Jajî: Penêrê çiyayî yê Kurdî yê bi navê bajarekî Tirk tê firotin

Jajî penêrekî kevneşopî yê Kurdî yê bi giyayên bêhnxweş e ku ji şîrê xam ê pez bi 20 heta 25 cureyên giyayên kovî yên çiyayî re tê çêkirin, di ava xwê de tê danîn û bi mehan di bin axê de tê gihandin. Ew hema bêje tenê li gundên Kurdnişîn ên parêzgeha Wanê ji aliyê jinên Kurd ve tê hilberandin; ew her biharê giyayan bi dest ji çiyayên derdorê kom dikin. Lê li tevahiya cîhanê wek «Van Otlu Peyniri» — Penêrê Wanê yê bi giyayan — tê kirin û firotin; navekî erdnîgarî yê Tirkî ye ku dest, giya û zanîna Kurdî ya wê çêdike jê dibe. Markeyên mezin ên berhemên şîr ên Tirkî jajiyê ji bo bazarê difiroşin bê ku nasnameya wê ya Kurdî bi nav bikin. Wîkîpediya navê Kurdî li kêleka navê Tirkî lîste dike, lê cîhana bazirganî tenê navê Tirkî bi kar tîne.

Xalên sereke

• Jajî penêrekî Kurdî yê nîvhişk e ku ji şîrê xam ê pez bi 20–25 giyayên kovî yên çiyayî yên di penêr de têkelkirî tê çêkirin

• Li gundên Kurdî yên parêzgeha Wanê tê hilberandin — jinên Kurd her biharê giyayên kovî ji çiyayan kom dikin

• Giya bi şêwazeke Kurdî ya bi sedsalan kevn tên amadekirin: di qazanên tenûrê de bi ava şîr a ji penêr veqetiyayî re tên zerkirin, piştre tên xwêkirin û di bermîlan de tên parastin

• Markeyên mezin ên berhemên şîr wê ji bo bazarê wek «Van Otlu Peyniri» (Tirkî) difiroşin — navê Kurdî jajî qet di hawîrdorên bazirganî de nayê bikaranîn

• Giya taybetmendiyên xwezayî yên antîbîyotîk hene ku dema parastina penêr dirêj dikin — taybetmendiyeke zanîna Kurdî ya parastina xwarina çiyayî ye

Agahiyên kurt

Navê Kurdî: Jajî

Bi vî navî hatiye nûnavandin: Van Otlu Peyniri (Tirkî: Penêrê Wanê yê bi giyayan)

Cure: Penêrê nîvhişk ê bi giyayan ê di ava xwê de hatî danîn; di bin axê de 2–3 mehan tê gihandin

Şîr: Şîrê xam ê pez (kevneşopî); şîrê çêlek an bizinan jî tê bikaranîn

Giya: 20–25 cureyên kovî, di nav de sirimo, sirik, mende, kenger, heliz, caxtriya kovî û cureyên Allium

Herêm: Gundên Kurdî li parêzgeha Wanê (Bakur)

Rewş: ASTA BILIND — berhema Kurdî di bin navandina erdnîgarî ya Tirkî de tê firotin

Kok û ekolojî

Jajî heye ji ber du tiştên ku li çiyayên Kurdnişîn ên derdora Gola Wanê li hev tên: xwedîkirina pez a şivanî û cihêrengiya awarte ya giyayên kovî yên çiyayî. Mêrgên bilind ên parêzgeha Wanê — ku di dîrokê de beşek ji navenda Kurdistanê bûn — giyayeke dewlemend digirin, di nav de cureyên kovî yên Allium (xizmên sîr, pîvaz û pîrasayê), caxtriya kovî, Silene vulgaris (li herêmê wek sirik an sirmo tê nasîn), Chaerophyllum, kenger (engînarê kovî) û heliz (kerefsa kovî). Jinên Kurd bi sedsalan her biharê ev giya kom kirine û zanîna ku kîjan giya, kengê û bi kîjan têkelê bên komkirin ji dayikê ber bi keçê ve tê derbaskirin.

Penêr berhema jiyana şivanî ya koçên demsalî ye. Malbatên heywandar ên Kurd pezên xwe havînê dibin mêrgên bilind; pez li wan çiyayên bi giyayan dewlemend diçêrin. Şîrê van pezên li mêrgê çêrayî ji şîrê deverên nizm dewlemendtir û bêhnxweştir e. Giyayên ji heman çiyayan hatî komkirin rasterast dikevin penêr. Jajî bi vê wateyê berhema tevahiya ekolojiya çiyayî ye — ne tenê rêbazek, lê têkiliya di navbera gel, heywanên wî û erdnîgariya wî de ye.

Amadekirina kevneşopî

Pêvajo biharê bi komkirina giyayan dest pê dike. Jinên Kurd giyayên kovî ji çiyayan kom dikin û piştre bi şêwazeke kevneşopî amadekirina wan dikin: pêşî giya bi kelandina bi ava şîr a ji penêr veqetiyayî re di qazanên mezin ên di tenûran de hatî danîn de tên «zerkirin». Ev pêvajoya zerkirinê giyayan diparêze û tama wan nerm dike. Giyayên zerkirî piştre tên xwêkirin û ji bo parastinê di bermîlên mezin de tên danîn.

Ji bo penêr bixwe, şîrê xam ê pez bi mayeya penêr tê girtin. Giyayên parastî li madeya penêr a girtî tên zêdekirin; piştre ava wê tê veqetandin, tê pestandin, di ava xwê de tê danîn û ji bo gihandinê du heta sê mehan di bin axê de tê parastin. Gihandina di bin axê de germahiyeke sar û sabît peyda dike. Taybetmendiyên antîbîyotîk ên xwezayî yên giyayan dema parastina penêr dirêj dikin — taybetmendiyeke pratîkî ku di sedsalan de li herêmeke bê sarinc pêş ket. Encam penêrekî nîvhişk ê bi tameke tevlihev û bêhnxweş e: xwêdar, tirş û bi tama kûr a giyayan.

Navên nîqaşbar: Penêrê Kurdî, etîketa Tirkî

Şêwaza navandinê nas e. Berhemek ku mirovên Kurd, ji axa Kurdî û bi zanîna Kurdî çêdikin, bi navekî erdnîgarî yê Tirkî tê firotin. «Van Otlu Peyniri» dibêje penêr ji ku tê û giya di nav xwe de digire. Nabêje kî ew çêdike, penêrçêker bi kîjan zimanî diaxivin an li malên xwe navê wê çi dibêjin. Navê Kurdî jajî ye. Li tu pakêteke bazirganî dernakeve.

Piraniya pir mezin a nifûsa parêzgeha Wanê Kurd e. Gundên ku ev penêr hilberdikin gundên Kurdî ne. Jinên ku pez didoşin, giyayan kom dikin, di qazanên tenûrê de amadekirina wan dikin û penêr di bin axê de digihînin jinên Kurd in. Tevahiya zincîra hilberandinê Kurdî ye — ji mêrgê heta madeya penêr û şikefta bin axê. Lê dema penêr digihîje bazarê, tenê navê bajarekî Tirk hildigire. Markeyên mezin ên berhemên şîr ên Tirkî wê li asta neteweyî û navneteweyî difiroşin bê ku rûmetê bidin çêkerên wê yên Kurd.

Navên giyayan bixwe çîrokê dibêjin. Giyayên di jajiyê de tên bikaranîn bi navên xwe yên Kurdî tên nasîn — sirimo, sirik, mende, kenger, heliz. Ev ne peyvên Tirkî ne. Navên Kurdî yên giyayên çiyayî yên Kurdistanê ne ku jinên Kurd kom dikin. Heta dema penêr di nivîsarên xwarinê yên Tirkî de tê vegotin, navên giyayan pir caran vedigerin Kurdî ji ber ku ji bo hin ji wan hemtayeke Tirkî tune ye.

Pirsên pir tên pirsîn

Jajî çi ye?

Jajî navê Kurdî yê penêrê bi giyayan e ku ji şîrê xam ê pez bi 20–25 giyayên kovî yên çiyayî re tê çêkirin, di ava xwê de tê danîn û di bin axê de tê gihandin. Li gundên Kurdî yên parêzgeha Wanê tê hilberandin û ji bo bazarê wek «Van Otlu Peyniri» tê firotin.

Jajî bi Van Otlu Peyniri re yek e?

Erê — heman penêr e, lê nav cuda ye. Jajî navê Kurdî ye ku kesên bi rastî penêr çêdikin bi kar tînin. «Van Otlu Peyniri» navê bazirganî yê Tirkî ye. Navê Kurdî li tu pakêteke bazirganî dernakeve.

Di jajiyê de kîjan giya hene?

Di navbera 20 û 25 giyayên kovî yên ji çiyayên derdora Wanê hatî komkirin, di nav de sirimo, sirik (Silene vulgaris), mende, kenger (engînarê kovî), heliz (kerefsa kovî), caxtriya kovî û cureyên cuda yên Allium. Gelek ji van giyayan tenê bi navên xwe yên Kurdî tên nasîn.

Hûn li ku dikarin jajiyê bikirin?

Markeyên berhemên şîr ên Tirkî li firoşgehên xwarinê yên Rojhilata Navîn li tevahiya cîhanê wê ji bo bazarê bi navê «Van Otlu Peyniri» difiroşin. Cureya resen a li gundê hatî çêkirin li parêzgeha Wanê û bi hilberînerên Kurd re peyda dibe, lê etîketa wê Tirkî ye.

Encam

Jajî penêrê Kurdî ye. Pez pezên Kurdistanê ne. Giya giyayên Kurdistanê ne, bi navên Kurdî tên nasîn. Jinên ku wê çêdikin di dema xebatê de bi hev re Kurdî diaxivin. Zanîna ku kîjan giya, kengê û çawa bên komkirin û amadekirin zanîna Kurdî ye ku di nifşên Kurd de tê derbaskirin. Tiştê tenê ku ne Kurdî ye navê li ser etîketê ye. Ev pirsgirêka ku ev gotar ji bo çareserkirina wê heye ye.