Çiriş: Asfodela Xwezayî Ya Kurdî Ku Li Xeta Berfê Tê Komkirin
Çiriş giyayekî xwezayî yê xwarinê ji malbata asfodelê ye ku li çiyayên bilind ên Kurdistanê şîn dibe û her bihar nêzî xeta berfê ya paşve diçe ji axê derdikeve. Komkerên Kurd di derfeta teng a di navbera Adar û Gulanê de dema şaxên nû ciwan û nerm in li bilindahiyan wê kom dikin. Ew bi nîsk, savar û pîvazan re tê kelandin û dibe şorbayeke tîr û xwedîker — yek ji xwarinên teze yên yekem ên salê piştî zivistana dirêj a çiyayî ya Kurdî. Tama çirişê bi hevberê pîvazê teze û perasayê dişibe, lê di dema pijandinê de tama xwe bi awayekî diparêze ku cureyên çandî yên sîr û pîvazê nikarin. Ew yek ji gelek giyayên xwezayî ye ku civakên çiyayî yên Kurdî bi sedsalan kom kirine, nas kirine û bi kar anîne — zanîneke ku di nivîsên navneteweyî yên xwarinê de nayê dîtin û bi bajarbûna civakên gundî re dikeve xeterê.
Xalên Sereke
• Giyayekî xwezayî yê xwarinê ji malbata asfodelê ye, her bihar li bilindahiyên nêzî xeta berfê tê komkirin
• Bi nîsk, savar û pîvazan re dibe şorbayeke tîr — yek ji xwarinên teze yên yekem ên piştî zivistanê
• Taybetmendiyên dermanî yên dijmîkrobî hene — civakên çiyayî yên Kurdî bi nifşan ji bo dermanê wê bi kar anîne
• Beşek ji kevneşopiya berfirehtir a Kurdî ya komkirina giyayên xwezayî ye ku giyayên jajî, keskahiyên xwezayî yên kelane û mena darberûyê ya gezo jî digire
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Çiriş (gulik, girder, perasaya xwezayî jî)
Cure: Giyayê çiyayî yê ji xwezayê komkirî — madeya şorba biharê
Demsal: Adar–Gulan, li bilindahiyên nêzî xetên berfê tê komkirin
Xwarin: Şorba Çirişê — bi nîsk, savar, pîvaz û salçeya firengî re tê kelandin
Rewş: Zanîna Kurdî ya komkirina li çiyayan — bi bajarbûna civakan re di xeterê de ye
Kok: Keskahiya Yekem A Biharê
Li çiyayên Kurdî zivistan dikare pênc mehan bidome. Berf ji Mijdarê heta Nîsanê çêrandinên bilind dipêçe. Xwarinên parastî — savar, torak, nanê tîrî (nanê girçik ê parastinê), goştên hişkkirî, penîrên parastî — malbatan derbas dikin. Lê di dawiya Adarê de, embar kêm dibin û laş xwarina kesk a teze dixwaze. Çiriş bersiv e. Ew yek ji yekem giyayên xwezayî ye ku nêzî xeta berfê ya paşve diçe ji axê derdikeve û şaxên wê yên bi rengê sivik dema lûtkeyên çiyayan hîn spî ne derdikevin. Jin û zarokên Kurd li çiyayan derdikevin da wê kom bikin û tam dizanin li ku şîn dibe — zanîna zozanên taybet û mîkroavhewayan ku bi nifşan hatiye veguhastin.
Çiriş ji heman kevneşopiya Kurdî ya komkirinê ye ku giyayên xwezayî ji bo penîrê jajî, pîchak ji bo nanê kelane, mena darberûyê ya gezo û giyaya avelikê ya xwezayî ji bo dolmaya avelikê peyda dike. Civakên çiyayî yên Kurdî bi sedsalan zanîneke ensîklopedîk a giyayên xwezayî yên xwarinê parastine. Ev komkirineke serêxwe nîne — ew têgihîştineke rêkûpêk a bilindahî, demsal, ax û cureyan e ku komeke zanîna ekolojîk a wek her lêkolîneke fermî ya botanîkê pêşketî pêk tîne.
Şorba Çirişê Çawa Tê Çêkirin
Şaxên teze yên çirişê tên paqijkirin, şûştin û bi hûrî birîn. Pîvaz di rûn de bi hêdî tên sorandin. Savara genimê tê zêdekirin û tevdan heta nermbûnê dest pê bike. Salçeya firengî, xwê û filfil tevlî dibin. Çirişê hûrkirî bi nîsk û çend qedeh ava germ re tê zêdekirin. Tencere li ser agirê kêm dikele heta nîsk û savar bipijin û çiriş tama xwe berdabe ava şorbê — tameke kesk, bi tûjiya cureya sîr û pîvazê û bi kûrahî xweştam ku perasa û pîvazên teze yên çandî nikarin wê dubare bikin. Şorba bi hinek mastê li ser rijandî tê pêşkêşkirin û bi nanê tenik ê Kurdî re tê xwarin. Ew sade, teze û bi zelalî demsalî ye — tamek ku di salnameya Kurdî de veguhertina zivistanê ber bi biharê ve nîşan dide.
Zanîna Kurdî, Qeyda Nedîtî
Çiriş ne xwarina ku kesek wê wek mîrata xwe ya neteweyî xwedî dike ye. Ew ji bo vê yekê pir sade, pir herêmî û pir girêdayî şertên taybet ên çiyayî ye. Ya winda dibe pergala zanînê ya ku wê nûneratî dike ye. Zanîna Kurdî ya komkirinê — zanîna kîjan giyayên xwezayî tên xwarin, kengî derdikevin, li ku şîn dibin, çawa divê bên amade kirin û kîjan taybetmendiyên dermanî digirin — formeke zanista ekolojîk e ku bi sedsalan bi devkî hatiye parastin. Ew di pirtûkên dersê de nehatiye nivîsandin. Ew di bîranînên dapîrên ji dapîrên xwe fêr bûne de tê hilgirtin.
Dema blogên xwarinê yên Tirkî li ser çirişê dinivîsin, jê re “çiriş otu” dibêjin û wê wek giyayekî xwezayî ji “rojhilatê Tirkiyeyê” vedibêjin. Komkerên Kurd ên bi sedsalan beriya hebûna Tirkiyeyê wê kom dikirin nayên bîrkirin. Zanîna ekolojîk — kîjan zozan, kîjan bilindahî, kîjan hefteya kîjan mehê — zanîna Kurdî ye. Gîya li çiyayên Kurdî şîn dibe. Şorba di metbexên Kurdî de tê çêkirin. Rastiya ku ew li deverên ku niha di bin îdareya dewleta Tirkî de ne jî şîn dibe wê nake xwarina Tirkî. Ew wê dike xwarina Kurdî li axa ku Tirkiye kontrol dike.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Çiriş çi ye?
Giyayekî xwezayî yê xwarinê ji malbata asfodelê ye, her bihar li bilindahiyên nêzî xeta berfê li çiyayên Kurdî tê komkirin. Tama wê bi hevberê pîvazê teze û perasayê dişibe û di şorbayeke tîr a bi nîsk, savar û pîvazan de tê bikaranîn.
Çiriş kengî peyda dibe?
Tenê di navbera Adar û Gulanê de, dema şax nêzî xeta berfê ya paşve diçe ji axê derdikevin. Ew nayê çandin an teze parastin — divê di vê derfeta teng a biharê de ji xwezaya çiyayan were komkirin.
Dawî
Şorba çirişê bihara ku di qasekê de tê ye. Ew tama berfa dihele, şaxên kesk ên ji axa cemidî derdikevin û çiyayên Kurdî yên piştî pênc mehên zivistanê şiyar dibin e. Zanîna ka li ku bibînin, kengî kom bikin û çawa bipijînin, zanîna ekolojîk a Kurdî ye — di destên jinên Kurd de, di bîra Kurdî de hilgirtî û li axa Kurdî tê pratîkkirin. Wek gezo, wek giyayên jajî, wek keskahiyên xwezayî yên kelane, çiriş têkiliya di navbera gelekî û erdnîgariyeke çiyayî de nûneratî dike ku tu sînorê dewletê nikare pênase bike. Şorba Kurdî ye. Çiya Kurdî ne. Bihar ya kesên ku li wan derketin e.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Turkey's For Life — Giyayên Xwezayî Yên Xwarinê: Çiriş Otu (tam û amadekirinê vedibêje, 2016)
Kurdish-History.com — Kelane: Nanê Tenik Ê Biharê Yê Kurdî (heman kevneşopiya komkirinê)
Kurdish-History.com — Gezo: Mena Çiyayî Ya Kurdî (şîrînkerê ji xwezayê komkirî)
Kurdish-History.com — Jajî: Penîrê Çiyayî Yê Kurdî (zanîna giyayên xwezayî)