Destpêk
Ji dehsalekê zêdetir hebûna hêzên DYA li bakur-rojhilatê Sûriyeyê xeta dawî ya astengkirinê bû: sîwaneke ewlehiyê ku rê da Kurdên Sûriyeyê li herêma ku wan jê re Rojava digot asta xweseriyê ya bêhempa ava bikin. Ev ezmûnek bû ku Rojhilata Navîn tiştekî wekî wê nedîtibû: rêveberiyeke sekuler, pir-etnîkî û xwedî wekheviya zayendî ku ji xirbeyên şerê navxweyî radibû, bi hêza leşkerî ya bêdeng lê pir mezin a Dewletên Yekbûyî piştgirî lê dihat kirin.
Lê ji 16ê Nîsana 2026an ve leşkerên Amerîkî yên dawî bi fermî ji axa Sûriyeyê derketine. Hemû baregehên leşkerî yên DYA, ji El-Tenef li başûr-rojhilatê welat heta sazgeha mezin a Qesrek li Hesekê, radestî hikûmeta Sûriyeyê hatine kirin. Ji bo gelê Kurd mertal ji holê rabûye.
Heke hûn dîmenên tevlihev û dilşikîner ên hewldana vekişîna 2019an bi bîr bînin, sivîlên Kurd ku sebzeyên rizî diavêtin wesayîtên Amerîkî yên diçûn, şervanên SDF ku matmayî li xalên kontrolê yên terikandî disekinîn, dibe ku hûn texmîn bikin ku ev derketina dawî karesateke tevahî ye. Lê jeopolîtîk kêm caran evqas reş û spî ye. Piştî hilweşîna rejîma Esed di dawiya 2024an de, ev derketin beşek ji derbasbûneke rêxistinkirî ya bi navbeynkariya DYA ye. Gelo vekişîn bi rastî ji bo Kurdan xirab e? Ew şûrekî du alî ye. Di dawiyê de ew bi vê yekê ve girêdayî ye ka hûn serxwebûna wan a leşkerî ya demkurt an saxmayîna wan a siyasî ya demdirêj girîngtir dibînin. Em rastiya nû ya li erdê vekolin.
Naverok
2. Cureyekî Nû yê Mertalê li Dijî Tirkiyeyê?
5. Encam: Beşeke Nû û Tevlihev
1. Dawiya Xewna Rojava
Qurbana herî rasterast a derketina DYA xweseriya Kurdî ya ku dihat naskirin e. Bi salan hebûna Amerîkayê ji bo Hêzên Sûriyeya Demokratîk wekî astengkereke hişk kar dikir. Bêyî wê piştgiriyê Kurd neçar mane tenê ji bo saxmayînê tawîzên pir mezin bidin. Di bin rêkeftinên Çileya Paşîn a 2026an ên di navbera SDF û hikûmeta nû ya Şamê de, hêzên Kurd qebûl kirine ku avahiyên xwe yên leşkerî yên serbixwe belav bikin û di artêşa neteweyî ya nû ya Sûriyeyê de bên yekgirtin. Wan her wiha kontrola damarên sereke yên aborî, bi taybetî qadên petrolê yên El-Omer li Dêra Zorê, û navendên bajarî yên girîng tevî Hesekê û Qamişlo radest kirine.
Ev tawîzên biçûk nebûn. Qadên petrolê yên El-Omer çavkaniyeke sereke ya dahatê bûn ku Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (AANES) fînanse dikirin. Hesekê û Qamişlo dilê wê yê rêveberî bûn. Radestkirina wan bihayê cihgirtina li maseyê û garantiyeke ku hêzên hikûmeta Sûriyeyê dê ne tenê bi tankan bikevin beşa axa Kurdî ya mabû bû.
Divê em bi bîr bînin ka em çawa gihîştin vir. Di Çileya Paşîn a 2026an de hêzên hikûmeta Sûriyeyê yên bi piştgiriya Tirkiyeyê êrîşek li Rojava dest pê kirin û SDF ji qadên mezin ên axa ku ji 2012an ve di destê wan de bû paş ve xistin. SDF bang li seferberiya giştî li hemû herêmên Kurdî kir. Piştî hefteyên şerê giran û zexta dîplomatîk a DYA agirbestek di 29ê Çileya Paşîn de hat îmzekirin. Lê windahiyên axê rast û girîng bûn. Rojavaya ku berê li ser Reqa, Dêra Zorê û beşeke mezin a Hesekê dirêj dibû bi awayekî berçav biçûk bûye. Xewna herêmeke Kurdî ya bihevve û xwerêveber li seranserê bakurê Sûriyeyê, xewna ku nifşek ji Kurdan ji bo wê şer kir û mir, di pratîkê de hatiye girtin.
2. Cureyekî Nû yê Mertalê li Dijî Tirkiyeyê?
Di dîrokê de tenê tiştê di navbera axa di destê Kurdan de û dagirkirineke leşkerî ya tevahî ya Tirkiyeyê de hebûna hêzên Amerîkayê bû. Enqereyê ji mêj ve SDF û beşa wê ya sereke ya leşkerî YPG wekî dirêjkirinên PKK didît; komeke ku Tirkiye, DYA û Yekîtiya Ewropayê wekî rêxistineke terorîst nas dikin. Operasyonên Tirkiyeyê yên dersînor di 2018 û 2019an de nîşan dan ka Enqere dê çiqas zû tevbigere dema ku astengkeriya Amerîkayê heta bi qismî ji holê were rakirin.
Nûçeya xirab a eşkere ev e ku ev astengker niha ji holê rabûye. Lê aliyekî erênî yê girîng heye ku dikare bi hêsanî ji ber çavan derbas bibe. Bi yekgirtina fermî di artêşa neteweyî ya nû ya Sûriyeyê de şervanên Kurd êdî mîlîseyeke bêdewlet a di qadeke qanûnî ya nezelal de kar dike nînin. Ew niha, herî kêm li ser kaxezê, leşkerên Komara Erebî ya Sûriyeyê ne. Heke Tirkiye niha bixwaze li hêzên Kurd bixe, ew ne tenê mîlîseyeke cudaxwaz bombebaran dike, lê êrîşek li artêşa dewleteke serwer dike. Ev cudahî di qanûna navneteweyî û encamên dîplomatîk de girîngiyeke pir mezin heye. Her operasyona Tirkiyeyê dê niha xetereke siyasî ya pir mezintir hilgire û pêwîstiya wê bi mafdarkirineke ku dê çêkirina wê pir zehmettir be hebe.
Lê realpolîtîk nikare were paşguhkirin. Hikûmeta nû ya Sûriyeyê ya bi pêşengiya Ehmed el-Şeraa bi piştgiriya mezin a Tirkiyeyê gihîşt desthilatê. Gelo Şam dê bi rastî ji bo şervanên Kurd li hember Enqereyê wekî mertaleke parastinê bisekine, an dê tenê li aliyekî din binêre, hîn yek ji pirsên herî krîtîk û vekirî yên serdema piştî vekişînê ye. Gotara Serokkomarê Tirkiyeyê Erdoğan hîn nezelal e; ew dibêje ku dijminên Kurdan û Tirkan yek û heman in, di heman demê de li hundirê welat tevlî pêvajoya aşitiyê ya PKK dibe. Cihê Kurdan di nav Sûriyeyê de hîn nazik e.
3. Xeyala Gefdar a DAIŞê
Dibe ku xetera herî giran a ku vekişîna DYA çêdike bi tevahî ne siyasî be; ew vegera xeyala DAIŞê ye. Di lûtkeya têkçûna wan a axê di 2019an de SDF zêdetir ji 10,000 girtiyên DAIŞê di kamp û girtîgehên li seranserê bakur-rojhilatê Sûriyeyê de ragirtibû. Yek ji şertên sereke yên ku DYA berî temamkirina vekişîna xwe li ser wê îsrar kir, veguhastina bi hezaran ji wan girtiyan ji bo sazgehên Iraqê bû. Ev veguhastin niha bi pirranî hatiye temamkirin.
Lê veguhastinên girtîgehan serhildaneke çekdar ji holê ranakin. DAIŞ tu carî winda nebû; ew tenê çû bin erdê. Bêyî piştgiriya hewayî ya DYA, parvekirina îstîxbarata hûrgil a ku bi hêzên taybet ên Amerîkayê re dihat û bingeha lojîstîk a ku bi salan operasyonên li dijî DAIŞê radigirt, artêşa Sûriyeyê ya nûyekgirtî niha bi zehmetiyeke giran re rû bi rû ye. Raporên çalakkirina şaneyên razayî ji nû ve û êrîşên cuda ji xwe derketine. Yekîneyên Kurd ên ji aliyê Pêşmerge ve hatine perwerdekirin, ku beşeke mezin a hêza şer a herî bandorker a SDF pêk tînin, di şer de xwedî ezmûn in. Lê ew ê vê gefê bê parastina hewayî û îstîxbarata ku berê xwe dispêrandin wê bi rê ve bibin.
Analîstên ku rêxistinê dişopînin diyar dikin ku DAIŞ di dîrokê de tam ji van cure derbasbûnan, demên nezelaliya siyasî, rêxistinkirina leşkerî ji nû ve û kêmbûna çavdêriyê, sûd girtiye da ku ji nû ve ava bibe û berfireh bibe. Navbera derketina DYA û karxistina tevahî ya şiyana artêşa nû ya Sûriyeyê ya dijî-terorê serdemeke bêparastiniya rastîn e. Gotina ku tiştê di diwanzdeh mehên pêş de di vê qadê de biqewime dikare riya tevahî ya herêmê diyar bike, tirsbelavkirin nîne.
4. Derketineke Pragmatîk
Tevî xeter û windahiyan, tiştê balkêş di rewşa derûnî ya niha ya Kurdan de kêmbûna nisbî ya wê bêhêvîtiya xam e ku vekişîna 2019an pênase dikir. Dema ku Trump di Cotmeha 2019an de, tenê bi çend saetên hişyariyê, ferman da hêzên DYA derkevin, dîmenên terikandinê giran û tavilê bûn. Tirkiye di çend rojan de ket nav herêmê. SDF ji bo saxmayînê şer dikir. Hesta xiyanetê tevahî û bêşert bû.
Ev car ji aliyê avahî ve cuda ye. DYA ewqas ma ku bikaribe rêkeftineke rastîn bi navbeynkariya xwe bidest bixe. Nûnerê Taybet ê DYA Tom Barrack û fermandarê CENTCOM Admiral Brad Cooper li Hewlêrê û Şamê gelek dewreyên danûstandinan li dar xistin da ku misoger bikin Kurd li maseyê cih bigirin. Fermandarê Kurd ê SDF Mezlûm Ebdî û seroka têkiliyên derve yên AANES Îlham Ehmed alîyên rêkeftinên Çileya Paşîn bûn, ne qurbanên wan. Nûnerên Kurd niha di rêveberiya siyasî ya derbasî ya Sûriyeyê de tên yekgirtin. Ew ji bo yekem car goşeya xwe ya xweser a welat, ya dorpêçkirî û navneteweyî nenaskirî, bi dengekî rewa û fermî di awayê rêveberiya tevahî ya Sûriyeyê de diguherînin.
Ev yek xemgîniyê ji holê ranake. Gelek Kurdên ku ji bo Rojava şer kirin û xwîn dan hest dikin ku tiştê di dehsaleke fedakariyê de hat avakirin di çend hefteyan de hatiye radestkirin. Mamosteyeke ciwan a Kurd li Qamişlo bi navê Shakmos, ku rojnamevanên NPR li herêmê bi wê re hevpeyvîn kirin, hîn kolyeyeke bi şiklê Kurdistanê li xwe dike û kinceke bi rengên ala Kurdî dide dirûtin. Wê got: “Ez difikirim ku pêşeroja Rojava ronî ye. Berê em wekî Kurd ne yekgirtî bûn. Niha em yekgirtî ne.” Ev hest, serîhildêr, pragmatîk û hêvîdar, dibe ku danasîna herî rast a cihê gelê Kurd îro be.
5. Encam: Beşeke Nû û Tevlihev
Gelo vekişîna DYA ji bo Kurdên Sûriyeyê xirab e? Di demkurt de bêguman xeternak e. Wan hevpeymana xwe ya herî xurt winda kiriye û hêza xwe ya axê û aborî radestî hikûmeteke nazik û nûdamezrandî li Şamê kirine; pabendbûna wê bi mafên Kurdan re bixwe hîn divê were ceribandin. Gefa Tirkiyeyê ji holê nerabûye. Gefa DAIŞê ji holê nerabûye. Sozên ku di Çileya Paşîn a 2026an de hatin dayîn tenê ewqas xurt in ku îradeya kesên li Şamê ya pêkanîna wan xurt e.
Lê di demdirêj de piraniya analîstên cidî li hev dikin ku dewleteke pir biçûk a bi piştgiriya Amerîkayê tu carî nedibû rêkeftineke domdar an berdewam. Hebûna DYA li Sûriyeyê her tim bi şertan ve girêdayî bû: bi îradeya siyasî li Washingtonê, bi nebûna şerekî berfirehtir û bi toleransa Tirkiyeyê. Zû an dereng dema hesabê dê bihata. Pirs her tim ev bû ka Kurd dê dema ew dem were li maseyê bisekinin an di bin wê de bên asêkirin.
Bi guherandina serxwebûna xwe ya leşkerî bi cihekî naskirî û rewa di Sûriyeya nû de, dibe ku Kurdan niha saxmayîna xwe ya demdirêj di cîhana piştî Esed de misoger kiribe. Ne ew saxmayîna ku wan xewn dikir. Ne Rojavaya ku hatibû xeyalkirin. Lê dîsa jî saxmayîn: bi deng, bi nûneratiyê û bi naskirina navneteweyî ya bi dilê nexwazî. Mertalê Amerîkayê ji holê rabûye. Lê ji bo Kurdên Sûriyeyê beşeke nû û pir tevlihev nû dest pê kiriye.
Rêza Bûyerên Sereke
2012 — Şerê navxweyî yê Sûriyeyê dest pê dike. Hêzên Kurd (YPG) dema ku rejîma Esed vedikişe kontrola bakur-rojhilatê Sûriyeyê digirin û herêma xweser a ku paşê wekî Rojava tê naskirin damezrînin.
2014–2019 — DYA hêzan li bakur-rojhilatê Sûriyeyê bi cih dike da ku di şerê li dijî DAIŞê de bi SDF re hevkar be. SDF bi parastina hewayî ya DYA û piştgiriya hêzên taybet xîlafeta axê ya DAIŞê têk dibe.
Cotmeha 2019an — Trump vekişîna ji nişka ve ya hêzên DYA radigihîne. Tirkiye Operasyona Kaniya Aşitiyê dest pê dike û qadên mezin ên axa di destê Kurdan de digire. DYA di bin zexta navneteweyî de bi qismî ji biryara xwe vedigere.
Kanûna 2024an — Rejîma Esed hilweşiya. Hêzên opozîsyona Sûriyeyê yên bi piştgiriya Tirkiyeyê Şamê digirin. Hikûmeteke nû ya demkî di bin Ehmed el-Şeraa de pêk tê û guherîneke bingehîn di qada siyasî de çêdike.
Çileya Paşîn a 2026an — Hêzên hikûmeta Sûriyeyê, bi piştgiriya Tirkiyeyê, êrîşeke mezin li Rojava dest pê dikin. SDF bang li seferberiya giştî dike. Piştî hefteyên şerê dijwar û dîplomasiya bi navbeynkariya DYA, SDF û Şam di 29ê Çileya Paşîn de rêkeftineke agirbest û entegrasyonê îmze dikin. SDF Reqa, Dêra Zorê û beşên sereke yên Hesekê dihêle. Hêzên Kurd hebûnekê li parêzgeha Hesekê û Kobanê diparêzin.
Sibata 2026an — DYA dest bi vekişîna xwe ya qonax bi qonax ji Sûriyeyê dike. Baregehên El-Tenef û Şedadê tên valakirin û radestî kontrola hikûmeta Sûriyeyê tên kirin.
23ê Sibatê, 2026 — Konvoya duyem a DYA dest bi vekişîna ji Baregeha Qesrek li Hesekê, sazgeha herî mezin a DYA li Sûriyeyê, dike. Amûr ber bi Herêma Kurdistanê ya Iraqê ve tên veguhastin.
16ê Nîsanê, 2026 — Hêzên dawî yên DYA ji axa Sûriyeyê derdikevin. Sûriye radigihîne ku kontrola tevahî ya hemû baregehên leşkerî yên berê yên Amerîkayê li ser axa xwe girtiye. Hebûna leşkerî ya DYA ya dehsalekê li Sûriyeyê bi fermî bi dawî dibe.
Nîsana 2026an — Êrîşên dronan ên IRGC li dijî komên Kurd ên Îranê yên li sirgûnê li Herêma Kurdistanê ya Iraqê xurt dibin. Nûnerên Kurd ên SDF dest bi entegrasyona fermî di avahiyên siyasî û leşkerî yên Sûriyeyê de dikin.
Pirs û Bersiv
Vekişîna DYA ya 2026an ji ya 2019an çawa cuda ye?
Vekişîna 2019an ji nişka ve, yekalî û bêhemahengî bû; hema bêje bê hişyariyê hat ragihandin û Tirkiyeyê tavilê ji wê sûd girt da ku êrîşeke leşkerî dest pê bike. Vekişîna 2026an derketineke rêxistinkirî û qonax bi qonax e, piştî agirbesteke bi navbeynkariyê di navbera SDF û Şamê de. Danûstandinkarên Kurd di rêkeftinan de beşdar bûn; wateya wê ew e ku Kurd di encamê de xwedî beşeke siyasî ya fermî ne, ne ku tenê bên terikandin. Berhevdan zelal e: di 2019an de Kurd li derve di sermayê de hatin hiştin. Di 2026an de wan di nivîsandina şertên derbasbûnê de alîkarî kir, her çend ew şert êşdar bin.
Gelo Tirkiye dê vekişînê wekî derfetê bi kar bîne da ku li hêzên Kurd li Sûriyeyê bixe?
Ev xetereke cidî ye, lê hesab guheriye. Şervanên Kurd niha bi fermî di artêşa neteweyî ya Sûriyeyê de yek bûne; wateya wê ew e ku her êrîşa Tirkiyeyê dê êrîşek li saziyeke dewleta Sûriyeyê be, bi encamên dîplomatîk û qanûnî yên pir mezintir ji êrîşên li mîlîseyeke xweser. Tirkiye her wiha li hundirê welat pêvajoyeke aşitiyê ya PKK dimeşîne, ku her çalakiya leşkerî ya mezin tevlihevtir dike. Lê qeydên Enqereyê yên bi hêzên Kurd li Sûriyeyê re tarî ne û nebûna hêzên DYA astengkerê herî xurt ê ku berê hebû ji holê radike. Hişyarî pêwîst e.
Çi li girtiyên DAIŞê yên ku SDF ragirtibû hat?
Şertekî sereke yê vekişîna DYA veguhastina bi hezaran girtiyên DAIŞê ji kamp û girtîgehên bi rêveberiya SDF li bakur-rojhilatê Sûriyeyê ji bo sazgehên Iraqê bû. Ev veguhastin niha bi pirranî hatiye temamkirin. Lê gefa DAIŞê ya berfirehtir ji holê nehatiye rakirin. Analîst hişyar dikin ku şaneyên razayî li herêmê ji xwe ji nû ve çalak dibin û serdema derbasbûnê, bi kêmbûna parvekirina îstîxbaratê û nebûna piştgiriya hewayî ya DYA, navbereke bêparastiniya zêdebûyî nîşan dide.
Kurdên Sûriyeyê hîn kîjan axê kontrol dikin?
Di bin rêkeftinên Çileya Paşîn a 2026an de hêzên Kurd hebûneke berçav li parêzgeha Hesekê û bajarê Kobanê li parêzgeha Helebê diparêzin. Wan Reqa û Dêra Zorê, tevî binesaziya sereke ya petrolê, radestî kontrola hikûmeta Sûriyeyê kirine. Rêveberiya xweser a ku berê qadeke mezin a bakurê Sûriyeyê bi rê ve dibir di avahiyên dewletê de hatiye belavkirin, her çend li ser nûneratiya siyasî ya Kurdî di van avahiyan de danûstandin tên kirin.
Gelo ji bo mafên demdirêj ên Kurdan di Sûriyeya nû de hêviyek heye?
Erê, bi ihtiyat. Nûnerên Kurd ji bo yekem car bi fermî di rêveberiya siyasî ya derbasî ya Sûriyeyê de beşdar in. Zimanên Kurdî, çand û nasnameya siyasî ji her demeke serdema Esed berçavtir û xweragirtir in. Rêkeftinên Çileya Paşîn maddayên beşdarbûna siyasî ya Kurdan dihewînin. Gelo Şam dê van maddayan di pratîkê de pêk bîne, pirsa diyarker ev e. Civaka navneteweyî, tevî Yekîtiya Ewropayê û DYA, nîşan daye ku dê hikûmeta nû ya Sûriyeyê li ser mafên hindikahiyan berpirsiyar bigire, her çend giraniya wê zextê hîn divê were ceribandin.
Çavkanî
Rûdaw — DYA Dest bi Vekişîna ji Baregeheke Mezin li Rojava Dike
El Cezîre — Artêşa DYA Dest bi Vekişîna ji Baregeheke Sereke li Bakur-Rojhilatê Sûriyeyê Dike
Manara Magazine — Pêşeroja Rojava: Xweseriya Kurdî li Sûriyeyê Di Bin Gefê de Ye