Di dehsalên ber bi dawiyê ve yên Împaratoriya Osmanî de, dema gelê Kurd dest pê dikir hişmendiya siyasî pêş bixe ku di dawiyê de dê bûya tevgera neteweyî, komeke biçûk a mêrên Kurd ên xwendî li bajarên împaratoriyê karê dijwar ê avakirina saziyan girt ser xwe; saziyên ku ev hişmendî dikaribû bi rêya wan were vegotin. Wan kovar damezrandin, komele ava kirin, di parlamentoyê de cih girtin û manîfesto nivîsîn. Wan karê bêxemilandin lê bingehîn ê rêxistina çandî û siyasî dikir ku berî her şiyarbûneke neteweyî tê. Ezîz Feyzî Pirinççizade yek ji van mêran bû.

Ew di 1878 de li Amedê, di malbateke Kurd a navdar de ji dayik bû; malbateke ku ji zû ve beşek ji elîta bazirganî û fikrî ya bajêr bûbû. Ew bû yek ji kesayetiyên siyasî yên Kurd ên pêşeng ên serdema dereng a Osmaniyan. Wî di parlamentoya Osmanî de kar kir. Ew endamekî damezrîner ê rêxistinên çandî yên Kurdî bû, ku di nav rêxistinên yekem de bûn ku nasnameya Kurdî di forma sazî de vedigotin. Wî hilweşîna împaratoriyê, Qirkirina Ermeniyan, Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyeyê û damezrandina Komarê dît. Ew di 1933 de mir, piştî ku dîtibû derfeta vegotina Kurdî bi qasî her derfeteke din di dîroka nûjen a Kurdan de bi awayekî dawî tê girtin.

Çîroka wî çîroka nifşekê ye: rewşenbîrên Kurd ku di salên dawî yên împaratoriyê de bawer dikirin şertên siyasî yên ji bo vegotina çandî û siyasî ya Kurdî di dawiyê de vedibûn. Ew qas jiyan kirin ku şikestina vê baweriyê ji aliyê forma taybet a ku neteweperweriya Tirk dema hat ser desthilatê girt, bibînin.

Naverok

1. Beşa 1: Amed û elîta bajarî ya Kurd

2. Beşa 2: Şiyarbûna çandî ya Kurdî li Stenbolê

3. Beşa 3: Endamê parlamentoyê

4. Beşa 4: Şer û Qirkirina Ermeniyan

5. Beşa 5: Komar û encamên wê

6. Beşa 6: Mîras

7. Rêza demê

8. Çavkanî

9. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Amed û elîta bajarî ya Kurd

Amed — bajarê mezin ê dîwardor li ser Dîcleyê, ku bi kevirê bazaltê reş hatiye avakirin û wek paytexta nefermî ya jiyana çandî ya Kurdî di Împaratoriya Osmanî de tê zanîn — cîhana ku Ezîz Feyzî Pirinççizade di 1878 de tê de ji dayik bû, bû. Malbata Pirinççizade beşek ji elîta damezrandî ya bazirganî ya bajêr bû. Navê wan ji bazirganiya birincê dihat ku dewlemendiya wan çêkiribû. Wan cihê malbatên wiha li bajarên parêzgehî yên Osmanî digirt: di karûbarên herêmî de bandordar, hem bi cîhana rêveberiya Osmanî û hem bi torên eşîrî û olî yên Kurdî yên herêmê ve girêdayî, û hem di kevneşopiya klasîk a Îslamî û hem di herikînên nû yên ramana reformxwaz a Osmanî de xwendî.

Nasnameya Kurdî ya Amedê eşkere û bêşerm bû. Bajêr ji serdema navîn ve navenda jiyana edebî û çandî ya Kurdî bûbû; ew bajarê Melayê Cizîrî û kevneşopiya berfireh a helbesta klasîk a Kurdî bû. Ezîz Feyzî di vê hawirdorê de bi hesteke zelal a nasnameya xwe ya Kurdî û haydarbûna ji mîrasa edebî û çandî ya ku ev nasname bi xwe re dianî, mezin bû. Jiyana wî ya kar a piştre wek çalakvanekî siyasî yê Kurd di vê pêşketinê de reh digirt.

Beşa 2: Şiyarbûna çandî ya Kurdî li Stenbolê

Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 — ku destûra Osmanî ji nû ve anî û bi kurtî ji bo hemû civakên împaratoriyê derfeteke siyasî vekir — bû hêza destpêkirina geşbûneke rêxistina çandî û siyasî ya Kurdî. Li Stenbolê, rewşenbîrên Kurd Komeleya Hêvî ya Xwendekarên Kurd (Kürt Talebe Hevi Cemiyeti) û rêxistinên din ên ji bo pêşketina çandî ya Kurdî damezrandin. Weşanên bi Kurdî pir bûn. Komeleyên ji bo «bilindbûn» û «pêşketin»a gelê Kurd hatin damezrandin.

Ezîz Feyzî Pirinççizade di nav Kurdên Amedê de bû ku bi awayekî çalak ji vê derfetê sûd wergirtin. Ew endamê Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti — Komeleya Alîkariya Hevdu û Pêşketinê ya Kurd — bû; yek ji rêxistinên sereke yên çandî yên Kurdî yên serdema destûrî. Ev rêxistin di çarçoveya Osmanîtiyê de dixebitîn. Wan mafên çandî yên Kurdî wek vegotina yekîtiya Osmanî diparastin, ji bilî dijberiya wê; digotin ku împaratoriyeke bi rastî destûrî divê nasnameyên çandî yên hemû gelên xwe qebûl bike.

Beşa 3: Endamê parlamentoyê

Ezîz Feyzî Pirinççizade wek endamê parlamentoya Osmanî kar kir û di saziyên nûnertiyê yên împaratoriya serdema dereng de nûnerê Amedê bû. Ev karê parlamenterî ew di dema tevliheviyeke neasayî de xist navenda jiyana siyasî ya Osmanî: Şerên Balkanan, tekoşînên siyasî yên di navbera Komîteya Îttîhad û Tereqî (CUP) û dijberên wê de, û tengezariya zêde ya di navbera neteweperweriya Tirk û Osmanîtiya piretnîkî ya ku rewşenbîrên Kurd bi gelemperî tercîh dikirin de. Di parlamentoyê de, ew yek ji dengên Kurd bû ku ji bo çarçoveyeke destûrî ya ku bi rastî rêzê li cihêrengiya împaratoriyê digire, nîqaş dikirin.

Beşa 4: Şer û Qirkirina Ermeniyan

Şerê Cîhanê yê Yekem û Qirkirina Ermeniyan a 1915–1916 kesayetiyên siyasî yên Kurd ên Amedê bi yek ji rewşên ji aliyê exlaqî ve herî karesatbar ên dîroka nûjen re rû bi rû kirin. Parêzgeha Amedê di nav herêmên ku qirkirin bi taybetî bi hovane tê de hat pêkanîn de bû, di bin rêveberiya walîyê parêzgehê Mehmed Reşîd de. Civaka Ermenî ya Amedê — nifûseke girîng û ji aliyê çandî ve zindî ku bi sedsalan li kêleka nifûsa Kurd jiyabû — bi piranî hate hilweşandin. Kesayetiyên Kurd ên herêmê di têkiliya bi van bûyeran re li cihên cuda bûn: hin beşdarî şîdetê bûn, hin temaşevan bûn û hin jî bi xetereyeke mezin a kesane stargeh û alîkarî dan Ermeniyan.

Qirkirin tenê karesateke exlaqî nebû; ew ji bo rewşenbîrên Kurd ên ku Osmanîtiyeke piretnîkî diparastin, karesateke siyasî jî bû. Di wê Osmanîtiyê de, Ermenî, Kurd, Tirk û kesên din dê di çarçoveyeke destûrî de bi hev re bijiyana. Hilweşandina civaka Ermenî bi zelaliyeke tirsnak nîşan da neteweperweriya Tirk a CUPê dema civakeke hindikahiyê wek gefeke siyasî didît, di rastiyê de amade bû çi bike.

Beşa 5: Komar û encamên wê

Damezrandina Komara Tirkiyeyê di 1923 de û tepisandina jiyana çandî û siyasî ya Kurdî ya piştre cîhana ku Ezîz Feyzî Pirinççizade tê de jiyana xwe ya kar avakiribû, hilweşand. Rêxistinên çandî yên Kurdî yên ku wî alîkariya avakirina wan kiribû, hatin qedexekirin. Zimanê Kurdî di jiyana giştî de hat tepisandin. Serhildana Şêx Seîd a 1925 û tepisandina wê ya hovane biryardariya Komarê ya ji bo hilweşandina her rêxistineke siyasî ya Kurdî nîşan da. Amed — bajarê ku navenda jiyana çandî ya Kurdî bûbû — ket bin bernameyeke domdar a ji holê rakirina çandê.

Pirinççizade di 1933 de, di nav vê serdema tepisandinê de mir. Ew qas jiyan kiribû ku girtina vekirina siyasî ya 1908 bi heman dawîbûna ku bi wê vebûbû, bibîne; ku bibîne soza destûrî ya mafên çandî yên Kurdî bi bernameyeke neteweperwer ku wan mafan bi tevahî înkar dikir, hatibû guhertin.

Beşa 6: Mîras

Ezîz Feyzî Pirinççizade ji nifşa pêşengên siyasî yên Kurd e ku di salên dawî yên Împaratoriya Osmanî de karê bingehîn ê tevgera neteweyî ya Kurdî kirin. Ew bi maneya siyasî ya rasterast serkeftî nebûn: xweseriya çandî ya Kurdî ya ku wan dixwest di jiyana wan de nehat pêkanîn û ji bo nifşên piştre jî dê nehatibû pêkanîn. Lê wan nimûneyên pêşîn damezrandin, rêxistin ava kirin, argûman vegotin û çarçoveya fikrî afirandin ku nifşên piştre yên çalakvanên Kurd dê li ser ava bikirana. Li Amedê, bajarê ku ew pêş xist, bîranîna wî ji kevneşopiya hişmendiya siyasî ya Kurdî ye ku bajêr her tim nûnertiya wê kiriye.

Rêza dema Ezîz Feyzî Pirinççizade

1878 — Li Amedê, di malbata bazirganî û fikrî ya Pirinççizade de ji dayik dibe.

1908 — Şoreşa Tirkên Ciwan; rêxistinên çandî yên Kurdî pir dibin; di jiyana siyasî ya Kurdî li Stenbol û Amedê de çalak e.

1908–1918 — Wek endamê parlamentoya Osmanî, nûnerê Amedê, kar dike.

1915–1916 — Qirkirina Ermeniyan; hilweşandina civaka Ermenî ya Amedê.

1923 — Komara Tirkiyeyê tê damezrandin; tepisandina çandî ya Kurdî dest pê dike.

1925 — Serhildana Şêx Seîd tê tepisandin; jiyana siyasî ya Kurdî li Tirkiyeyê di rastiyê de tê hilweşandin.

1933 — Li Amedê dimire.

Çavkanî

1. Jwaideh, Wadie. Tevgera neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

2. McDowall, David. Dîrokeke nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Olson, Robert. Derketina neteweperweriya Kurdî. University of Texas Press, 1989.

4. Zürcher, Erik Jan. Tirkiye: Dîrokeke nûjen. I.B. Tauris, 2004.

5. Beşdarên Wîkîpediyayê. Ezîz Feyzî Pirinççizade. https://en.wikipedia.org/wiki/Aziz_Feyzi_Pirin%C3%A7%C3%A7iz%C3%A2de

Pirsên pir tên pirsîn

Ezîz Feyzî Pirinççizade kî bû?

Ezîz Feyzî Pirinççizade (1878–1933) rewşenbîr û siyasetmedarekî Kurd ji Amedê bû ku di parlamentoya Osmanî de kar kir û kesayetiyeke pêşeng di rêxistinên çandî yên Kurdî yên serdema dereng a Osmaniyan de bû. Ew nûnerê nifşa pêşengên siyasî yên Kurd e ku di dehsalên dawî yên împaratoriyê de karê bingehîn ê saziyên tevgera neteweyî ya Kurdî kirin.

Amed di dîroka çandî ya Kurdî de çi rol lîst?

Amed bi sedsalan navenda jiyana çandî û fikrî ya Kurdî li Anatoliyê bûye. Bajêr hin ji kesayetiyên herî mezin ên edebiyata klasîk a Kurdî afirandine û ji serdema dereng a Osmaniyan û pê ve wek navenda hişmendiya siyasî ya Kurdî kar kiriye. Ji bo rewşenbîrên Kurd ên wek Ezîz Feyzî, Amed tenê cihê ji dayikbûnê nebû; ew nasnameyek bû, girêdanek bi rehên herî kûr ên çand û dîroka Kurdî re.

Piştî Şoreşa Tirkên Ciwan, rewşa siyasî ya Kurdî çawa bû?

Vegerandina destûra Osmanî di 1908 de derfeteke kurt a siyasî ji bo rêxistina çandî û siyasî ya Kurdî ava kir. Komele, kovar û rêxistinên siyasî yên Kurdî li Stenbolê û li tevahiya împaratoriyê pir bûn. Rewşenbîrên Kurd di çarçoveyeke Osmanîtî de mafên çandî diparastin. Her ku CUPê bernameya xwe ya neteweperweriya Tirk xurt dikir, ev derfet gav bi gav hate girtin. Piştî 1923, tepisandina bi rêkûpêk a jiyana çandî û siyasî ya Kurdî ji aliyê Komara Tirkiyeyê ve ew bi tevahî ji holê rakir.