Jiyanên wisa dirêj hene ku şaristaniyên bi tevahî derbas dikin. Feramerz Esedî di cîhana Împaratoriya Qacar de ji dayik bû — cîhaneke adetên eşîrî, helbesta dîwana Farisî û gundên çiyayî yên Kurdî ku rîtma jiyana rojane bi sedsalan kêm guherîbû. Wî sed sal paşê, di 1969an de, koça dawî kir; Şoreşa Destûrî, du Şerên Cîhanê, bilindbûn û hilweşîna Komara Kurdî ya Mehabadê û guherîna Îranê di bin xanedana Pehlewî de derbas kiribûn. Wî hatina telgrafê û televîzyonê dît. Wî dît ku zimanê Kurdî ji zimanekî kevneşopiya devkî û helbesta destnivîs bû zimanekî ku li dewleteke nûjen a dijmin ji bo mayîna xwe têdikoşe.
Esedî di tevahiya van deman de nivîsand. Ew helbestvanê kevneşopiyên klasîk ên Farisî û Kurdî bû û di şêweyan de dixebitî — xezel, qesîde û rubaî — ku hezar sal bû xeyala edebî ya cîhana Îranî şêwe kiribûn. Lê wî ev şêwe ber bi serpêhatiya taybet a jiyana Kurdî ve vegerandin: erdnîgariya wê, windahiyên wê, serhişkiya wê û bedewiya wê. Ew di wateya siyasî de şoreşger ne bû, her çend gelek şoreş derbas kiribûn. Ew di wateya herî girîng de şoreşger bû: mêrek ku di nav sedsalekê guherînên mezin de israr kir ku dengê Kurdî di edebiyata Farisî de ne ya kêlekê ye, lê navendî ye — ne binnotek e, lê beşeke tam e.
Dirêjbûna temenê wî tiştekî da wî ku kêm nivîskar tu caran xwedî dibin: perspektîfa sedsaleke tam. Wî mêrên ku mêrên di cîhaneke bi tevahî cuda de jiyabûn nas kiribûn nas kiribû. Wî di xwe de zincîreke zindî ya bîrê hildigirt ku ber bi Kurdistaneke berî telgrafan, berî destûran û berî parçekirina gelê Kurd di nav çar dewletan de dirêj dibû. Hilbijartina wî ya veguhastina wê bîrê bi helbestê, hilbijartina mêrekî bû ku têgihiştibû şêweya herî mayînde ya berxwedanê ne serhildan e, lê beyt e.
Naverok
1. Beşa 1: Kokên edebî yên Kurdan ê Îranê
2. Beşa 2: Mezinbûn di serdema destûrî de
3. Beşa 3: Kevneşopiya klasîk û dengê Kurdî
4. Beşa 4: Şer, dagirkirin û Komara Mehabadê
5. Beşa 5: Serdema Pehlewî — Nivîsandin di bin zextê de
7. Rêza demî ya Feramerz Esedî
Beşa 1: Kokên edebî yên Kurdan ê Îranê
Feramerz Esedî di 1869an de li Kurdistana Îranê ji dayik bû — herêma bilind a mezin a Çiyayên Zagrosê ku di nav desthilatiya bi nav a Împaratoriya Qacar de bû, lê di pratîkê de bi sazûmanên eşîrî, mîrektiyên Kurdî û peymanên desthilatiyê yên herêmî dihat rêvebirin ku bi sedsalan taybetmendiyên herêmê bûn. Cîhana wî ew bû ku Farisî zimanê rêveberiyê, zanînê û çanda edebî ya klasîk bû, û Kurdî zimanê malê, çiyayê, strana gelêrî û — her ku diçû zêdetir — kevneşopiyeke edebî bû ku dest bi piştrastkirina nasnameya xwe ya taybet dikir.
Jidayikbûna wî di yek ji serdemên herî dewlemend ên rewşenbîrî, tevî tevliheviya siyasî, di dîroka Kurdistana Îranê de qewimî. Kevneşopiyên mezin ên helbesta klasîk a Kurdî — ku hostayên wek Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran şêwe kiribûn — di xeyala edebî ya Kurdên xwendayî de hebûnên zindî bûn, ne tenê yadîgarên dîrokî. Esedî di vê jîngehê de ji dayik bû û perwerde bû: di şêweyên helbesta klasîk a Farisî de hate perwerdekirin, mîrasa edebî ya Kurdî bi kûrahî nas kir û li hevhatina du kevneşopiyên edebî yên mezin bi cih bû ku dê xebata jiyana wî diyar bikin.
Paşxaneya malbata wî ya çîna navîn a xwendayî ya Kurd bû — xwendin û nivîsandin dizanî, bi torên olî û îdarî yên herêmî ve girêdayî bû û bi rêyên bazirganî û torên zanyarî yên Kurdistana Îranê bi cîhana zanînê ya Îslamî ya mezintir ve girê didan, cîhana berfirehtir nas dikir. Wî di edebiyata Erebî, Farisî û Kurdî de perwerdehiyeke klasîk girt û jêhatîbûna teknîkî ya şêweya helbestê hildan ku dê bingehê hemû tiştên dinivîse be.
Beşa 2: Mezinbûn di serdema destûrî de
Bûyera siyasî ya diyarker a ciwaniya Esedî Şoreşa Destûrî ya Îranê ya 1905–1911an bû — hejandina ku Împaratoriya Qacar heta bingehên wê hejand û ji bo demeke kurt padîşahiya destûrî ya xwedî parlamentoyekê, Meclîs, damezrand. Ji bo rewşenbîr û nivîskarên Kurd, Şoreşa Destûrî demeke dudiliya sosret bû. Tevgera destûrî soza wekheviya qanûnî û beşdariya siyasî dida; lê di navenda xwe de projeya navendîkirinê jî bû ku xweserî û taybetmendiya çandî ya gelên kêlekê — di nav de Kurd — tehdîd dikir, ku di bin peymanên nisbî sist ên pergala Qacar de hatibûn rêvebirin.
Helbesta Esedî ya vê serdemê du zextên hêvî û fikarê nîşan dide. Ew di kevneşopiya edebî ya Farisî de bi jêhatîbûneke teknîkî ya tam dinivîsand — xezel û qesîdeyên wî hostatiya şêweyê nîşan didan ku helbestvanekî klasîk ê cidî pê dihat naskirin. Lê naverok her ku diçû ber bi pirsên nasnameya Kurdî, mafên gelên ku di nîqaşên destûrî de kêm deng ji wan re hatibû dayîn û tengezariya di navbera soza nûjeniyê û tehdîdên wê yên mayîna çandî ve diguherî.
Beşa 3: Kevneşopiya klasîk û dengê Kurdî
Destkeftiya mezin a Esedî wek helbestvan senteza wî ya kevneşopiya klasîk a Farisî bi mîrasa edebî ya Kurdî re bû. Ew ne razî bû tenê bi Farisî binivîse, zimanê prestîjê yê edebiyata Îranê, ne jî tenê bi Kurdî wek projeyeke parastina çandê binivîse. Li şûna wê, ew bi her du zimanan xebitî; qayîmiya şêweyî ya kevneşopiya klasîk a Farisî anî helbesta xwe ya Kurdî û wêne, erdnîgarî û serpêhatiyên taybet ên jiyana Kurdî anî helbesta xwe ya Farisî.
Ew bi taybetî bi mersiyeyên xwe û helbestên xwe yên lîrîk ên cihan dihat naskirin — helbestên ku taybetmendiya cihên diyarkirî yên Kurdistana Îranê bi hûrguliyeke bi evîn digirtin ku tenê çavdêriya temenekî dikare çêbike. Ji bo xwendevanên nifşa paşê, ku dê li Kurdistaneke her ku diçû zêdetir rûbirûyê asîmîlasyona bi zorê û jêbirina çandî mezin bibin, wênekirinên wî yên hûrgulî û bi evîn ên cihan ji bedewiyê zêdetir wate hebûn: ew çalakiyên parastinê bûn, arşîveke dijber li dijî ji bîrkirina ku desthilatiya siyasî hewl dida ferz bike.
Beşa 4: Şer, dagirkirin û Komara Mehabadê
Salên Şerê Cîhanê yê Duyem dagirkirina Sovyetê ya bakurê rojavayê Îranê û — ji bo Kurdan ê Kurdistana Îranê — bûyera sosret a Komara Kurdî ya Mehabadê (1946) anîn. Ji bo saleke taybet, dewleteke Kurdî li bakurê rojavayê Îranê hebû, bi hukumeta xwe, artêşa xwe û — bi girîngî — sazgehên xwe yên çandî. Kurdî zimanê fermî bû. Helbest, muzîk û edebiyata Kurdî dihatin pîrozkirin û piştgirîkirin.
Esedî, ku di vê demê de di dawiya heftêyên temenê xwe de bû, kesayetiyek bû ku hebûna wî bi xwe berdewamiya çanda edebî ya Kurdî di xwe de nîşan dida. Komara Mehabadê, bi wateyekê, bicihanîna siyasî ya tiştê ku helbestvanên wek Esedî bi dehsalan ji aliyê çandî ve jê re xebitîbûn bû. Hilweşîna komarê di Kanûna Pêşîn a 1946 de — dema Sovyetan parastina xwe vekişand û hêzên Îranê Mehabad ji nû ve girtin — felaketek bû ku Esedî, wek hemû rewşenbîrên Kurd ên nifşa wî, diviya bû qebûl bike û tevî wê jiyana xwe berdewam bike.
Beşa 5: Serdema Pehlewî — Nivîsandin di bin zextê de
Xanedana Pehlewî — Reza Şah û paşê Mihemed Reza Şah — li dijî Kurd û gelên hindikahiya din ên Îranê siyaseta asîmîlasyona bi zorê şopand. Fêrkirina zimanê Kurdî li dibistanan hate qedexekirin. Weşanên Kurdî hatin tepeserkirin. Qada çandî ya derbirîna edebî ya Kurdî bi tundî teng bû. Esedî, ku niha kal bû, bi rewşa hevpar a nivîskarên ku ji şertên siyasî yên xebata wan tê de geş bûbû dirêjtir dijîn re rûbirû bû.
Wî nivîsandin berdewam kir. Wî bi Farisî û bi Kurdî nivîsand. Wî girêdanên bi kevneşopiya edebî ya klasîk re parastin ku her dem bingehê xebata wî bûn. Temenê wî yê dirêj di van dehsalan de bi xwe bû cureyeke daxuyaniyê. Mêrekî li Kurdistana Qacar ji dayik bûbû, Şoreşa Destûrî û du Şerên Cîhanê derbas kiribûn, bilindbûn û hilweşîna Komara Mehabadê dîtibû — ev mêr hîn dinivîsand, hîn israr dikir ku dengê edebî yê Kurdî nehatiye vemirandin.
Beşa 6: Sedsalî û mîras
Feramerz Esedî di 1969an de di temenê sed salî de koça dawî kir. Wî, wek kêm nivîskar dikin, tevahiya rêça sedsalekê jiyabû ku cîhana wî bi awayekî nenas guhertibû. Gelê Kurd ê ku temenekî wî li ser nivîsandibû, heta 1969an di nav çar dewletan de hatibû parçekirin, zimanê wan li hemûyan hatibû tepeserkirin û daxwazên wan ên siyasî bi cih nehatibûn. Lê kevneşopiya wan a edebî — ku wî heftê salan beşdarî wê kiribû — bi tevahî zindî bû.
Mîrasa wî ya pirçêkerekî ye: kesayetiyek ku kevneşopiya edebî ya klasîk a Farisî bi mîrasa edebî ya Kurdî ve girê da û şêwe û teknîkên şaristaniyeke edebî ya mezin anîn xizmeta xwederbirîna gelekî din. Ew têra xwe dirêj jiya da destpêka siyasîbûna çanda Kurdan ê Îranê bibîne ku dê di dawiyê de di salên piştî şoreşa 1979an de derkeve. Beyt ji serhildanê dirêjtir dimîne. Helbest ji hukumetê rizgar dibe. Ev şerta ku wî bi jiyana xwe girê dabû bû, û wî ew bê poşmanî kir.
Rêza demî ya Feramerz Esedî
1869 — Salên destpêkê: Esedî di serdema Qacar de li Kurdistana Îranê ji dayik bû; destpêka jiyana wî bi hêzên herêmî yên guhêrbar hate şêwekirin.
1905–1911 — Şoreşa Destûrî: Serdemeke guherînên pir mezin li Îranê ku bû serdema çêbûna hişmendiya siyasî û çandî ya Kurdan. (Pêşniyara blogê: Li vir hevokekê zêde bikin ka ev çawa bandorê li bilindbûna wî wek rêberê eşîra Melekşahî kiriye).
1914–1945 — Dehsalên berxwedanê: (Ez bi tundî pêşniyar dikim li vir xalekê di rêza demî de li ser destkeftiyên wî yên rastîn zêde bikin, wek berxwedana wî ya li dijî hêzên Osmanî, Rûsî û Brîtanî û rola wî di damezirandina Erkwazê de).
1921 — Serdema Pehlewî dest pê dike: Reza Xan dighîje desthilatiyê û dest bi siyasetên tund ên navendîkirinê dike ku rasterast xweseriya eşîrî û rêberiya Kurdî li ber xwe didan.
1945–1946 — Guherînên mezin û rêveberî: Komara Kurdî ya Mehabadê hate damezirandin, lê bi lez heta Kanûna Pêşîn a 1946 hilweşiya. Nêzî heman serdema piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, Esedî bi karê parêzgarê parêzgeha Îlamê rêya xwe di van avên bahoz de dît.
1947 — Tepeserkirin: Piştî darvekirina Qazî Mihemed, tepeserkirina jiyana çandî ya Kurdî girantir dibe û rola Esedî wek rêberê eşîrî û herêmî her ku diçe tevlihevtir dike.
1969 — Dawiya serdemekê: Feramerz Esedî di temenê sosret ê sed salî de koça dawî kir û mîrasek li pey xwe hişt ku bi sedsaleke dîroka Kurdî ve têkel e.
Xwendinên din û çavkanî
Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.
Eagleton, William. Komara Kurdî ya 1946an. Oxford University Press, 1963.
Hassanpour, Amir. Neteweperestî û Ziman li Kurdistanê 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.
McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
Beşdarên Wikipedia. «Feramerz Esedî.» Wikipedia, Ensîklopediya Azad. Li vir bixwînin.
Pirsên pir tên pirsîn
Feramerz Esedî kî bû?
Feramerz Esedî (1869–1969) helbestvanekî Kurd ê Îranê bû ku hem di kevneşopiya edebî ya klasîk a Farisî hem di mîrasa edebî ya Kurdî de xebitî. Bi temenê xwe yê sed salî sosret bû û şahidiya tevahiya rêça dîroka nûjen a Kurdan li Îranê kir — ji Împaratoriya Qacar heta Şoreşa Destûrî, du Şerên Cîhanê, Komara Kurdî ya Mehabadê û serdema Pehlewî. Xebata wî pirek di navbera du kevneşopiyên edebî yên mezin de ye û çalakiyeke berdewam a sedsalî ya parastin û piştrastkirina çandî nîşan dide.
Çima Feramerz Esedî ji bo dîroka Kurdî girîng e?
Girîngiya Esedî di temenê wî yê dirêj, kalîteya wî ya edebî û rola wî wek pireke çandî de ye. Di sedsalekê ku şertên siyasî yên derbirîna çandî ya Kurdî bi awayekî mezin û gelek caran bi zirar guherîn, nivîsandina wî ya berdewam cureyeke berxwedana bêdeng bû. Helbestên wî yên cih, windahî û nasnameyê arşîveke dijber li dijî jêbirina çandî pêk anîn ku hukumetên Îranê yên li pey hev hewl didan li jiyana Kurdî ferz bikin.
Komara Kurdî ya Mehabadê çi bû û çawa bandorê li Esedî kir?
Komara Kurdî ya Mehabadê dewleteke Kurdî ya kurtjiyan bû ku di 1946an de li Kurdistana Îranê bi piştgiriya Sovyetê hate damezirandin û di dawiya 1946an de dema hêzên Sovyetê vekişiyan hilweşiya. Ji bo kesayetiyên çandî yên Kurd wek Esedî, ew demeke kurt a naskirina fermî û pîrozkirina nasnameya Kurdî bû. Hilweşîna wê û tepeserkirina li pey wê xwezaya mersiyeyî ya derbirîna edebî ya Kurdî kûrtir kir.