Di 28ê Sibatê ya sala 2026 de, tengezariya demdirêj a di navbera Îran, Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê de bûye şerekî vekirî. Tiştê ku bi êrişên li armancên diyar dest pê kir bi lez berfireh bûye û bûye têkildariyeke leşkerî ya mezintir; raporên teqînên li Tehranê, êrişên mûşekan ên du aliyan û daxuyaniyên serokên cîhanê rûbirûbûneke dirêj nîşan didin. Ev nivîsa blogê, ku bi şêweya raporeke nûçeyan a hûrgilî hatiye nivîsandin, bûyerên rojê vedikole û bala xwe bi taybetî dide Kurdan: komeke etnîkî ya sereke li Îranê û herêma derdorê ku daxwazên wê yên mafê diyarkirina çarenûsa xwe dikarin encama şer bi kûrahî şekil bidin. Bi sûdgirtina ji raporên dembi-dem, em ê rêza demê ya pêşveçûnên îroyîn diyar bikin û vekolin ku civakên Kurdî di nav vê alozîyê de çi cihê digirin.
Çirûsk: Şer çawa dest pê kir
Bi mehan e ku hewldanên dîplomatîk ên ji bo sînordarkirina armancên nukleer û bandora herêmî ya Îranê asteng dibînin, û encama wan êrişên îroyîn bû. Serokê DY Donald Trump destpêkirina «operasyonên şer ên mezin» piştrast kir, ku armanca wan bêbandorkirina «xeterên nêzîk» ên rejîma Îranê ye. Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî heman helwest dubare kir û operasyon wekî hewldana rizgariyê ji bo komên etnîkî yên cuda yên Îranê pêşkêş kir: Faris, Kurd, Azerî, Belûç û Ehwasî. Wî ji wan xwest ku «xwe ji nîrê zordariyê rizgar bikin». Rêberê herî bilind ê Îranê Ayetullah Elî Xameneyî di destpêka Sibatê de hişyariya «şerekî herêmî» dabû; pêşbîniyeke ku xuya ye niha pêk tê.
Îranê bi lez bersiv da û mûşek ber bi Îsraîlê ve avêtin; li gorî raporan, baregehên DY yên herêmê jî armanc bûn, di nav de êrişên mumkin li Baregeha Hewayî ya El-Udeydê li Qeterê, ku bi tengezariyên berê ve têkildar in. Ensarullah a Yemenê, an Hûsî, jî tevlî şer bû û ji bo piştgiriya Îranê mûşekên balîstîk avêtin; ev şer hê berfirehtir kir. Bûyerên rojê guherîneke mezin ji pevçûnên bi rêya hêzên nûner ber bi şerê yekser ê dewlet bi dewlet ve nîşan didin, ku encamên wê ji bo bazarên enerjiyê yên cîhanî, pêlên koçberiyê û danûstandinên etnîkî yên hundirê Îranê hene.
Rêza demê ya bûyerên 28ê Sibatê ya sala 2026
Ji bo zelalkirina pêşveçûnên bi lez, li jêr rêza demê ya bûyerên sereke li gorî raporên piştrastkirî tê dayîn. Dem bi nêzîkî li gorî Dema Standard a Rojhilatî (EST) hatine nivîsandin; veguherandin ji bo Tehranê jî hatine diyarkirin (UTC+3:30, nêzî 8.5 saetan pêş e).
Dem (EST) | Danasîna bûyerê | Hûrgilî û çavkanî |
1:51 sibehê | Raporên destpêkê yên êrişên Îsraîlê li Îranê derdikevin. Li Tehranê dengê teqînan tê bihîstin û dûman li jorê bajêr bilind dibe. Îsraîl «êrişeke bi ronahiya rojê» piştrast dike; dema xwecihî ya Îranê dê li Tehranê nêzî 10:21 sibehê be. | Medyaya Îsraîlê û dezgehên navneteweyî paşê di heman rojê de rapor dikin ku mûşekên Îranê li jorê Tel Avîvê hatine sekinandin. |
2:33 sibehê | Serokê DY Trump radigihîne ku li Îranê «operasyonên şer ên mezin» bi êrişên hewayî û deryayî didomin. Ew ji leşkerên Îranê dixwaze çekên xwe daynin an «bi mirineke teqez re rûbirû bibin». | Karbidestên DY piştrast kirine; operasyon xeterên rejîmê dikin armanc, bê ku cihan diyar bikin. |
2:38 sibehê | Rêberê herî bilind ê Îranê hişyariya «şerekî herêmî» dide, gefên berê bi bîr tîne û wêneyên provokatîf li ser înternetê parve dike. | Ajansa nûçeyan a Tesnîm rapor dike; ev li dû tevgera keştiyên balafirhilgir ên DY li herêmê tê. |
3:01 sibehê | Îran mûşekan bi pêlan ber bi Îsraîlê ve diavêje û sîrenên hişyariya êrişên hewayî li bakurê Îsraîlê û Tel Avîvê deng didin. Pergala Iron Dome ya Îsraîlê çend mûşekan disekinîne. | Bi dehan mûşek hatine avêtin; bilindbûna tengezariyê li dû ragihandina Trump tê. |
3:32 sibehê | Netanyahu daxuyaniyeke diweşîne û yekser bang li hindikahiyên etnîkî yên Îranê, di nav de Kurd, dike ku vê demê ji bo azadiyê bikar bînin. | Girîngî dide «Îraneke azad û aşitîxwaz»; welîehdê Îranê Reza Pehlewî jî bangeke wekhev dike. |
4:55 sibehê | Hêzên DY û Îsraîlê êrişên berdewam rapor dikin; Îran li dijî saziyan û hebûna DY bersiv dide, di nav de lêdanên mumkin li baregehên Qeter û Behreynê. | Nûvekirinên zindî operasyonên hevbeş piştrast dikin; avêtina mûşekên balîstîk ji Yemenê tê raporkirin. |
Ji 5:00 sibehê û pê ve | Raporên alozîya hundirê Îranê hene, di nav de pîrozbahî li hin herêman û zordariya rejîmê. Li herêmên Kurdî yên rojavayê Îranê tedbîrên ewlehiyê zêde dibin. | Medyaya civakî bertekên tevlihev nîşan dide; heta niha serhildanên berfireh nehatine piştrastkirin. |
8:00 sibehê - 10:00 sibehê | Almanya koma qeyranê dicivîne; şopandina cîhanî xurttir dibe. Êrişên din ên mûşekan ên du aliyan tên raporkirin. | Daxuyaniyên wezaretên karên derve; şer bi sekinandina mûşekan li jorê Qudsê kûrtir dibe. |
Ev rêza demê xwezaya bi lez a rojê nîşan dide: êriş di saetên destpêkê de dest pê kirin û bersiv li dû wan hat. Heta nîveka sibehê li gorî EST, ku li Îranê êvar bû, şer êdî Yemen jî tevlî kiribû û tirsa şerekî herêmî yê temam bilind kiribû.
Bala li ser Kurdan: Derfet û xeter di nav alozîyê de
Kurd, ku nêzî 10-15% ji nifûsa Îranê pêk tînin û bi piranî li parêzgehên rojavayî yên bi navê Rojhilat an Kurdistana Îranê dijiyan, ji mêj ve di nav zordariya Komara Îslamî de xweseriyeke zêdetir dixwazin. Bûyerên îroyîn wan dixin navenda balê, çimkî hem hêzên derve hem jî dijberên hundir bala xwe didin rola wan a di parçekirina mumkin a rejîmê de.
Tenê çend roj berî destpêkirina şer, di 22ê Sibatê de, hevbendiyeke rêxistinên Kurdî yên dijî rejîmê, «Hevbendiya Hêzên Siyasî li Kurdistana Îranê», li sirgûnê hat damezrandin. Wê nêrîneke xwerêveberiyê ji bo herêmên bi piraniya Kurd diyar kir, heke rejîm hilweşe. Ev kom, ku Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK) û çar rêxistinên din dihewîne, armanca hilweşandina Komara Îslamî û dabînkirina mafê Kurdan ê diyarkirina çarenûsa xwe heye. Fermandarên Kurd ên sirgûnî li Iraqê, wekî yên li Pêncwînê, amadebûna xwe ji bo guherîna li welatê xwe ragihandine û pêşbînî dikin ku heke şer xurttir bibe, rejîm dê cihên wan ên li bakurê Iraqê bike armanc.
Lê xeter pir in. Milîsên bi piştgiriya Îranê yên wekî Ketaîb Hîzbullah gef li «ewlehî û paşeroja» Kurdistana Iraqê xwarine, heke Hukûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) piştgiriya kiryarên DY an Îsraîlê bike. Analîst hişyar dikin ku Îran dikare li Hewlêrê bixe û konsulxaneyên DY, balafirgeh an bendavan bike armanc; ev êrişên berê yên di Şerê Xezeyê yê salên 2023-2025 de bi bîr tîne. KRG her armanceke bûna navenda destpêkirina êrişan red kiriye, lê nêzîkbûna bi Îranê wê bêparastin dike.
Medyaya civakî hestên Kurdî yên parçe nîşan dide: hin kes êrişan wekî rêya azadiyê pîroz dikin û ji bo demokrasiyê banga yekîtiyê bi Îraniyan re dikin; kesên din li hember îstîsmara Rojava hişyar dikin û tekez dikin ku dibe ku mayîna rejîmê ji hilweşandineke aloz çêtir be. Tengezariya bi kesayetên din ên dijberiya Îranê re, wekî kurê Şahê dawîn, parçekirinên ku dikarin senaryoyên piştî rejîmê tevlihevtir bikin derdixe pêş.
Di çarçoveyeke berfirehtir de, protestoyên zanîngehan ên li Îranê, ku ji Kanûna sala 2025 ve didomin, dikarin bi alozîya Kurdî re bigihîjin hev; dijwariyên aborî wan xurt dikin. Heke Kurd bi girseyî tevbigerin, dibe ku hevsengiyê ber bi guherandina rejîmê ve bibe, lê bi bihayê pevçûna navxweyî.
Nêrîna pêş: Asoyekî bêîstîqrar
Dema şev li 28ê Sibatê dikeve, şer tu nîşana kêmkirinê nîşan nade. Hêzên DY û Îsraîlê biryardar in ku xeteran ji holê rakin û Îran soza berxwedanê dide; dibe ku rojên bê êrişên bejahî an bilindbûna pevçûnên sîberî bibînin. Ji bo Kurdan, ev şer hem derfeteke dîrokî ya xweseriyê hem jî xetereke giran a ketina nav agirê du aliyan e. Divê hêzên cîhanî bi hişyarî bi van xetên nakokiya etnîkî re tevbigerin da ku Îraneke parçekirî nekeve nav bêîstîqrariya demdirêj.
Bi pêşveçûna vê çîrokê re, nûvekirinan bişopînin. Bihayê mirovî êdî zêde dibe; bila aqil û aramî di nav vê alozîyê de serdest bin.