ ارومیه در میانهٔ بحران آب ایران به‌شدت کوچک می‌شود.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
ارومیه در محل تلاقی حساس قومی قرار دارد. اکثریت جمعیت این شهر آذربایجانی است و آذربایجانی‌های ایران آن را مرکزی برای فرهنگ و هویت خود می‌دانند؛ هم‌زمان این شهر در منطقه‌ای قرار دارد که کردها روژهلات می‌نامند و کردها در شهر و پیرامون آن جامعه‌ای چشمگیر تشکیل می‌دهند. این هم‌پوشانی گاه میان جوامع کرد و آذربایجانی اصطکاک ایجاد کرده است، به‌ویژه هنگامی که احساسات ملی‌گرایانه شدت می‌گیرد. تاریخ جنگ جهانی اول، از جمله کشتار آشوریان که برخی نیروهای کرد در آن مشارکت داشتند، همچنان برای مردم آشوری خاطره‌ای دردناک است و روایتی صادقانه از دیدگاه کردی آن را می‌پذیرد و بر آن سرپوش نمی‌گذارد. این معرفی که از دیدگاهی کردی نوشته شده، ارومیه را شهری کردی نمی‌داند، بلکه آن را شهری مشترک و محل مناقشه می‌بیند که کردها یکی از چندین مردم مهم آن هستند.
اهمیت برای کردها
برای کردها، ارومیه به‌عنوان شهری بزرگ در روژهلات و محل شورش سیمکو شکاک اهمیت دارد؛ شورشی که از نخستین چالش‌های بزرگ کردی علیه دولت ایران در سدهٔ بیستم بود. این شهر نزدیک به نواحی اصلی کردنشین استان آذربایجان غربی و شهرهایی با اکثریت کرد مانند مهاباد قرار دارد و جامعهٔ بزرگ کردی آن، شهر را محکم به جهان گسترده‌تر کردها پیوند می‌دهد. اهمیت آن از جنس اهمیت پایتختی کردی نیست، بلکه اهمیت شهری بزرگ با جمعیت مختلط در حاشیهٔ سرزمین‌های کردنشین است؛ یادآوری این نکته که نقشهٔ کردستان به‌تدریج در قلمرو مردمان همسایه محو می‌شود و صداقت دربارهٔ این واقعیت برای مسئلهٔ کردها سرچشمهٔ قدرت است، نه ضعف.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
مهاباد، شهر کردی در جنوب که آن هم در استان آذربایجان غربی است.
سقز، شهری کردی در استان همجوار کردستان. شورش سیمکو شکاک، مردم آشوری ایران و سرگذشت گسترده‌تر روژهلات.
پرسش‌های متداول
ارومیه کجاست؟
ارومیه در دورترین بخش شمال غربی ایران، مرکز استان آذربایجان غربی، در دشتی درست در غرب دریاچهٔ ارومیه و نزدیک مرز ترکیه قرار دارد.
آیا ارومیه شهری کردی است؟
خیر؛ ارومیه عمدتاً شهری آذربایجانی (آذری) در ایران است و جوامع چشمگیر کرد، آشوری و ارمنی دارد. این شهر در منطقهٔ گسترده‌تر کردی روژهلات قرار دارد، اما اکثریت جمعیت آن کرد نیست.
چه کسانی در ارومیه زندگی می‌کنند؟
بیشتر مردم شهر به ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند و در کنار آنان، اقلیت‌های مهم کرد و جوامع تاریخی مسیحیان آشوری و ارمنی زندگی می‌کنند.
در جنگ جهانی اول چه بر سر ارومیه آمد؟
ارومیه پناهگاه آشوریان و ارمنیانی شد که از کشتارهای عثمانی می‌گریختند و سپس به صحنهٔ خشونتی بزرگ بدل شد: پاتریارک آشوری در 1918 به دست سیمکو شکاک ترور شد و هزاران آشوری در چارچوب نسل‌کشی آشوریان قتل‌عام شدند.