Destpêk
Di destaneke tijî lehengên mêr ên bihêz de, Şahname, Pirtûka Padîşahan a mezin, jineke ji bîr neçûyî dide me, ku wek şovalyeyekî bi zirx li hespê xwe dikeve şer: Gordeferîd, jina şervan a Qeleya Spî. Gava mêrên sînor sist bûn û lehengê wan hate girtin, ew bû ku zirxa şovalyeyekî li xwe kir, porê xwe di bin kumikê şer de veşart û bi tenê bi hespê xwe derket da ku bi lehengê ciwan ê bihêz Sohrab re di şerê yek bi yek de rûbirû bibe.
Gordeferîd yek ji kesayetên herî navdar û herî hezkirî yên hemû destanê ye; lehengek e ku bi evîn an xemê na, lê bi wêrekî, jêhatiniya çekan û berî her tiştî zîrekiyê tê bîranîn. Herçend di şer de hate têkbirin, bi zîrekiya xwe rewş li ser kesê ku wê têk biribû zivirand: ji destê wî reviya, deriyên qelayê li hember wî girt û ji diranên dîwaran wî tinaz kir. Di wê de destan wêneyekî kêmhempa û ronî yê jina ku li qada şerê wan bi şervanên herî mezin re rûbirû dibe û di zîrekiyê de ji wan pêş dikeve dide me.
Çîroka Gordeferîd ji mîrasa destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyeke ku Kurd bi Farisan û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin; ew di nav beşên herî pesindayî yên Şahnameyê de ye. Ew bûye semboleke berdewam a wêrekî û aqilmendiya jinan, ku heta îro tê pîrozgirtin. Naskirina Gordeferîd zanîna wê ye ku cîhana lehengên destanê lehengên xwe yên jin jî hebûn, jinên wêrek ên ku çarenûsa şeran şêwe didan.
Naverok
Gordeferîd kî bû?
Gordeferîd jina şervan a navdar a Şahnameyê ye, keça Gejdehem, fermandarê Qeleya Spî li ser sînorê di navbera Îran û Tûranê de. Ew di çîroka trajîk a Rustem û Sohrab de derdikeve, gava lehengê ciwan ê Tûranî Sohrab êrîşî qelayê dike. Piştî ku lehengê Îranî Hejîr tê têkbirin û girtin, Gordeferîd zirxê li xwe dike, xwe wek şovalyeyekî nîşan dide û bi hespê xwe derdikeve da ku Sohrab vexwîne şerê yek bi yek. Herçend di şer de tê têkbirin, bi hîleke zîrek direve. Wêrekî û zîrekiya wê dijmin dereng dixin û navdariyeke berdewam wek yek ji lehengên jin ên mezin ên destanê didin wê.
Keça Gejdehem
Gordeferîd keça Gejdehem bû, şervanekî Îranî yê bi tecrûbe û parêzvan an fermandarê Qeleya Spî, ku sînorê Îranê li hember welatê Tûranê diparast. Di malbateke esilzadeyên sînor de ji dayik bûbû û di cîhaneke çek û şer de hatibû mezin kirin; destan bi zelalî nîşan dide ku ew ji jêhatiniyên şerî ne xerîb bû. Jêhatiniya wê ya bi çekan, bi taybetî bi kevanê, bi xwe tê wê wateyê ku ew perwerdeya şerî ya berfireh wergirtibû, tiştekî awarte ji bo jinekê, heta di cîhana lehengî ya destanê de jî.
Navê wê bi xwe bi demê re bi wêrekî, ruhê lehengî û berxwedêriyê ve hatiye girêdan û ew di hemû çîroka xwe de van taybetmendiyan di xwe de dihêle. Biaqil, wêrek û bi serbilindiyeke bihêz, Gordeferîd wek jineke ciwan a bi coşa balkêş tê nîşandan, ku nedixwest bêkar bisekine gava gelê wê di xeterê de bû û qeleya wê rastî gefê dihat. Gava dema krîzê hat, ev yekbûna wêrekî, jêhatinî û ramana bilez bû ku dê wê bike rizgarkera wê demê û lehenga yek ji beşên herî pesindayî yên destanê.
Xalên sereke
Gordeferîd jina şervan a Şahnameyê bû, keça Gejdehem.
Bavê wê fermandarê Qeleya Spî li ser sînorê Îran û Tûranê bû.
Gava leheng Hejîr ji aliyê Sohrab ve hate girtin, wê bi xwe çek hilda.
Wê xwe wek şovalyeyekî nîşan da û bi hespê xwe derket da ku bi Sohrab ê bihêz re şerê yek bi yek bike.
Di şer de têk çû, lê bi hîleke ji Sohrab zîrektir tevgeriya û reviya.
Ew wek semboleke mezin a wêrekî û aqilmendiya jinan tê pîrozgirtin.
Agahiyên kurt
Nav: Gordeferîd (bi Farisî: Gordafarid, Gordafrid)
Çavkanî: Şahname, Pirtûka Padîşahan a Farisî
Rol: Jina şervan; parêzvana Qeleya Spî
Bav: Gejdehem, fermandarê Qeleya Spî
Cih: Dejê Sepîd, Qeleya Spî, li ser sînorê Îran û Tûranê
Beş: Çîroka Rustem û Sohrab
Dijber: Sohrab, lehengê ciwan ê Tûranî
Navdar bi: Derketina bi hesp û zirx ji bo şerê yek bi yek bi Sohrab re û xapandina wî
Taybetmendî: Wêrekî, jêhatiniya çekan û zîrekî
Mîras: Semboleke berdewam a wêrekiya jinan di destana Farisî de
Qeleya Spî
Çîroka Gordeferîd li Qeleya Spî vedibe, bi Farisî Dejê Sepîd, qelayeke Îranî ku sînorê di navbera Îran û Tûranê diparêze, welatê hevrik li aliyê din ê sînor. Ev qele piştgiriyeke jiyanî ya parastinên rojhilatê Îranê bû; ketina wê dê rê ji artêşa Tûranî re veke ber bi xaka Îranî ve. Fermandarê wê Gejdehem, bavê Gordeferîd, bû, şervanekî bi tecrûbe yê ku parastina vê xala girîng li hember dijmin peywira wî bû.
Li vî sînorî Sohrab ê ciwan û bihêz hat, kurê lehengê mezin Rustem, ku serê artêşeke Tûranî bû. Sohrab, şervanekî bi hêza ecêb digel ciwaniya xwe, bi qismî bi hêviya dîtina bavê xwe derketibû; artêşa wî gava pêş diçû êrîşî Qeleya Spî kir. Parêzvanên qelayê êdî bi lehengekî xwedî hêza tirsnak re rûbirû bûn. Ewlehiya sînorê Îranê û jiyana hemû kesên di nav dîwaran de li ser terazûyê bûn. Di vê dema xeterê de Gordeferîd dê pêşve derkeve.
Şerma Hejîr
Gava artêşa Sohrab gihaşt Qeleya Spî, lehengê Îranî yê di nav wê de, şervanekî bi navê Hejîr, bi hespê xwe derket da ku bi lehengê ciwan re şerê yek bi yek bike, wek adetê destanê dixwest. Lê Hejîr ne hevsengê Sohrab bû. Di şerê yek bi yek de Tûraniyê ciwan ê bihêz zû lehengê Îranî têk bir, ew girt û wek dîl bir. Qelayê lehengê xwe winda kiribû û parêzvanên wê bi xem û tirs ketibûn.
Nûçeya vê têkçûnê bû ku Gordeferîd xist tevgerê. Gava wê fêr bû ku lehengê gelê wê hatiye têkbirin û girtin, têkçûna wî ewqas şermdar û xetera li ser qeleya wê ewqas lezgîn dît ku nikaribû bêkar bisekine. Kevneşopî vedibêje ku gûnên wê ji hêrs û biryarê tarî sor bûn. Ji şûna ku li benda rizgariyê bimîne an teslîmî bêhêvîtiyê bibe, wê biryar da ku bi xwe bikeve şer, tola şerma têkçûna Hejîr hilde û gelê xwe biparêze. Di wê biryarê de jineke şervan ji dayik bû.
Şervana bi zirx
Bersiva Gordeferîd li krîzê bi qasî ku neçaverêkirî bû wêrek bû. Bêyî ku demekê dereng bike, zirxa şovalyeyekî li xwe kir, porê xwe yê dirêj kom kir û di bin kumikê şer de veşart da ku tu kes nezane ew jin e. Bi tevahî çekdar û li hespê xwe, xwe wek şervanekî mêr veşartibû; ew ji qelayê derket wek şêrekî bi coşa şerî, dîmenekî ku tu kes ji dijmin çaverê nedikir. Hat li ber rêzên Tûranî û bi qîrîn dijberî ragihand; xwest bizane ka leheng û pehlewanên wan ên ceribandî li ku ne û wan vexwend ku bi wê re rûbirû bibin.
Ev wêneyê jina ku bi dizî zirxê li xwe dike û bi hespê xwe dikeve şer yek ji yên herî balkêş ên hemû destanê ye. Ku Gordeferîd dikaribû xwe çekdar bike û wek şovalyeyekî şer bike wek tiştekî ji wê re xwezayî tê pêşkêşkirin, encama perwerdeya rast a şerî, ne tenê çareyek ji bêhêvîtiyê ya wê demê. Ew şervaneke rast bû, di çek û siwariyê de jêhatî; hilbijart ku di dema hewcedariya gelê xwe de perwerdeya xwe bi kar bîne. Bi derketina xwe ya veşartî jî zîrekiya xwe nîşan da: dizanîbû ku dijmin dê tu carî jinekê çaverê neke û dixwest bi Sohrab ê bihêz re bi şertên wekhev rûbirû bibe, wek şervaneke di nav şervanan de.
Şerê yek bi yek bi Sohrab re
Vexwendina Gordeferîd ji aliyê Sohrab bi xwe ve hate bersivdan û her du ketin şerê yek bi yek ê dijwar. Jina şervan a xwe veşartî nîşan da ku dijbereke tirsnak e: destan jêhatiniya wê, bi taybetî rastnîşankirina wê ya kujer bi kevanê, tekez dike gava tîrên xwe li lehengê ciwan berdide. Şer giran bû û her ku diçû nêzîktir dibû; her du şervan li ser hespan pev diçûn, di pêşbaziyeke ku hêza Sohrab li hember jêhatinî û wêrekiya Gordeferîd diceriband de.
Demekê lehenga xwe veşartî li hember Sohrab ê bihêz li ber xwe da; ewqas bi jêhatinî û coş şer dikir ku lehengê ciwan nikaribû bi hêsanî wê têk bibe. Ev şerê yek bi yek her du birûmet dikir; şovalyeya nenas şerekî dijwartir ji çaverêkirina Sohrab ê mezin dabû wî. Lê Sohrab şervanekî bi hêza ecêb bû, kurê lehengê herî mezin ê serdemê; di dawiyê de hêza wî dest kir ku bandora xwe nîşan bide. Wî êrîşa xwe zêde kir û nêzî dijbera xwe bû; dema ku dê sirra veşartî ya Gordeferîd eşkere bike hat.
Kumikê şer û por
Di germiya şer de, gava Sohrab pêşîtiya xwe pêşve dibir, wî derb li kumikê şer ê dijbera xwe xist an ew girt û ji serê şervanê jê kir. Ji ecêbmayîna wî ya mezin, rakirina kumikê şer şelaleke porê dirêj eşkere kir, ku li ber bayî belav bû: dijbera wî ya hişk jinek bû. Sohrab ê bihêz ecêbmayî ma, hema nikaribû bawer bike ku şovalyeya ku şerekî ewqas dijwar dabû wî bi rastî jineke ciwan a xweşik bû. Di wê demê de, li gor kevneşopiyê, heyîranî û evîna wê li wî ket.
Ev dîmena kumikê şer ê jêkirî ku porê belav ê jina şervan eşkere dike yek ji wêneyên herî navdar ên Şahnameyê ye; hunermendên destnivîsan bi sedsalan ew xêz kirine. Lêkolîner hevşibiya wê bi çîroka Yûnanî ya Amazona Penthesilea re nîşan dane, ku nasnameya wê ya rast jî di şerê bi Achilles re hate eşkerekirin. Wan herwiha nîşan dane ku kumikê şer ê Gordeferîd bi xwe wek Rûmî an Yûnanî tê pênasekirin, ku dengvedaneke cîhana klasîk nîşan dide. Lê gava nasnameya Amazonê tenê di mirinê de eşkere bû, Gordeferîd dê ji şerê xwe bijî û bi rastî wî bike berjewendiya xwe.
Serkeftin bi zîrekiyê
Gordeferîd fêhm kir ku nikare bi hêza çekan Sohrab têk bibe; vegeriya çeka xwe ya herî tûj: zîrekiya xwe. Dizanîbû ku lehengê ciwan êdî evîndarê wê ye; bi sozên derewî ew xapand, pêşniyar kir ku xwe teslîm bike û heta qelayê bide wî, heke bi nermî li pey wê here deriyên wê. Sohrab ê evîndar, ku bi gotinên wê xapîbû, razî bû û li pey wê çû. Lê gava gihaştin qelayê, Gordeferîd bi lez ket hundir û derî li pey xwe bi şivan girtin; lehengê ciwan li derve, xapandî hişt.
Paşê, ji ewlehiya diranên dîwarên qelayê, ew hilkişiya dîwaran û Sohrab wek ehmeqekî tinaz kir; şervanê bihêz ê ku jinekê xapandibû û ji wî zîrektir tevgeriyabû tinaz dikir. Parêzvanên qelayê wêrekiya wê pesin dan û jê re şêra mê gotin. Bi hîleya xwe Gordeferîd tenê jiyana xwe neparast; wê demeke hêja ji bo gelê xwe jî bi dest xist, ji ber ku bavê wê karî peyamê ji padîşahê Îranî re bişîne û parastinê amade bike. Di destaneke ku pir caran hêza xam pîroz dike de, serkeftina Gordeferîd serkeftina aqilmendî û zîrekiyê li ser hêzê ye, serkeftineke bi hişê hatiye bi dest xistin, ne bi şûrê. Ev e ku ew ewqas hezkirî kiriye.
Sembol û wate
Gordeferîd di Şahnameyê de komeke bihêz û neasayî ya wateyan di xwe de dihêle. Pêşî û berî her tiştî ew jina şervan a mezin a destanê ye, kesayeta wêrekî, jêhatinî û hêza biryardayîna jinan di cîhaneke ku lehengên mêr serdest in de. Amadebûna wê ya hildana çekan gava mêr têk çûbûn û derketina bi tenê bi hespê xwe li hember dijminên herî bihêz wê dike nîşaneke balkêş a wêrekiyê û redkirina teslîmbûna tirsê. Nîşan dide ku wêrekî tenê milkê mêran nîne.
Ji wê zêdetir, Gordeferîd serkeftina aqilmendiyê li ser hêza xam di xwe de dihêle. Di ceribandina çekan de têk diçe, lê di dawiyê de bi zîrekiya xwe bi ser dikeve; hêza dijbera xwe û evîna wî li hember wî bi kar tîne. Serkeftina wê ya bi zîrekiyê exlaqekê hildigire ku destan bi zelalî pesin dide: hêza rast di şiyana biryardayînê, jêhatiniya çareseriyê û parastina yên din de ye, ne tenê di serdestiyê de. Di vî alî de ew di nav lehengên destanê de hema bêhempa ye. Wek semboleke çandî ya berdewam, Gordeferîd bi demê re nûnerê hêz, wêrekî û zîrekiya jinan a bi rehên di mîrasa cîhana Îranî de bûye, îlhameke ku heta îro hêja tê dîtin.
Gordeferîd û Kurd
Gordeferîd ji mîrasa destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiya Şahnameyê ya ku Kurd bi Farisan û gelên Îranî yên din re parve dikin. Wek gelekî Îranî bi rehên kûr di vê cîhana çandî de, Kurd mîratgirên çîrokên wê yên leheng û lehengên jin in, di nav wan de çîroka navdar a jina şervan Gordeferîd. Çîroka wê beşek ji vê mîrasa hevpar a mît û wêrekiyê ye, ku li seranserê cîhana Îranî tê parvekirin.
Rastgoyî ye ku were gotin Gordeferîd, ku li ser sînorê cîhana Îranî ya efsaneyî cih digire, kesayeta vê kevneşopiya Îranî ya berfirehtir e, ne lehengeke bi taybetî Kurd. Lê taybetmendiyên wê di cîhana Kurdî de bi kûrahî deng vedidin; tê de wêneyê jina wêrek a ku ji bo parastina gelê xwe çek hildigire dengvedaneke bihêz û zindî heye û jin bi rastî di demên nû de wek şervan li çiyayan şer kirine. Kesayeta jina wêrek û jêhatî ya ku welatê xwe diparêze yek ji yên ku cîhana Kurdî birûmet dike ye. Di Gordeferîd de destana hevpar a Îranî mînakeke kevnar û ronî ya lehengeke tam wiha pêşkêş dike.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo Gordeferîd kesayeteke Kurd e? Ew baştir wek beşek ji kevneşopiya destanî ya hevpar a Îranî tê têgihiştin, ji şûna kesayeta bi taybetî Kurd. Şahname mîrasa hevpar a gelên Îranî ye; Kurd, wek yek ji wan gelan, leheng û lehengên jin ên wê bi Farisan û yên din re parve dikin. Pêşkêşkirina Gordeferîd wek kesayeta vê mîrasa hevpar a Îranî, ku li seranserê cîhana çandî ya ku Kurd ji wê ne hêja tê dîtin, rasttir e ji wê ku ew tenê ji miletekî re were xwestin.
Gelo Gordeferîd di şer de Sohrab têk bir? Bi çekan na. Di ceribandina hêzê de Sohrab wê têk bir, wek lehengên mêr têk dibir, û nasnameya wê ya jin eşkere kir. Serkeftina wê ya rast paşê û bi rêyeke din hat: bi zîrekiya xwe ji destê wî reviya, deriyên qelayê li hember wî girt û ew wek ehmeqekî nîşan da. Girîng e ku serkeftina wê bi rastî were têgihiştin, wek serkeftina zîrekî û jêhatiniya çareseriyê, ji hêza xam zêdetir, ji ber ku tam ev e ku çîroka wê ewqas cuda û pesindayî dike.
Gelo çîroka Gordeferîd dîrok e? Na; Gordeferîd ji cîhana efsaneyî û mîtîk a Şahnameyê ye, ne ji dîroka belgekirî. Ew lehenga serdema lehengî ya destanê ye, kevneşopiyeke bi wate û îlhamê dewlemend, lê ji qada efsaneyê, ji rastiyê zêdetir. Divê çîroka wê ji bo pîrozgirtina wê ya wêrekî, aqilmendî û hêza biryardayîna jinan û cihê wê di nav beşên herî pesindayî yên destanê de were nirxandin, ji şûna tomara rûdanên rast. Lêkolîner hevşibiyên balkêş bi çîrokên Yûnanî yên jinên şervan re nîşan dane, ku dibe bandor li awayê vegotina çîroka wê kiribin.
Mijarên têkildar
Sohrab: lehengê ciwan ê Tûranî yê ku Gordeferîd pê re şer kir û ji wî zîrektir tevgeriya
Rustem: lehengê herî mezin ê destanê û bavê Sohrab
Tehmîne: şahzadeya Semenganê û dayika Sohrab
Rûdaba: şahzadeya wêrek a Kabilê, lehengeke din a mezin a destanê
Efrasiyab: padîşahê mezin ê Tûranî û dijminê Îranê
Şahname: Pirtûka Padîşahan a destanî ya ku çîroka Gordeferîd tê de tê vegotin
Pirsên pir tên kirin
Gordeferîd di Şahnameyê de kî bû?
Gordeferîd jina şervan a navdar a Şahnameyê bû, keça Gejdehem, fermandarê Qeleya Spî li ser sînorê Îran û Tûranê. Di çîroka Rustem û Sohrab de, gava lehengê ciwan ê Tûranî Sohrab lehengê Îranî Hejîr têk bir û girt, Gordeferîd zirxê li xwe kir, xwe wek şovalyeyekî nîşan da û bi hespê xwe derket da ku Sohrab vexwîne şerê yek bi yek. Paşê bi hîleke zîrek ji wî zîrektir tevgeriya.
Çima Gordeferîd bi Sohrab re şer kir?
Wê şer kir ji ber ku lehengê gelê wê têk çûbû û qeleya wê di xeterê de bû. Gava Sohrab lehengê Îranî Hejîr têk bir û girt, Gordeferîd têkçûna wî ewqas şermdar û gefa li ser Qeleya Spî ewqas giran dît ku biryar da bi xwe şer hilde ser milê xwe. Zirxê li xwe kir û bi hespê xwe derket da ku ji bo parastina gelê xwe bi lehengê ciwan ê bihêz re rûbirû bibe.
Sohrab çawa fêr bû ku Gordeferîd jin e?
Di şerê wan ê yek bi yek ê dijwar de, gava Sohrab pêşîtiya xwe pêşve dibir, kumikê şer ji serê dijbera xwe jê kir. Ji ecêbmayîna wî, porê dirêj belav bû û eşkere kir ku şovalyeya ku şerekî ewqas dijwar dabû wî jinek bû. Sohrab ecêbmayî bû û heyîrana wê ket. Ev dîmena eşkerekirina nasnameyê yek ji wêneyên herî navdar ên hemû destanê ye.
Gordeferîd Sohrab çawa xapand?
Dizanîbû ku nikare Sohrab bi hêzê têk bibe û dît ku ew êdî evîndarê wê ye; Gordeferîd bi sozên derewî ew xapand, pêşniyar kir ku xwe û qelayê teslîm bike heke bi nermî li pey wê here deriyên wê. Gava gihaştin qelayê, ew ket hundir û derî li pey xwe girtin, Sohrab li derve hişt; paşê ji diranên dîwaran wî tinaz kir. Hîleya wê ew rizgar kir û dem ji bo gelê wê bi dest xist.
Çima Gordeferîd ewqas tê pesindayin?
Ew wek mînakeke kêmhempa û ronî ya wêrekî, jêhatinî û aqilmendiya jinan di destanê de tê pesindayin. Gava mêr têk çûbûn, wê çek hilda û bi dijminên herî bihêz re şer kir; herçend di şer de têk çû, di dawiyê de bi zîrekiya xwe bi ser ket. Serkeftina wê ya zîrekiyê li ser hêza xam û wêrekiya wê di parastina gelê xwe de wê kirine semboleke berdewam a hêza jinan di mîrasa Îranî de, ku heta îro tê pîrozgirtin.
Gelo Gordeferîd lehengeke Kurd an Faris e?
Gordeferîd ji mîrasa destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, ne tenê ji yekî. Şahname mîrasa hevpar a cîhana Îranî ye; Kurd, wek gelekî Îranî, leheng û lehengên jin ên wê bi Farisan û yên din re parve dikin. Gordeferîd baştir wek kesayeta vê kevneşopiya berfirehtir a Îranî tê têgihiştin, herçend wêneyê wê wek jineke wêrek a ku gelê xwe diparêze di cîhana Kurdî de bi hêz deng vedide.
Çavkanî û xwendina bêtir
Gordeferîd - Encyclopaedia Iranica
Jin di Şahnameyê de - Academia.edu (lêkolînên Khaleghi-Motlagh)
Gordeferîd a Şahnameyê û kevneşopiya neqqaliyê - Historia i Swiat
Jinên çarenûsî di Şahnameya Firdewsî de - ERIC