Charles Lister: Rapora lêkolînê li ser axaftina dijî Kurd

Rêwîtiya Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê, pevçûnek ku pirrengiya kiryarvanan û hevalbendiyên jeopolîtîk ên guhêrbar wê pênase dikin, ji aliyê kadroyeke bijartî ya analîstan ve ji dezgehên siyasetê yên Rojavayê re hatiye vegotin. Di nav wan de Charles Lister, lêkolînerê payebilind li Enstîtuya Rojhilata Navîn (MEI), wek kesayetiyekî xwedî bandora kûr û pejirandina bi kûrahî dabeşkirî radiweste. Xebata wî, ku bi analîza hûr a pêkhateya hêzên şer û gihîştina berfireh a torên serhildêrên Ereb ên Sunnî tê pênasekirin, têgihiştina qanûnî û stratejîk a pevçûnê li Washington, D.C. û London şekil daye. Lê li gel bilindbûna wî wek dengekî pêşeng li ser «Cîhada Sûriyeyê» û opozîsyona dijî Esed, rexneyeke germ û domdar li ser analîza wî ya hêmanê Kurdî yê şer derketiye.

Ev rapor lêkolîneke berfireh li ser îdiayên ku xebata Charles Lister alîgiriya «dijî Kurd» nîşan dide an, di sûcdarkirinên tundtir ên çalakvanan de, «nijadperestî», dike. Ev têgihiştin tenê encama axaftina tal a medyaya civakî nînin, lê di nakokiyên bingehîn de rehdar in li ser rewatiya Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (AANES), têkiliya di navbera Yekîneyên Parastina Gel (YPG) û Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de û rola Tirkiyeyê li qada Sûriyeyê.

Analîz derdixe ku çarçoveya «rastbîn» a Lister — ya ku pêdiviya stratejîk a hevalbendiya DYA-Tirkiye û bi hêz kirina piraniya Ereb a Sunnî ji bo têkbirina rejîma Esed dide pêş — ji aliyê avahiyê ve xwestekên Kurdî yên xweseriyê li derveyî navendê hişt. Bi domdar nîşandana hevkariya DYA bi SDF re wek «şaşiyeke taktîkî» ya ku Enqereyê dûr xist û bi parêzvaniya tevlîkirina milîseyên piştgiriya Tirkiyeyê hene (Artêşa Neteweyî ya Sûriyeyê), tevî dîroka wan a tomarkirî ya binpêkirinan li dijî Kurdan, Lister bû rûyê rewşenbîr ê vegotineke siyasetê ya ku gelek Kurd wek ji holê rakirina hebûna xwe dîtin.

Her çend tomarên çavkaniyên vekirî piştgiriya sûcdarkirinên nijadperestiya biyolojîk a eşkere nakin, rapor digihîje encamê ku pêşniyarên siyasetê yên wî gelek caran «rûpoşa rewşenbîrî» ji destwerdanên leşkerî yên Tirkiyeyê re peyda kirine ku bûne sedema endezyariya demografîk û koçberkirina nifûsên Kurdî û dijminatiya tund a civakên Kurdî û parêzvanên mafên mirovan a li dijî wî xwedî kiriye.

1. Jiyanname û pêkhateya pîşeyî: Rehên nêrîneke analîtîk a cîhanê

Ji bo têgihiştina xêzên taybet ên nakokiya li derdora Charles Lister, divê mirov pêşî pergala rewşenbîrî û pîşeyî ya ku çarçoveya wî ya analîtîk tê de hat honandin bikole. Pîşeya wî tenê rêza demî ya karan nîne, lê nexşeya tor û rêbazan e ku dê nêrîna wî ya li ser şerê Sûriyeyê pênase bikin — bi taybetî têkelbûna wî ya kûr a bi opozîsyona Ereb a Sunnî re.

1.1 Bingehên perwerdeyê û çavên «lêkolînên terorîzmê»

Ketina akademîk a Charles R. Lister di qada têkiliyên navneteweyî de li Zanîngeha St. Andrews li Skotlandê dest pê kir, ku wî li wir Mastera Huneran (bi rûmet) a pola yekem di Têkiliyên Navneteweyî de bi dest xist. Ev dezgeh ku bi giraniya xwe ya hişk a li terorîzm û tundiya siyasî tê nasîn (malê Navenda Handa ya Lêkolîna Terorîzm û Tundiya Siyasî), çavên taybet ji Lister re peyda kir da pevçûnê bibîne: dînamîkên komên çekdar ên ne-dewletî, mekanîzmayên serhildanê û şerê dijî terorê.

Ev paşxaneya perwerdeyê bingehîn e. Dema serhildana Sûriyeyê di 2011 de dest pê kir, Lister bi piranî bi çavên mafên hindikahiyan, qanûna destûrî an destwerdana mirovahî nêzîkî wê nebû, lê bi çavên lêkolînên ewlehiyê. Eleqeya wî ya sereke ya rewşenbîrî mekanîzmaya serhildanê bû — kom çawa ava bûn, çawa radîkal bûn û çawa dikaribûn li dijî dewletê werin xebitandin. Ev giranî bi xwezayî bala wî ber bi navenda giraniya demografîk û leşkerî ya opozîsyonê ve bir: piraniya Ereb a Sunnî.

1.2 Serdema IHS Jane’s: Teknîsyenê serhildanê (2011–2013)

Pîşeya Lister li Navenda Terorîzm û Serhildanê ya IHS Jane’s li Londonê bi lez pêş ket, ku wî di dawiyê de wek serokê beşa Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê (MENA) kar kir. IHS Jane’s peydakerê agahiyên parastinê ye ku qîmeta daneyên bêalî û hûr ên şiyanên leşkerî, pêkhateya hêzên şer û kontrola axê dizane.

Di vê serdemê de (2011–2013), Lister xwe wek «teknîsyenekî» hûr ê pevçûna Sûriyeyê damezrand. Wî bi salan zêdebûna lîwayên serhildêran şopand, di navbera aliyên «nermrew» ên Artêşa Azad a Sûriyeyê (FSA) û pêla bilind a Îslamîstên wek Ehrarel-Şam û Cebhetel-Nusra de cudahî kir. Rêbaza wî bi giranî pişta xwe dabû agahiyên çavkaniyên vekirî (OSINT) — vîdyoyên desteserkirina çekan, daxuyaniyên avabûnê û yekbûna lîwayan.

Encamên raporkirina Kurdî: Di vê qonaxa destpêkê de tevgera Kurdî (bi taybetî PYD/YPG) bi piranî li derveyî çîroka «sereke» ya şer bû, ku şerê di navbera opozîsyona Ereb û rejîma Esed de bû. Dema YPG di analîza Lister a vê serdemê de derdiket, ew gelek caran wek faktoreke tevlihevker an «têkder» dihat pênasekirin. Vekişîna PYD ji şerê tund ê dijî Esed da li bakur giranî bide xwerêveberiyê («Rêya Sêyem») tê wateya ku ew bi rêkûpêk li dualîtiya «Serhildan li ber Rejîm» a ku koma daneyan a Jane’s pênase dikir nedihat. Ji ber vê, ji destpêka pîşeya wî ve kiryarvaniya siyasî ya Kurdî li pey dînamîkên serhildana Ereb bû.

1.3 Dezgeha Brookings û tora «yên navkar»

Piştî xebata wî ya li Jane’s, Lister derbasî Dezgeha Brookings bû û wek lêkolînerê mêvan li Navenda Brookings Doha li Qeterê kar kir. Ev gav sereke bû. Bingehgirtina li Doha — navendeke sereke ya lojîstîk û siyasî ji opozîsyona Sûriyeyê re — gihîştineke bêhempa da Lister.

Wî ragihandiye ku ji aliyê Înîsiyatîfa Gotûbêja Sûriyeyê ya Track II ve «nêzîkî sê sal têkiliya tund a rûbirû bi rêberiyên zêdetirî 100 komên opozîsyona çekdar a Sûriyeyê re» bi rê ve bir. Ev têkiliya kûr şûrê dudawe yê pisporiya wî ye:

Sûd: Ev têgihiştina bêhevrik da wî li raman, gazind û siyaseta hundirîn a serhildana Ereb a Sunnî. Wî dikarî bi rastî ji siyasetvanên Rojavayê re rave bike çima serhildêr bi El-Qaîde re hevkarî dikirin (ji neçarî) an çima ew ji Rojavayê xayîntî his dikirin.
Bar: Rexnegir dibêjin ku ev şêweyeke avahî ya «zêde bi alîgirên xwe ve girêdayîbûnê» çêkir. Bi têkelbûna rewşenbîrî ya bi rêberiya Ereb a Sunnî re, Lister bi xwezayî têgihiştinên wan ên tehdîdê pejirand. Ji opozîsyona Ereb re YPG ya Kurdî ne hevkarê demokrasiyê bû, lê dezgeheke «cudaxwaz», «eniyeke PKK» û «hevkarê» Esed bû. Pir îhtîmal e ku alîgiriya «dijî Kurd» a di xebata Lister de tê dîtin ji hundirînkirina vegotinên çavkaniyên wî yên sereke tê — fermandarên FSA û komên Îslamîst ên ku Kurd wek dijmin didîtin.

1.4 Enstîtuya Rojhilata Navîn û parêzvaniya siyasetê

Niha Lister wek lêkolînerê payebilind û rêveberê bernameyên Sûriye û Şerê Dijî Terorîzm û Tundrewiyê li Enstîtuya Rojhilata Navîn (MEI) li Washington, D.C. kar dike. Di vê rolê de ew ji analîza tenê derbasî parêzvaniya çalak a siyasetê bûye, bi rêkûpêk li pêş Kongreyê şahidiyê dide û şêwirmendiya dezgehên hikûmetê dike.

Weşanên wî yên sereke, di nav de Cîhada Sûriyeyê: El-Qaîde, Dewleta Îslamî û Pêşketina Serhildanekê (Oxford University Press, 2016) û Dewleta Îslamî: Destpêkeke Kurt (Brookings Press, 2015), statuya wî wek tomarvanê herî diyar ê serhildana Sunnî xurt kirin. Lê bi mezinbûna bandora wî re çavdêriya pêşniyarên wî yên siyasetê jî zêde bû, bi taybetî yên girêdayî hevkariya DYA bi SDF re — siyaseta ku ew bi tundî dijber bû.

2. Çarçoveya jeopolîtîk: Rastbînî li ber analîza li ser mafan

Ji bo dadkirina îdiaya ku Lister «dijî Kurd» e, pêwîst e cudahî di navbera dijminatiya kesane û pêşîniya stratejîk de were kirin. Xebata Lister di çarçoveyeke «rastbîn» de bingeh digire ku pevçûna Sûriyeyê bi çavên dînamîkên hêzê yên herêmî û karîgeriya şerê dijî terorê dibîne, ne bi çavên mafên hindikahiyan an ceribandina demokratîk.

2.1 Navendîtiya piraniya Sunnî

Teza bingehîn a Lister ev e ku rejîma Esed nikare aram bibe, ji ber ku ew komeke hindikahiya biçûk (Elewî) nîşan dide ku li ser piraniya Sunnî ya ji mafan bêpar hukûm dike. Ji ber vê, aramiya dirêjdem li Sûriyeyê tenê dikare bi bi hêz kirina piraniya Sunnî da di dewletê de xwedî pay be were bidestxistin.

Pirsgirêka Kurdî: Di vê hesabê de Kurd (bi qasî 10-15% ji nifûsê) hindikahiyek in ku xwestekên wan ên xweseriyê, heke Rojava zêde xurt piştgiriyê bike, tehdîda dûrxistina piraniya Ereb a Sunnî dihewînin. Lister gotiye ku «zêde bi hêz kirina» Kurdan «bêhevsengiya hêzê» çêdike ku vegotinên gazindên Ereb xwedî dike, ku di encamê de komên wek DAIŞê xwedî dike.
Rexne: Ji nêrîna li ser mafan ve ev analîz tepeserkirina hindikahiyekê ji bo razîkirina piraniyê rewa dike dixuye. Çalakvanên Kurd vê wek berdewamiya «stemkariya piraniyê» dibînin ku bi dehsalan Rojhilata Navîn pê re rûbirû bûye.

2.2 Faktora Tirkiyeyê: Hevalbendê jênebe

Stûna duyem a nêrîna cîhanê ya Lister jênebûna Tirkiyeyê ye. Ew Tirkiyeyê wek hevalbendê tenê yê NATO yê xwedî erdnîgarî û şiyana leşkerî da li Sûriyeyê hevsengî li dijî Rûsya û Îranê çêbike dibîne.

Lîstika bi encama sifir: Tirkiye YPG ji ber têkiliyên wê bi PKK re wek tehdîdeke hebûnî dibîne. Lister vê nirxandina ewlehiyê ya Tirkiyeyê wek rewa dipejirîne. Ji ber vê ew dibêje DYA nikare di heman demê de piştgiriya YPG bike û hevalbendiya xwe ya bi Tirkiyeyê re biparêze. Dema neçar e hilbijêre, Lister Tirkiyeyê hildibijêre.
Encama «dijî Kurd»: Her çend bingeh stratejîk e, encama vê parêzvaniyê bi domdar dijî Kurd e. Ew ji DYA daxwaz dike ku parastina SDF vekişîne û di rastiyê de çiraya kesk ji destwerdanên leşkerî yên Tirkiyeyê re vêxe. Ji Kurdan re ku êrîşên hewayî yên Tirkiyeyê li wan tên kirin, cudahiya di navbera «pêdiviya stratejîk» û «rêdana nijadperest» de bêwate ye.

2.3 «Gunehê destpêkê» yê stratejiya dijî DAIŞê

Lister bi domdar biryara rêveberiya Obama ya 2014 a hevkariya bi YPG re (paşê SDF) wek serkeftineke «taktîkî» lê karesateke «stratejîk» binav kiriye. Ew dibêje ku bi pêşxistina têkbirina DAIŞê bi rêya Kurdan, DYA nakokî di navbera xwe û opozîsyona Ereb a Sunnî (û Tirkiyeyê) de çêkir.

Bêrewayîkirina bi «PKK»: Hêmaneke bingehîn a argûmanên Lister israra wî ya derxistina têkiliya YPG-PKK ye. Her çend di rastiyan de bingehîn e (YPG ji aliyê kadroyên PKK ve hat damezrandin), rexnegir dibêjin Lister vê têkiliyê dike çek da tevahiya projeya rêvebirinê ya AANES bêrewa bike. Bi domdar binavkirina SDF wek «YPG ya girêdayî PKK», ew wan di çavên siyasetvanên Rojavayê de wek terorîst nîşan dide û bi vî awayî derxistina wan ji gotûbêjên dîplomatîk û armancgirtina wan a ji aliyê Tirkiyeyê ve rewa dike.

3. Kronolojiya raporkirinê: Ji bêdengiyê heta pevçûnê (2011–2015)

Îdiayên alîgiriyê di şevekê de derneketin. Ew bi salên raporkirinê kom bûn, ku tê de analîza Lister di demên xalên sereke yên teqînê de bi domdar vegotinên opozîsyona Ereb li ser yên Kurdan pêş xist.

3.1 Destpêka şer: «Rêya Sêyem» û pevçûnên serhildêrên çekdar (2012–2013)

Di salên destpêkê yên şer de dema FSA li Hums û Helebê bi rejîmê re şer dikir, Kurdên bakurê rojhilatê bêdeng kontrola bajarên xwe girtin. Raporkirina Lister a vê demê bi giranî li ser şerê «sereke» bû. Dema wî mijara Kurdan derdixist pêş, ew gelek caran di çarçoveya pevçûnên bi FSA re bû.

Ras el-Ain (2012-2013): Dema komên serhildêr ên Îslamîst (di nav de Nusra û Ghuraba el-Şam) êrîşî bajarê Kurdî Ras el-Ain (Serêkaniyê) kirin, Kurd vê wek dagirkeriya cîhadiyên radîkal dîtin. Opozîsyona Ereb ew wek «rizgarkirina» bajar ji «ajanên PKK/Rejîmê» nîşan da.
Nîşandana Lister: Analîza Lister ku dîtinên çavkaniyên wî reng vedida, meyl dikir ku li vekişîna rejîmê wek «teslîmkirina» Kurdan tekez bike û hevkariyê îma bike. Ev vegotin — ku PYD hêza «şebîha» (çeteyan) ji Esed re bû — bû bingehek ji axaftina opozîsyonê ya ku Lister li paytextên Rojavayê xurt kir.

3.2 Bilindbûna DAIŞê û xala zivirînê ya Kobanê (2014)

Dorpêça Kobanê di dawiya 2014 de şer guherand. DYA dest bi êrîşên hewayî kir da Kurdan rizgar bike.

Nakokî: Her çend piraniya cîhanê berxwedana Kurdî pîroz kir, Lister li ser encaman hişyar kir. Wî got ku piştgiriya DYA ya ji Kurdan re serhildêrên «nermrew» «dûr dixist».
Lîsteya «nermrew»: Di vê demê de Lister analîzek çêkir ku komên Îslamîst ên «nermrew» nas dikir ku diviya Rojava wek alternatîfa YPG piştgiriyê bike. Ev lîste komên wek Cebhet el-Şamiya (Eniya Şamê) û Ehrarel-Şam dihewand.
Nakokî: Analîstên Kurd diyar kirin ku van komên taybet taxeke Kurdî (Şêx Meqsûd) li Helebê topbaran dikirin. Bi binavkirina topbarankerên Kurdan wek «nermrew» ên hêjayî piştgiriya CIA, Lister wek kesekî ku rasterast sivîlên Kurd dixe xeterê hat dîtin.

3.3 Nîqaşa Mutlu Civiroglu: «Bêhevsengiya hêzê» li ber «karîgeriya sekuler»

Cudahiyeke eşkere ya berbiçav di navbera Lister û analîstê mijarên Kurdî Mutlu Civiroglu de pêk hat.

Helwesta Civiroglu: Wî got ku YPG hêza tenê ya bi bandor û sekuler bû ku dikarî DAIŞê têk bibe û hindikahiyan bikişîne.
Bersiva Lister: Lister li medyaya civakî û di kaxezên siyasetê de got ku berfirehbûna YPG «bêhevsengiya hêzê» li bakurê Sûriyeyê çêdikira ku dê «pevçûnekê vêxe ku dikare ji» şerê dijî Esed «dirêjtir bimîne».
Analîz: Lister ji aliyê teknîkî ve rast bû — berfirehbûn bi rastî pevçûna bi Tirkiyeyê re vêxist. Lê nîşandana wî barê berpirsiyariyê ji ber berfirehbûnê danî ser Kurdan, li şûna ku wê ji ber redkirina pejirandina dezgeheke Kurdî bide ser Tirkiyeyê. Ji temaşevanên Kurd re gotûbêja «bêhevsengiya hêzê» dema Kurd bi dehsalan bêhêz bûbûn dengê parêzvaniya rewşa heyî ya zordariyê dida.

4. Xalên teqînê: Destwerdanên Tirkiyeyê û sûcdarkirina rewakirinê (2016–2019)

Serdema herî tund a nakokiyê — û çavkaniya sûcdarkirinên «nijadperest» ên herî tal — di dema êrîşên leşkerî yên Tirkiyeyê li Bakurê Sûriyeyê de pêk hat.

4.1 Operasyona Mertalê Firatê (2016)

Dema Tirkiye Cerablus dagir kir da pêşiya girêdana kantonên Efrîn û Kobanê bigire, Lister pêşwazî li vê gavê wek kontrola pêwîst a berfirehxwaziya Kurdî kir. Wî ew wek «opozîsyona nermrew» (SNA) ya ku di dawiyê de piştgiriya pêwîst ji bo şerê dijî DAIŞê digire nîşan da, di heman demê de armanca sereke ya Tirkiyeyê ya şikandina projeya Kurdî paşguh kir.

4.2 Lêkolîneke kûr: Operasyona Şaxa Zeytûnê (Efrîn, 2018)

Ev bûyer navenda hesta dijî Lister di nav Kurdan de ye. Di Kanûna Paşîn a 2018 de Tirkiye û milîseyên wê yên vekîl (SNA) Efrîn, devereke aram a bi piraniya Kurd, dagir kirin.

Vegotina Lister: Berî operasyonê û di dema wê de Lister dagirkerî wek encama neçar a têkçûna DYA ya qetandina YPG ji PKK nîşan da. Wî operasyon wek Tirkiye ewlehiya sînorê xwe misoger dike binav kir.
Hovîtî: Dema operasyon berdewam bû, raporên li ser milîseyên SNA (heman komên ku Lister berê wek nermrew binav kiribûn) yên malan talan dikirin, peykerê Kawayê Hesinkar (nîşana çanda Kurdî) wêran dikirin û ji bo fidyeyê kes direvandin, bi girseyî hatin.
Sûcdarkirina «rewakirinê»: Rexnegir dibêjin Lister bi têrî van hovîtiyan mehkûm nekir dema ew pêk dihatin. Li şûna vê ew giraniya xwe ya li mentiqê stratejîk domand: ku YPG bi berfirehbûnê Tirkiye «tehrîk kiribû».
«Spîkirin»: Bi domandina binavkirina SNA wek «Artêşa Azad a Sûriyeyê» an «opozîsyon», demeke dirêj piştî ku bûbûn kirêgirên ji aliyê Tirkiyeyê ve tên dayîn û paqijkirina etnîk pêk dianîn, Lister bi paqijkirina sûcên wan hat sûcdarkirin da berdewamiya gengaziya teza xwe ya «hevkarê Ereb ê Sunnî» biparêze.

4.3 Lêkolîneke kûr: Operasyona Kaniya Aştiyê (2019)

Dema Tirkiye Ras el-Ain (Serêkaniyê) û Tel Abyad di 2019 de dagir kir, endezyariya demografîk hê jî eşkeretir bû.

Tweeta «yekîneyên MOD»: Lister tweet kir (û nivîsand) ku YPG dê bi «yekîneyên din ên MOD» (Wezareta Parastinê ya Hikûmeta Demkî) werin guherandin.
Bersiv: Ev gotin hêrsa tund vêxist. «Yekîneyên MOD» milîseyên bêdisîplîn bûn ku ji serhildêrên berê û tundrewên ku sivîl li ser rêya M4 îdam dikirin (mînak, Hevrîn Xelef) pêk dihatin. Bi bikaranîna termê fermî yê burokratîk «yekîneyên MOD», Lister wek kesekî ku rewatiya şibî dewletê dide tiştê ku Kurd wek çeteyên qirkirkar dibînin xuya dikir. Ji çalakvanên Kurd re ev zimanê burokratîk ê ji holê rakirinê bû — paqijkirina dagirkeriyeke bi tundî bi têgehên rêvebirinê.

5. Avahiya îdiayên «dijî Kurd»

Îdiayên li dijî Lister dikarin di sê rêyên cuda de werin dabeşkirin, ji analîtîkê heta exlaqî.

5.1 Rexneya analîtîk: Bêrewayîkirina bi «PKK»

Lister gelek caran îdia dike ku YPG PKK ye. Her çend ji aliyê îdeolojîk û dîrokî ve rast e (gelek kadro heman eslê xwe parve dikin), YPG li Sûriyeyê bi astekî xweseriyê kar kiribû û giranî dabû mijarên Sûriyeyê.

Mekanîzma: Bi redkirina cudahîkirina di navbera her duyan de, Lister armancgirtina binesaziya Kurdî ya Sûriyeyê ji aliyê Tirkiyeyê ve pejirandî dike.
Îdia: Rexnegir dibêjin ev têkelkirineke «tembel» û «xeternak» e ku rastiya hûrik a rêveberiya AANES ya Ereb, Suryanî û Kurd dihewîne paşguh dike, di berdêla gotineke Tirkiyeyê ya şer rewa dike.

5.2 Pîvana dualî ya «endezyariya demografîk»

Lister gelek caran hişyar kiriye ku hebûna SDF li deverên bi piraniya Ereb (wek Reqqa û Minbic) «rageşiya etnîk» çêdike û şêweyek ji derbaskirina sînorên Kurdî ye.

Pîvana dualî: Rexnegir diyar dikin ku Lister kêm heman «xemgîniya demografîk» li dagirkeriya Tirkiyeyê ya deverên Kurdî bi kar tîne. Dema Ereb dikevin malên Kurdî yên Efrînê (niştecihên ji Gûta an Îdlibê), Lister wê wek «koçberkirin» an «trajediya mirovahî» binav dike, lê kêm wê wek «dagirkeriya Ereb» bi heman tundiya ku hebûna Kurdî li deverên Ereb nîşan dabû derdixe. Ev bêhevsengî navendî ye di têgihiştina «dijî Kurd» de.

5.3 Paradoksa serhildêrên çekdar ên «nermrew»

Pêbaweriya Lister bi hebûna opozîsyoneke Sunnî ya «nermrew» ve girêdayî ye.

Paradoks: Dema ev komên «nermrew» (Zenki, Sultan Murad, Lîwaya Hemze) di bin piştgiriya Tirkiyeyê de her ku diçe radîkal, sûcdar û dijî Kurd bûn, Lister bi pirsgirêkekê re rûbirû bû. Mehkûmkirina wan a bi tevahî dê pejirandina wê bûya ku «bijareya Sunnî» êdî gengaz nebû.
Encam: Rexnegir îdia dikin ku ew tevlî «rewakirina serhildêran» bû, sûcên wan li dijî Kurdan biçûk xist da vegotina «şoreşê» zindî bihêle. Dema bi delîlên nijadperestiya SNA re hat rûbirûkirin (mînak, vîdyoyên şervanên Kurdan wek «beraz» an «bêxweda» bi nav dikin), Lister gelek caran ew nisbetî «endamên xerab» dikir, ne îdeolojiya sistematîk a hêzên piştgiriya Tirkiyeyê hene.

6. Nakokiya «nijadperestiyê»: Medyaya civakî û axaftin

Aliyê herî germ ê vê dosyeyê sûcdarkirina nijadperestiyê ye, ku bi piranî li medyaya civakî (X/Twitter) pêk tê.

6.1 Xwezaya sûcdarkirina «nijadperestiyê»

Girîng e were zelalkirin ku sûcdarkirina «nijadperestiyê» ya li dijî Lister bi gelemperî sazî ye, ne biyolojîk.

Nijadperestiya sazî: Rexnegir dibêjin Lister parêzvaniya siyasetên (kontrola Tirkiyeyê, hilweşandina AANES) dike ku dê bi neçarî bibin sedema wêrankirina çanda Kurdî û koçberkirina fizîkî. Di vê nêrînê de pêşxistina ewlehiya dewletekê (Tirkiye) li ser hebûna gelekî (Kurd) helwesteke bi xwezaya xwe nijadperest e.
Ji holê rakirin: Bi domdar danîna «piraniya Sunnî» li navendê, Lister bi dîtina Kurdan wek «faktoreke acizker» ne wek mirovên xwedî mafên wekhev ên çarenûsa xwe diyarkirinê tê sûcdarkirin.

6.2 Bûyera «bi baharatê kundirê» û tevgera li Twitter

Hebûna Lister li medyaya civakî şerker e. Bûyereke taybet a nezelal a ku di perçeyên lêkolînê de tê vegotin bi tweeteke «bi baharatê kundirê» ve girêdayî ye. Her çend tevahiya çarçoveyê perçe ye, ew bersiveke biçûkxistina rexnegirekî dixuye.

«Lîsteya blokê»: Ji her tweeteke yekane girîngtir adeta Lister a blokkirina çalakvanên Kurd, analîst û heta rojnamevanên dîtinên wî rûbirû dikin e. Nîşana «ji aliyê Charles Lister ve hatiye blokkirin» bû derbirîneke gelemperî di derdorên Kurdî yên Twitter de.
Şîrove: Lister bi îhtîmaleke mezin vê wek paqijkirina ji «trolên PKK» dibîne. Lê ji civaka Kurdî re ev wek dergehvanekî Rojavayê yê navdar xuya dike ku red dike guhdariya dengên gelê ku siyasetên wî dê zirarê bidinê bike.

6.3 Navê «Esedparêz»

Lister gelek caran rexnegirên opozîsyonê wek «rewakerên Esed» an «ji aliyê rewşenbîrî ve îflaskirî» red dike.

Zirar: Ji Kurdan re ku bi dehsalan li dijî rejîma Esed şer kirin (demeke dirêj berî serhildana 2011), binavkirina wek «Esedparêz» tenê ji ber ku dijberî SNA ya bi piştgiriya Tirkiyeyê ne, gelek heqaretbar e. Ev nêrîna dualî ya cîhanê — «Tu an bi opozîsyonê re yî an bi Esed re» — ti cihî ji «Rêya Sêyem» a Kurdî re nahêle û di rastiyê de nasnameya wan a siyasî ya taybet ji holê radike. Ev ji holê rakirina bi axaftinê gelek caran wek delîla alîgiriya wî tê vegotin.

7. Rapora 2025 a «Sûriyeya ji nû ve tê xeyalkirin» û nêrîna pêşerojê

Dema pevçûn cemidî bûye û ber bi derbasbûnên gengaz ên piştî Esed ve çûye, dîtinên Lister pêş ketine lê rageşiyên bingehîn dimînin.

7.1 Nexşeya rê ya «Sûriyeya ji nû ve tê xeyalkirin» (2025)

Di Adara 2025 de Lister bi nivîskariya hevpar raporeke mezin a MEI bi navê «Sûriyeya ji nû ve tê xeyalkirin: Nexşeya rê ji bo aştiyê û dewlemendiyê li derveyî Esed» nivîsand.

Naverok: Rapor «nazikiya» welêt û «xemên mezin» ên derbarê perçebûnê de nas dike. Ew «tevlîkirina bi wate» ya hemû koman daxwaz dike da pêşiya têkderan bigire.
Hêmanê Kurdî: Rapor diyar dike ku «avahiyên rêvebirinê yên demkî li bakurê rojhilatê Sûriyeyê hê bi serbixweyî dixebitin» û komên çekdar «ji teslîmbûna desthilatên nû nerazî ne».
Analîz: Her çend ziman ji axaftina wî ya 2016 hemûyan zêdetir dihewîne, pêşniyara avahiyê hê ji nû ve tevlîkirina bakurê rojhilatê di dewleteke navendî de dimîne. Delîl kêm in ku Lister modela federalîst a Kurd daxwaz dikin pejirandiye. «Nexşeya rê» hê bi îhtîmaleke mezin pişta xwe dide hikûmeta demkî ya bi piştgiriya Tirkiyeyê wek navenda dewleta nû, derfetek ku ji Kurdan re ku Efrîn û Ras el-Ain jiyane tirsnak dimîne.

7.2 Berdewamiya doktrîna «Pêşî Tirkiye»

Heta di 2025 de analîza Lister nîşan dide ku berjewendiyên ewlehiyê yên Tirkiyeyê ji her tiştî girîngtir in. Rapor îma dike ku ji bo arambûna Sûriyeyê divê SDF tawîzên Enqereyê razî dikin bike. Rexnegir dibêjin ev nîşan dide ku alîgiriya «dijî Kurd» hêmaneke analîza wî ye, ne şaşiyeke wê: ew nikare pêşerojeke Sûriyeyê xeyal bike ku Kurd tê de ji Tirkiyeyê ewle ne, tenê yekê ku ew tê de teslîmî Tirkiyeyê dibin.

8. Encam: Analîst wek neynika pevçûnê

Nakokiya li derdora Charles Lister mînakeke biçûk a şerê Sûriyeyê bixwe ye. Wek ku pevçûnê kiryarvan neçar kirin di navbera rejîm, opozîsyon an Kurdan de hilbijêrin, ew analîst jî neçar kirin çarçoveyan bipejirînin ku bi neçarî vegotina komekê li ser ya din pêş dixistin.

Encamên li ser îdiayan:

Ma Charles Lister «dijî Kurd» e?
- Ji aliyê analîtîk ve: Erê, bi wateya ku çarçoveya wî ya jeopolîtîk xweseriya Kurdî wek awartebûneke bêîstiqrarker dibîne ku divê were sînordarkirin da Tirkiye û piraniya Ereb a Sunnî razî bike. Wî bi domdar parêzvaniya siyasetên hêza Kurdî kêm dikin kiriye.
- Ji aliyê kesane ve: Derbarê nefreta kesane de ti delîl tune ye. Helwesta wî encama nirxandina wî ya «rastbîn» a girîngiya Tirkiyeyê û têkiliyên wî yên kûr ên bi opozîsyona Ereb re ye.
Ma Charles Lister «nijadperest» e?
- Bi eşkere: Na. Tomar ti heqaretên nijadî an zatiyeta biyolojîk nahewînin.
- Ji aliyê sazî ve: Rexnegir delîlekî xurt pêşkêş dikin ku amadebûna wî ya paşguhkirin an biçûkxistina paqijkirina etnîk a Kurdan ji aliyê hevkarên wî yên «nermrew» ên bijartî (SNA) ve şêweyek ji nijadperestiya sazî ye. Bi domandina parêzvaniya navê «opozîsyonê» heta piştî ku bû wesîleyeke hovîtiyên dijî Kurd, Lister teoriya xwe ya stratejîk li ser mafên mirovan ên komeke etnîk a li derveyî navendê hatî hiştin pêş xist.
Esla têgihiştinê: Têgihiştina alîgiriyê bi hilbijartinên wî yên axaftinê tê xwedîkirin: binavkirina SDF wek «PKK», binavkirina milîseyên dagirker wek «yekîneyên MOD» û redkirina gazindên Kurdî wek «propagandaya Esedparêz».

Di dawiyê de Charles Lister analîstê herî diyar ê şerê Ereb ê Sunnî li dijî Esed e. Têkçûna wî, li gor rexnegirên wî, hewldana wî ya bikaranîna van çavên taybet li tevahiya tevna pirreng a Sûriyeyê bû, ku bû sedema analîzekê ku têkoşînên piraniyê ronî kir, di heman demê de xwestekên Kurdan xist bin siya «terorîzm» û «cudaxwaziya».

Tablo 1: Analîza berawirdî ya helwestên siyasetê

Qada siyasetê	Helwesta Charles Lister	Nêrîna Kurdî/SDF	Xala nakokiyê
Hevalbendiya DYA	Divê DYA Tirkiye (NATO) û opozîsyona Sunnî bide pêş. Hevkariya SDF şaşiyeke «taktîkî» ye.	Hevkariya DYA pêdiviyeke exlaqî û stratejîk li dijî DAIŞê û bandora Îranê ye.	Lister SDF wek barekî dibîne; Kurd hebûna DYA wek garantîya xwe ya tenê ya mayîna sax li dijî qirkirinê dibînin.
Têkiliya PKK	YPG bi awakî jêneqetîner bi PKK ve girêdayî ye; ev wan dike armanceke rewa ji Tirkiyeyê re.	YPG dezgeheke Sûriyeyê ye ku giranî dide xweseriya Sûriyeyê; navê «PKK» behane ji dagirkeriyê re ye.	Lister têkiliyê bi kar tîne da AANES bêrewa bike; Kurd dibêjin ev êrîşkariya Tirkiyeyê rewa dike.
Destwerdanên Tirkiyeyê	(Efrîn/Kaniya Aştiyê) Neçariyên stratejîk ku derbaskirina sînoran a YPG û têkçûnên siyasetê yên DYA çêkirine.	Dagirkeriyên bêqanûn, dagirkirin û kampanyayên paqijkirina etnîk.	Lister wan wek sererastkirinên jeopolîtîk nîşan dide; Kurd wan wek karesatên mirovahî nîşan didin.
Artêşa Neteweyî ya Sûriyeyê	Hevkarekî kêmas lê pêwîst; hêmanên «nermrew» hene û divê bibin pîşeyî.	Komkirina kirêgirên cîhadî, talanker û sûcdarên şer.	Lister dixwaze SNA reform bike; Kurd wan wek tehdîdeke hebûnî ya divê were hilweşandin dibînin.
Rêvebirina piştî Esed	Dewleteke navendî an hikûmeta «hemûyan dihewîne» (bi îhtîmaleke mezin bi serdestiya piraniya Ereb) ku Hikûmeta Demkî dihewîne.	Sûriyeya ne-navendî û federal bi naskirina destûrî ya AANES.	Modela Lister hilweşandina xweseriya Kurdî di dewleteke dostê Tirkiyeyê de îma dike.