Bekir Sidqî kî bû?
Bekir Sidqî generalekî Kurd ê artêşa Îraqê bû ku nêzî 1890 li nêzî Kerkûkê hat dinyayê. Wî di Cotmeha 1936 de yekem darbeya leşkerî ya cîhana Erebî pêk anî û ji salekê kêmtir bû mirovê herî bihêz ê Îraqê, berî ku li Mûsilê di Tebaxa 1937 de were kuştin.
Ew li herêma Kerkûkê di malbateke Kurd de hat dinyayê û di artêşa Osmanî de kariyereke leşkerî şopand, berî ku piştî afirandina Îraqê di bin mandata Brîtanî de di 1921 de bikeve artêşa Îraqê. Ew di pileyên leşkerî de bilind bû û bû general û fermandarê yek ji jêhatîtirîn yekîneyên artêşa Îraqê.
Darbeya wî ya 1936, ku siyasî yê sivîl û reformxwaz Hikmet Silêman piştgirî didayê, hikumeta Yasîn el-Haşimî ji desthilatê xist û hikumeteke nû ava kir, ku di pratîkê de Sidqî hêza leşkerî ya li pişt wê bû. Darbe bê xwîn bû, di çend saetan de qediya û cîhana siyasî ya Erebî matmayî kir, bi nîşandana ku leşker dikaribû bê razîbûna padîşah an pêvajoya siyasî ya destûrî desthilatê bigire.
Xalên Sereke
• Bekir Sidqî (1890-1937) generalekî Kurd bû ku di Cotmeha 1936 de yekem darbeya leşkerî ya cîhana Erebî pêk anî.
• Ew demeke kurt mirovê herî bihêz ê Îraqê bû, wek hêza leşkerî ya li pişt hikumeta piştî darbeyê.
• Ew li Mûsilê di Tebaxa 1937 de hate kuştin, ji salekê kêmtir piştî darbeyê.
• Darbeya wî mînakek ji bo destwerdana leşkerî di siyaseta Erebî de danî, ku dê dehsalan li seranserê herêmê were dubarekirin.
• Ew nûnerê beşdariya Kurd di dîroka leşkerî ya Îraqê de li asta wê ya herî berçav e.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Bekir Sidqî nêzî 1890 li herêma Kerkûkê ya Kurdistana Osmanî ya wê demê hat dinyayê. Wî di artêşa Osmanî de kariyereke leşkerî şopand û jêhatiyên profesyonel ên leşkerî pêş xistin, ku dê wî bikin yek ji jêhatîtirîn efserên artêşa Îraqê.
Piştî afirandina dewleta Îraqê di bin mandata Brîtanî de di 1921 de, ew ket artêşa nû ya Îraqê û bi lez di pileyên wê de bilind bû. Wî di 1933 de bi tepeserkirina xwe ya hovane ya serhildaneke Asûrî navdariya nebaş bi dest xist. Ev tevger ew kir kesayetiyeke nakok, lê di çavên dewleta Îraqê de bandora wî ya leşkerî jî nîşan da.
Çarçoveya Dîrokî
Îraqa salên 1930î dewleteke nû serbixwe bû (serxwebûna fermî 1932), bi sazûmanên siyasî yên qels û leşkerekî ku ji siyaseta parlamentoyê her ku diçû zêdetir bêhêvî dibû. Kuştina padîşah Feysel I di 1933 de û bêîstiqrariya siyasî ya salên li dû wê şertên destwerdana leşkerî çêkirin.
Darbeya Bekir Sidqî ya 1936 ji neteweperestiya Kurd çênebûbû. Ew bi reformxwazên pan-Ereb re hevkar bû û bernameyeke siyasî ya taybet a Kurdî tune bû. Ev yek rewşa wî balkêş dike: generalekî Kurd ê ku li dewleteke Erebî li ser navê bernameyeke reformxwaz a pan-Ereb darbeyek pêk tîne.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Yekem darbeya leşkerî li cîhana Erebî (1936)
Darbeya Bekir Sidqî ya Cotmeha 1936 yekem girtina desthilatê ya leşkerî li cîhana Erebî bû û mînakek danî, ku dê darbeyên leşkerî li seranserê herêmê di dehsalên li dû wê de bişopînin: li Sûriyeyê, Misrê, dîsa Îraqê û di dawiyê de li piraniya cîhana Erebî.
Darbe nîşan da ku leşker, heke bi awayekî guncav were rêxistinkirin û rêberîkirin, dikaribû hikumeta destûrî ji desthilatê bixe û bijartinên xwe yên siyasî ferz bike. Efserên leşkerî yên seranserê cîhana Erebî di mayîna sedsala 20an de ev ders hîn bûn û dubare kirin.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Nasnameya Kurdî ya Bekir Sidqî hem hatiye piştrastkirin hem jî hatiye pirsîn. Ew di nav Kurdên navdar de tê rêzkirin û hem çavkaniyên Îraqî hem jî yên Kurdî bi berfirehî wî Kurd destnîşan dikin. Tepeserkirina wî ya serhildana Asûrî di 1933 de, ku bi şîdeteke zêde pêk hat, hîn jî bi kûrahî nakok e. Darbeya wî ya 1936, herçiqas ji neteweperestiya Kurd çênebûbû, ji ber nasnameya wî ya Kurdî wek beşek ji dîroka siyasî ya Kurd tê dîtin.
Mîras û Bandora Çandî
Bekir Sidqî di dîroka Kurd de kesayetiyeke balkêş û nakok e: generalekî Kurd ê ku li dewleteke Erebî gihişt lûtkeya desthilatê, yekem darbeya leşkerî ya cîhana Erebî pêk anî û ji salekê kêmtir paşê hate kuştin. Mîrasa wî hem wek kesayetiyeke Kurd a destkeftên leşkerî, hem jî wek destpêkerê bêqest ê kevneşopiya darbeyên leşkerî ye, ku dê dehsalan cîhana Erebî bêîstiqrar bike.
Têkiliyên dîroka Kurdî
Simko Şikak — serokê leşkerî yê Kurd li Îranê, ji heman nifşê
Îhsan Nûrî — serokê leşkerî yê Kurd, hevdemê wî
Mehmûd Berzencî — serokê Kurd li Îraqa di bin mandata Brîtanî de, ji heman serdemê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Bekir Sidqî kî bû?
Bekir Sidqî (1890-1937) generalekî Kurd ê artêşa Îraqê bû, ku di Cotmeha 1936 de yekem darbeya leşkerî ya cîhana Erebî pêk anî. Ew li Mûsilê di Tebaxa 1937 de hate kuştin.
Bekir Sidqî Kurd bû?
Erê. Ew nêzî Kerkûkê li Îraqa Kurdî hat dinyayê û di çavkaniyên dîrokî de Kurd tê destnîşankirin.
Çima darbeya 1936 ji aliyê dîrokî ve girîng bû?
Ew yekem girtina desthilatê ya leşkerî li cîhana Erebî bû û mînakek ji bo darbeyên leşkerî danî, ku di dehsalên li dû wê de li seranserê herêmê, li Sûriyeyê, Misrê, Îraqê û cihên din, hate şopandin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Bekir Sidqî.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Lîsteya Kurdan.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.