El-Hesen ibn Marwan kî bû?
El-Hesen ibn Marwan hukumdarê duyem ê xanedana Kurdî ya Merwaniyan bû û nêzî 990 piştî Zayînê, rasterast piştî mirina damezrînerê xanedanê Badh ibn Dustak, desthilat girt — Abu Ali kunyeya El-Hesen bi xwe bû, ne hukumdarê din. Ew kurê Marwan ibn Dustak bû — serokê malbatê ku xanedan bi navê wî hat navandin — û cîgirtina wî îdiaya xanedanî ya malbata Merwaniyan li ser Diyar Bekr xurt kir. Xanedana Merwaniyan (983–1085 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku Diyar Bekr — herêma Diyarbekira îroyîn li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê — kontrol dikir û carinan hukumê xwe heta Bedlîs û Mûsilê berfireh dikir. Şervanê Kurd Badh ibn Dustak ew damezrand û xanedan zêdetirî sedsalekê ji her du paytextên xwe Mayyafariqin (Silvana îroyîn) û Amîd (Diyarbekira îroyîn) hukum kir. Serdema zêrîn a wê di bin Nasr al-Dawla Ahmad de (1011–1061 piştî Zayînê) dît ku xanedanê bi jêhatî zextên Bîzansî, Fatimî û Bûweyhî hevseng dikirin û di heman demê de piştgirî dida yek ji derbarên Kurdî yên herî pêşketî yên cîhana Îslamî ya serdema navîn.
Hukmê El-Hesen ibn Marwan ji bo xanedana nû ya Merwaniyan serdemeke xurtbûnê bû. Ew bi rewşa siyasî ya tevlihev a Rojhilata Nêzîk a serdema navîn re rûbirû bû: zexta Bîzansê ji rojava, hêza Bûweyhiyan ji başûr û dijwariya domdar a birêvebirina siyaseta pirreng a eşîrên Kurd li herêma Diyar Bekr. Wî van dijwariyan bi serkeftî birêve bir û alîkar bû ku bingehê serdema zêrîn a paşerojê ya xanedanê di bin Nasr al-Dawla Ahmad de were danîn.
Xalên Sereke
El-Hesen ibn Marwan hukumdarê duyem ê Merwaniyan bû, nêzî 990 piştî Zayînê, û kurê Marwan ibn Dustak bû (kesê ku navê xanedanê jê tê).
Piştî ku Badh ibn Dustak xanedan damezrand, wî hêza Merwanî ya Kurdî li Diyar Bekr xurt kir.
Merwaniyan Amîd (Diyarbekir) û Mayyafariqin kontrol dikirin — du ji bajarên Mezopotamyaya Jorîn ên ji aliyê stratejîk ve herî girîng.
Hukmê wî alîkarî kir ku salên destpêkê yên xanedanê aram bibin û ji bo serdema zêrîn a Nasr al-Dawla Ahmad (1011–1061 piştî Zayînê) zemîn amade kir.
Dîroknasên Kurd Merwaniyan yek ji mezintirîn xanedanên Kurdî yên serdema navîn dibînin, ku li navenda Kurdî ya Diyarbekirê hukum dikir.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
El-Hesen ibn Marwan kurê Marwan ibn Dustak bû; Marwan mamê damezrînerê leşkerî yê xanedanê Badh ibn Dustak bû û xanedan navê xwe jê girt. Ew ji eşîra Kurdî Hadhbani bû û di çarçoveya hêza siyasî ya malbata xwe ya nûava li Diyar Bekr de mezin bû. Cîgirtina wî li ser textê Merwaniyan derbasbûna xwezayî ji nifşa damezrîner (Badh) ber bi rêza malbatî ya Marwan ibn Dustak ve nîşan dida.
El-Hesen ibn Marwan, wek hukumdarê Kurd ê Merwaniyan, beşek ji kevneşopiya berfireh a hukumraniya xanedanî ya Kurdan bû ku taybetmendiyeke cîhana Îslamî di sedsalên 10an–11an de bû. Merwaniyan li Amîd hukum dikir — Diyarbekira îroyîn, bajarê mezin ê dorpêçkirî bi dîwar li ser Dicleyê, ku kelehayên wî yên bazalta reş hîn jî yek ji karên mîmarî yên herî balkêş ên serdema navîn di cîhana Kurdî de ne.
Çarçoveya Dîrokî
Hukmê El-Hesen ibn Marwan di serdemeke domandina parçekirina siyasî ya cîhana Îslamî de hat. Xanedana Bûweyhiyan Bexda û Xîlafeta Ebasî kontrol dikir, lê Împaratoriya Bîzansê di bin Basil II de li lûtkeya hêza xwe ya leşkerî bû û ber bi Anatolya û Sûriyeyê ve pêş diketiya. Xîlafeta Fatimî li Misrê navendeke din a hêza Sunnî/Îsmaîlî bû. Merwanî, ku di nav van hêzên mezin de bûn, diviyabû bi jêhatiyeke mezin a dîplomatîk vê rewşa tevlihev birêve bibin.
Girîngiya stratejîk a herêma Diyar Bekr — wek deriyê navbera Anatolya û Mezopotamyayê, navbera cîhana Bîzansî û rojhilata Îslamî — ew kir qadeke çalakiyên pir xurt ên dîplomatîk û leşkerî. Jêhatiya El-Hesen ibn Marwan a parastina serxwebûna Merwaniyan di vê rewşê de serkeftineke girîng a siyasî bû.
Xurtkirina hêza Merwaniyan
Aramî piştî damezrandinê
Serdema ji mirina Badh (990 piştî Zayînê) heta hukmê El-Hesen ibn Marwan ji bo jiyana xanedana Merwaniyan girîng bû. Derbasbûna ji damezrînerê leşkerî ber bi biraziyê wî û paşê ber bi kurê kesê ku navê xanedanê jê tê, bê hilweşîna siyasî, hêza sazûmanî ya avahiya xanedanî ya Kurdî ku Badh avakiribû nîşan da. Xurtkirina vê mîrasê ji aliyê El-Hesen ibn Marwan ve beşdariyeke bingehîn bû di hukmê xanedanê yê paşerojê de ku sedsalekê domand.
Paytexta Merwaniyan li Amîd
Bajarê mezin Amîd — Diyarbekira îroyîn — xemla dewleta Merwaniyan bû. Dîwarên wî yên mezin ên bazalta reş, ku li gorî pîvanên serdema navîn jî kevnar bûn, ew kiribû yek ji bajarên Rojhilata Nêzîk ên ku parastina wan herî hêsan bû. Merwaniyan li vî bajarî wek navenda sereke ya desthilata xwe hukum dikir û têkiliya nasnameya Kurdan bi Diyarbekirê re, ku heta roja îroyîn domaye, di serdema Merwaniyan de kokên kûr hene. Hukumraniya El-Hesen ibn Marwan li Amîd beşdarî berdewamiya jiyana çandî û siyasî ya Kurdan li vî bajarî bû.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
El-Hesen ibn Marwan kesayetiyek e ku çavkaniyên dîrokî yên mayî li ser wî hûrgiliyên kêm didin. Dîroknasên Kurd cihê wî di rêza hukumdarên Merwaniyan de, wek kurê kesê ku navê xanedanê jê tê û xurtkerê hêza Kurdan li Diyar Bekr, piştrast dikin; di heman demê de sînorên tomara dîrokî ji bo vê serdema veguherînê ya xanedanê jî qebûl dikin.
Di dîroknivîsiya rojavayî de xanedana Merwaniyan carinan berî her tiştî wek xanedaneke Erebî an herêmî tê tesnîfkirin. Dîroknasên Kurd Merwaniyan bi awayekî zelal di kevneşopiya xanedanên Kurdî de bi cih dikin: eslê wan ê eşîra Kurdî Hadhbani, nasandina wan di çavkaniyên serdema navîn de wek hukumdarên Kurd û hukumraniya wan a sedsalekê li navenda Kurdî ya Diyarbekirê hemû nasnameya wan a Kurdî piştrast dikin.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa El-Hesen ibn Marwan beşdariya wî di aramkirina xanedana Merwaniyan di salên wê yên avabûnê de ye. Bê xurtkirina ku wî pêk anî, dibe ku xanedan nemabûya heta ku Nasr al-Dawla Ahmad ê mezin derxe. Hukmê wî beşeke pêwîst bû di çîroka yek ji xanedanên Kurdî yên herî serkeftî yên cîhana Îslamî ya serdema navîn de.
Ji bo gelê Kurd, xanedana Merwaniyan — û her hukumdarekî wê, di nav de El-Hesen ibn Marwan — sedsaleke serweriya Kurdan li ser Diyarbekirê temsîl dike: bajarê ku hîn jî girîngtirîn paytexta çandî ya Kurdan di serdema nûjen de ye. Mîrasa Merwaniyan li Diyarbekirê beşek ji kokên dîrokî yên kûr ên Kurdan li vî bajarê kevnar e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
El-Hesen ibn Marwan kî bû?
El-Hesen ibn Marwan hukumdarê duyem ê xanedana Kurdî ya Merwaniyan bû, nêzî 990 piştî Zayînê, û kurê Marwan ibn Dustak bû (kesê ku navê xanedanê jê tê). Piştî damezrandina xanedanê ji aliyê Badh ibn Dustak ve, wî hêza Merwanî ya Kurdî li Diyar Bekr xurt kir. Dîroknasên Kurd wî beşek ji rêza hukumdarên destpêkê yên Merwaniyan dibînin ku bingehê serdema zêrîn a xanedanê avakir.
Paytextên Merwaniyan kîjan bûn?
Xanedana Merwaniyan du paytextên sereke hebûn: Mayyafariqin (Silvana îroyîn, Tirkiye) û Amîd (Diyarbekira îroyîn, Tirkiye). Amîd ji her duyan navdartir bû — bajarekî mezin ê bi keleh li ser Dicleyê, bi dîwarên mezin ên bazalta reş ku îro cihê Mîrasa Cîhanî ya UNESCO ne û yek ji berhemên mîmarî yên herî girîng ên dîroka Kurdî ne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Merwanî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Ansîklopediya Britannica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.