Malbata Baban du sedsalan Silêmanî û axên Kurdistanê yên derdorê wek mîrektiyeke xweser bi rê ve biribû, heta ku Împaratoriya Osmanî di dawiyê de di nîvê sedsala nozdehemîn de serxwebûna wan ji holê rakir. Dema Ebdullah Beg Benarî di 1880 de ji dayik bû, mîrektiya Baban bîranînek bû. Lê ew bîranîneke zindî bû; bîranînek ku hişmendiya siyasî ya Kurdên xwendî li Silêmaniyê çêdikir û taybetiya bajêr wek navendeke jiyana çandî û fikrî ya Kurdî didayê. Benarî di siya vê kevneşopiyê de mezin bû û jiyana xwe veqetand ji bo zindîhiştina wê bi rêya amûreke ku ji împaratorî û dewletan dirêjtir dijî: edebiyat.

Ebdullah Beg Benarî helbestvan û rewşenbîrekî Kurd ji Silêmaniyê bû ku bi zaravayê Soranî dinivîsî. Wî di yek ji serdemên herî tevlihev ên dîroka Kurdan de beşdarî kevneşopiya edebî ya klasîk a Kurdistana Iraqê kir. Wî salên dawî yên Împaratoriya Osmanî, damezrandina Mandata Brîtanyayê li Iraqê, ragihandin û hilweşîna Padîşahiya Kurdistanê ya Şêx Mehmûd Berzencî û girêdana Silêmaniyê bi Padîşahiya Iraqê ve dît. Di hemû van deman de wî nivîsîna helbestê domand; helbesteke ku ji kevneşopiya klasîk sûd werdigirt û serpêhatiyên taybet ên dem û cihê wî vedigot.

Naverok

1. Beşa 1: Silêmanî û mîrasa Baban

2. Beşa 2: Pêşketina helbestvanekî di kevneşopiya klasîk de

3. Beşa 3: Helbest li bajarekî di navbera împaratoriyan de

4. Beşa 4: Mandata Brîtanyayê û jiyana çandî ya Kurdî

5. Beşa 5: Mîras di kevneşopiya helbesta Soranî de

6. Rêza demê

7. Çavkanî

8. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Silêmanî û mîrasa Baban

Silêmanî di 1784 de ji aliyê Îbrahîm Paşayê Baban ve wek paytexta Mîrektiya Baban hat damezrandin; mîrektiya Kurdî ya herî bi hêz a serdema xwe. Nêzî sedsalekê, Babanan herêma ku niha parêzgeha Silêmaniyê ya Iraqê ye wek yekeyeke siyasî ya nîvxweser bi rê ve birin. Wan bac berhev dikirin, dîwanek diparastin, helbestvan û zanyar diparêzandin û jiyaneke çandî diafirandin ku Silêmanî kir yek ji navendên fikrî yên cîhana Kurdî. Helbestvanên mezin ên dibistana Baban — Nalî, Mehwî, Salim, Kurdî — beşek ji serdemeke zêrîn a edebî bûn, ku ji kevneşopiyên klasîk ên Farisî û Erebî sûd werdigirt û di heman demê de mijar û hestiyariyên bi taybetî Kurdî pêş dixist.

Dema mîrektiya Baban di nîvê sedsala nozdehemîn de ji holê hat rakirin, kevneşopiya edebî ya ku wê piştgirî dabû, bi wê re nemir. Silêmanî afirandina helbestvan û zanyaran domand û bîranîna serdema zêrîn a Baban mîraseke çandî peyda kir ku nifşên piştre jê sûd werdigirtin û li ser zêde dikirin. Ebdullah Beg Benarî di nav vê kevneşopiyê de ji dayik bû û di nav wê de perwerde bû. Wî serweriya teknîkî ya forma helbesta Soranî û bîra çandî ya dibistana Baban ji xwe re kirin; tiştên ku taybetiya cuda ya helbesta wî didanê.

Beşa 2: Pêşketina helbestvanekî di kevneşopiya klasîk de

Perwerdeya helbestî ya Benarî di kevneşopiya klasîk de bû: lêkolîna edebiyata Erebî û Farisî wek nivîsarên bingehîn ên zanîna Îslamî, li gel têçûneke kûr di kevneşopiya helbesta Kurdî ya Soranî û pêdiviyên wê yên teknîkî de. Formên klasîk ên helbestê — xezel, qesîde, rubaî — amûra wî ya xwezayî bûn. Wî hûrgiliya teknîkî û kûrahiya hestî anî wan forman; ew taybetiyên ku kevneşopiyê ji nivîskarên xwe yên cidî dixwest.

Mexlesê wî — Benarî — li gorî kevneşopiya helbestvanên Kurd ên ku navên bi maneya helbestî digirtin, hatibû hilbijartin. Ew di nav adetên damezrandî yên kevneşopiya klasîk a Soranî de dixebitî û di heman demê de dengê xwe yê kesane dianî wê: helbesteke tijî hestên lîrîk, ramana felsefî û haydarbûna ji dema taybet a dîrokî ku tê de dinivîsî. Ev haydarbûn berhema wî ji rahênaneke teknîkî ya tenê cuda dikir.

Beşa 3: Helbest li bajarekî di navbera împaratoriyan de

Benarî li Silêmaniyeke ku ji desthilatdariya Osmanî ber bi ya Brîtanyayê ve diçû, mezin bû û gihîşt temenê mezinbûnê. Ev derbasbûn hem derfetên nû û hem jî sînorên nû ji bo jiyana çandî ya Kurdî bi xwe re anî. Serdema Osmanî di dehsalên xwe yên dawî de dema zêdebûna hişmendiya çandî ya Kurdî bû; lê her wiha dema zêdebûna zexta neteweperweriya Tirk jî bû, ku Osmanîtiyê ber bi yeknasnameya Tirk a ku bi nasnameya Kurdî re li hev nedihat, dipêçand. Mandata Brîtanyayê dînamîkeke din anî: hêzeke kolonyal ku li ser vegotina çandî ya Kurdî pragmatîktir bû, lê berjewendiya wê ya dawî parastina cihê xwe bû, ji bilî hêsankirina diyarkirina çarenûsa Kurdan ji aliyê wan bixwe ve.

Beşa 4: Mandata Brîtanyayê û jiyana çandî ya Kurdî

Di bin Mandata Brîtanyayê û piştre Padîşahiya Iraqê de, Silêmaniyê li gorî herêmên Kurdistanê yên Tirkiyeyê jiyaneke çandî ya Kurdî ya nisbeten zindî pêş xist. Destûr dihat dayîn perwerde bi Kurdî bê dayîn, weşanên Kurdî derdiketin û bajêr taybetiya xwe wek navendeke çalakiyên fikrî û edebî yên Kurdî diparast. Damezrandina kurt a hukûmeteke Kurdî li Silêmaniyê ji aliyê Şêx Mehmûd Berzencî ve di 1922–1923 de, hem xwestekên siyasî yên nifûsa Kurd û hem jî sînorên tiştên ku di bin serweriya Brîtanyayê de gengaz bûn, nîşan dabû.

Benarî di vê hawirdorê de dinivîsî û diweşand. Wî beşdarî çandeke edebî dikir ku di heman demê de kevneşopî bû — ji form û mijarên klasîk ên helbesta Soranî reh digirt — û nûjen bû; bi wê maneyê ku hay ji aliyên nû yên siyasî yên nasnameya Kurdî û dijwariyên taybet ên çanda Kurdî di cîhana piştî Osmaniyan de hebû. Berhema wî ji aliyê civaka Kurd a xwendî ya Silêmaniyê ve dihate xwendin û qîmetkirin. Ev komeke xwendevanan a nisbeten biçûk lê ji aliyê çandî ve pêşketî bû, ku ji bo wê helbest hîn forma navendî ya vegotina çandî bû.

Beşa 5: Mîras di kevneşopiya helbesta Soranî de

Ebdullah Beg Benarî di 1939 de mir, sala ku Şerê Cîhanê yê Duyem dest pê kir. Ev şer, li gel gelek encamên xwe yên din, dê şertên ji bo Komara Kurdî ya kurt a Mehabadê di 1946 de peyda bikira. Ew qas jiyan nekir ku wê demê bibîne, lê jiyana xwe di beşdariya kevneşopiya edebî de derbas kiribû. Ev kevneşopî çavkaniyên çandî dida gelê Kurd ê Iraqê da ku nasnameya xwe ya siyasî bifikire û ragihîne.

Mîrasa wî mîrasa helbestvanekî klasîk ê dilsoz e: mêrek ku di demên dijwar de standard û ruhê kevneşopiyeke edebî parast; ku di formên ku kevneşopiyê dixwest de berhemên bi qalîteya rastîn afirandin; û ku di dehsalên tevlihev ên destpêka sedsala bîstemîn de beşdarî domdariya çanda edebî ya Soranî bû. Di dîroka edebî ya Silêmaniyê de — bajarek ku her tim bi qasî paytexta siyasî paytexta çandî ya Kurdistana Iraqê jî bûye — Ebdullah Beg Benarî cihekî bi rûmet digire.

Rêza dema Ebdullah Beg Benarî

1880 — Li Silêmaniyê, dilê Mîrektiya Baban a berê, ji dayik dibe.

Dawiya sedsala 19emîn–destpêka sedsala 20emîn — Perwerdeya klasîk di kevneşopiyên edebî yên Kurdîya Soranî, Erebî û Farisî de.

1918 — Hilweşîna Împaratoriya Osmanî; Mandata Brîtanyayê li Iraqê tê damezrandin.

1922–1923 — Padîşahiya Kurdistanê ya Şêx Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê tê damezrandin û tepisandin.

Salên 1920an–1930an — Di bin Mandata Brîtanyayê û Padîşahiya Iraqê de, li Silêmaniyê wek helbestvan û rewşenbîr çalak e.

1939 — Li Silêmaniyê dimire.

Çavkanî

1. Hassanpour, Amir. Neteweperwerî û ziman li Kurdistanê 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.

2. McDowall, David. Dîrokeke nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Edmonds, C.J. Kurd, Tirk û Ereb. Oxford University Press, 1957.

4. Sluglett, Peter. Brîtanya li Iraqê: Çêkirina şah û welêt. I.B. Tauris, 2007.

5. Beşdarên Wîkîpediyayê. Ebdullah Beg Benarî. https://en.wikipedia.org/wiki/Abdullah_Beg_Benari

Pirsên pir tên pirsîn

Ebdullah Beg Benarî kî bû?

Ebdullah Beg Benarî (1880–1939) helbestvanekî Kurd ê Soranîaxêv ji Silêmaniyê bû ku di kevneşopiya edebî ya klasîk a mîrasmayî ji dibistana Baban de dixebitî. Wî salên dawî yên Împaratoriya Osmanî, Mandata Brîtanyayê û damezrandina Padîşahiya Iraqê dît. Wî di yek ji serdemên herî tevlihev ên dîroka Kurdan de beşdarî domdariya çanda edebî ya Soranî kir.

Dibistana Baban a helbesta Kurdî çi bû?

Dibistana Baban kevneşopiya helbesta Kurdî ya Soranî bû ku di sedsalên hejdehemîn û nozdehemîn de di bin piştgiriya Mîrektiya Baban a Silêmaniyê de geş bû. Helbestvanên wek Nalî, Mehwî, Salim û Kurdî berhemeke helbesta lîrîk a klasîk — xezel, qesîde û formên din — afirandin. Ev berhem ji adetên edebî yên Farisî û Erebî sûd werdigirt û di heman demê de mijar û hestiyariyên bi taybetî Kurdî pêş dixist. Ev kevneşopî wek yek ji xalên herî bilind ên destkeftiyên edebî yên Kurdî tê dîtin.

Çima Silêmanî di dîroka edebî ya Kurdî de bi taybetî girîng e?

Silêmanî wek paytexta Mîrektiya Baban hat damezrandin û taybetiya xwe wek paytexta fikrî û edebî ya Kurdistana Iraqê parastiye. Bajêr hin ji helbestvanên herî mezin ên kevneşopiya Soranî afirandine û her tim navendeke weşangerî, perwerde û jiyana çandî ya Kurdî bûye. Kevneşopiya wî ya piştgiriya edebiyatê û afirandina çandê di xeyala Kurdan de cihekî taybet dayê; wek bajarê ku herî zêde bi jiyana ramanê ve girêdayî ye.