Di derbasbûna ber bi sedsala bîstem de, cîhana eşîrî ya Kurd a rojavayê Îranê di navbera du împaratoriyên têkçûyî de asê mabû. Xanedana Qacar — gendel, lawaz û her ku diçû kêmtir dikarî axa xwe bi rê ve bibe — ji bakur ve bi ambîsyonên împaratorî yên Rûsyayê û ji başûr ve bi berjewendiyên împaratorî yên Brîtanyayê gav bi gav rûbirûyê ketina hundir bû. Eşîrên Kurd ên Zagrosê û herêmên sînor ên rojava ne çavdêrên pasîf ên van manevrayên hêzên mezin bûn. Ew bi xwe lîstikvan bûn, mêrên ku têgihiştibûn ji bo mayînê divê di navbera hêzan de danûstandin bê kirin, hevpeymanî bên avakirin û — dema pêwîst be — şer bê kirin.
Hacî Nîmetullah yek ji van mêran bû. Rêberekî eşîrî yê Kurd ji rojavayê Îranê ku di salên tevlihev ên Şoreşa Destûrî û encamên wê de derket pêş, wî di nav siyaseta bêçareser a serdemê de bi pragmatîzma mêrekî ku têgihiştibû divê prensîb bi mayînê re bên hevsengkirin rêya xwe dît. Wî bi Rûsan re şer kir. Wî li dijî siyasetên navendîker ên Qacar sekinî. Wî toreke hevpeymaniyên eşîrî ava kir ku di cîhaneke li derdora wan teng dibû de astekê xweseriyê da gelê wî. Wî di 1920an de koça dawî kir, dema pergala kevn di dawiyê de hilweşiya û rêveberiyeke nû û dijwartir li ber cihgirtina wê bû.
Jiyana wî serpêhatiya nifşekî rêberên eşîrî yên Kurd kom dike ku, bi wateyeke pir rastîn, kesên dawîn ên cureya xwe bûn: mêrên dawîn ên dikarî bi awayekî maqûl hêviya parastina serxwebûna eşîrî ya Kurdî di çarçoveya împaratoriyeke lawazbûyî de bikin, berî ku dewlet-neteweya nûjen bi artêşên xwe yên leşkerên bi zorê tomarkirî, tomarên xwe yên serjimêriyê û biryardariya xwe ya kirina Kurdan wek Îranî bê.
Naverok
1. Beşa 1: Cîhana eşîrî ya Kurdan ê rojavayê Îranê
2. Beşa 2: Şoreşa Destûrî û aliyên wê yên Kurdî
3. Beşa 3: Zexta Rûsî û berxwedana eşîrî
4. Beşa 4: Hevpeymanî, pêşbazî û siyaseta mayînê
5. Beşa 5: Şerê Cîhanê yê Yekem li Kurdistanê
6. Beşa 6: Mirin û dawîya serdemekê
7. Rêza demî ya Hacî Nîmetullah
Beşa 1: Cîhana eşîrî ya Kurdan ê rojavayê Îranê
Hacî Nîmetullah di 1871an de di nav sazûmanên eşîrî yên Kurdan ê rojavayê Îranê de ji dayik bû — herêma bilind a mezin a ji bakurê Zagrosê bi Kirmanşan û Luristanê re heta sînorê Osmaniyan dirêj dibe. Ev cîhanek bû ku li dora eşîr û qebîleyê, li dora rîtma demsalan a koçeriya şivantiyê û çandiniya niştecih, li dora desthilatiya axa û şêx, û li dora danûstandina herdemî ya di navbera hêza Kurdî ya herêmî û daxwazên dûr ên dewleta Qacar de hatiye birêxistinkirin.
Desthilatiya dewleta Qacar a li ser vê herêmê her dem sist bû. Erdê çiyayî, dûrbûna ji Tehranê û şiyana leşkerî ya eşîrên Kurd wateya wê hebû ku împaratorî diviya bû bi lihevkirinê, ne bi zorê, bi rê ve bibe. Rêberên eşîrî yên Kurd wek malbata Hacî Nîmetullah xwedî helwesteke tevlihev bûn: ew di heman demê de tebeyên tacê Qacar û bi xwe xwediyên desthilatiyê yên xweser bûn; ji wan dihat xwestin ku bi navê dewletê bacan kom bikin û rêkûpêkiyê biparêzin, lê di heman demê de berjewendiyên gelê xwe li hember daxwazên dewletê yên ji radeyê zêde biparêzin.
Beşa 2: Şoreşa Destûrî û aliyên wê yên Kurdî
Şoreşa Destûrî ya Îranê ya 1905–1911an peymanên heyî li seranserê Îranê, di nav de herêmên Kurd, tevlihev kir. Ji bo rêberên eşîrî yên Kurd, bernameya tevgera destûrî ya navendîkirinê û yeksaniya qanûnî peymanên nefermî yên xweseriyê tehdîd dikir ku wan bi rêya wan hêza xwe parastibû. Destûreke xurt hukumeteke navendî ya xurt dihat wateyê; hukumeteke navendî ya xurt cihê kêmtir ji bo xwerêveberiya herêmî ya Kurdan dihat wateyê. Hacî Nîmetullah di van nakokiyan de bi pragmatîzma mêrekî rêya xwe dît ku têgihiştibû şoreş dê bibe, bêyî ku ew çi difikire; pirs ew bû ka çawa eşîra xwe bi baştirîn awayî di pergala nû de bi cih bike.
Beşa 3: Zexta Rûsî û berxwedana eşîrî
Dijwariya leşkerî ya diyarker a karê Hacî Nîmetullah hebûna împaratorî ya Rûsî li bakurê rojavayê Îranê bû. Piştî Peymana Brîtanî–Rûsî ya 1907an, ku Îran di nav qadên bandorê de parçe kir, qada Rûsî di pratîkê de mafê destwerdana di karûbarên Îranê de da hukumeta Qeyser. Hêzên Qazaq ên Rûsî li ser axa Îranê çalak bûn, piştgiriyê didan fraksiyonên alîgirên Rûsan û kesên li dijî berjewendiyên Rûsan ditirsandin.
Hacî Nîmetullah di nav kesên berxwedan hilbijartin de bû — daxwazên Rûsan qebûl nekirin û opozîsyona leşkerî li dijî ketina Rûsan a axa eşîrî ya Kurdî birêxistin kirin. Ev çalakiyeke cesareta rastîn bû. Artêşa Împaratorî ya Rûsyayê ne dijberek bû ku bi sivikî bê dîtin. Lê ji bo mêrekî ku cihê wî bi şiyana parastina gelê wî û xweseriya wan ve girêdayî bû, lihevkirina bi hêzeke biyanî re ku gav bi gav kontrola xwe li ser axa Îranê berfireh dikir ne qebûlkirî bû.
Beşa 4: Hevpeymanî, pêşbazî û siyaseta mayînê
Cîhana siyasî ya rojavayê Kurdistana Îranê di vê serdemê de ya çêkirin û şikandina berdewam a hevpeymaniyan bû, dema rêberên eşîrî hewl didan helwesta xwe hem li dijî hêzên derve hem li dijî fraksiyonên Kurd ên pêşbaz biparêzin. Hacî Nîmetullah beşdarekî çalak ê van siyasetan bû — koalîsyon ava dikirin, pêşbaziyan bi rê ve dibir û di navbera daxwazên pêşbaz ên dewleta Qacar, hebûna Rûsî, tevgera destûrî û konfederasyonên eşîrî yên herêmê de manevra dikir.
Wî heca Mekkeyê kir — û navê Hacî bi dest xist — ku prestîjeya olî ya zêdetir da wî û ew bi cîhana Îslamî ya berfirehtir a li derveyî rewşa siyasî ya nêzîk a rojavayê Îranê ve girê da. Ev nav ne tenê ya rêzgirtinê bû; ew daxwazeke desthilatiya exlaqî nîşan dida ku hêza wî ya eşîrî temam dikir û cihê wî di torên olî de dida, torên ku ji bo birêxistina civakî ya Kurdan evqas girîng bûn.
Beşa 5: Şerê Cîhanê yê Yekem li Kurdistanê
Şerê Cîhanê yê Yekem rojavayê Îranê kir yek ji herêmên pevçûnê yên herî felaketlêbûyî. Erdên Kurd ên Îranê bûn meydana şer a di navbera hêzên Osmanî, Rûsî û Brîtanî de, ku civakên Kurd û yên din ên herêmî di navbera operasyonên leşkerî yên pêşbaz ên sê împaratoriyan de asê man. Şer xelayî, koçberî û windahiyên sivîl ên pir mezin anîn nifûsên rojavayê Îranê yên jixwe di tengasiyê de bûn.
Hacî Nîmetullah di salên şer de serxwebûna bingehê xwe yê eşîrî parast û di nav zextên pêşbaz de bi pragmatîzma ku her dem şêwaza siyasî ya wî diyar dikir rêya xwe dît. Hilweşîna hêza Rûsyayê piştî şoreşa 1917an yek ji zextên mezin ên derve li ser helwesta wî ji holê rakir, lê nezelaliyên nû afirandin. Heta dawiya şer, bi hilweşîna Împaratoriya Osmanî û Împaratoriya Rûsî ya di nav şoreşê de, ew rizgar bûbû dema gelek kes nebûbûn — lê cîhana derdora wî bi lez ji nû ve di şêweyan de dihat birêxistinkirin ku ji bo xweseriya eşîrî ya Kurdî rehetîya kêm pêşkêş dikirin.
Beşa 6: Mirin û dawîya serdemekê
Hacî Nîmetullah di 1920an de mir, tam di dema ku pergala kevn a Îrana Qacar cihê xwe dida pergala nû ya ku derbeya Reza Xan a 1921an dê damezrîne. Mirina wî berî ku giraniya tam a wê pergala nû li herêmên Kurd bê hestkirin hat — berî kampanyayên bi pergal ên bêçekkirina eşîran, şikandina konfederasyonên eşîrî û ferzkirina niştecihkirinê ku Reza Şah dê di salên 1920 û 1930an de bişopîne.
Mîrasa wî ya nifşa wî ye: rêberên Kurd ku bi çavkaniyên sînordar û li hember şertên pir dijwar, ji bo parastina astekê xweseriya Kurdî di cîhaneke bi lez li derdora wan teng dibû de şer kirin. Wan bi ser nexist. Lê wan dereng xist, li ber xwe dan û têra xwe ji sazûmana civakî ya eşîrî parastin ku nasnameya Kurd ji şoka hatina dewleta nûjen rizgar bû — lêdanlêbûyî lê neşikestî.
Rêza demî ya Hacî Nîmetullah
1871 — Kokên eşîrî: Li rojavayê Îranê di malbateke rêberiya eşîrî ya Kurd a berbiçav de ji dayik bû û li herêmeke pir stratejîk berpirsiyariyek bi mîras girt.
1905–1911 — Şoreşa Destûrî: Dema Îran guherînên siyasî yên mezin derbas dike, Nîmetullah bersiva eşîrî ya Kurd bi awayekî çalak bi rê ve dibe û di rewşa siyasî ya nû û tevlihev de rêya xwe dibîne.
1907 — Parçekirina împaratorî: Peymana Brîtanî–Rûsî Îran bi fermî di nav qadên bandorê de parçe dike. Her ku zexta Rûsî ya li herêmên Kurd girantir dibe, girîngî û xetereyên jeopolîtîk ji bo eşîra wî bi awayekî mezin bilind dibin.
1908–1912 — Rêberiya berxwedanê: Ew radestbûna ji hêzên biyanî re red dike û berxwedana çekdarî ya eşîran li dijî ketina Rûsan a axa Kurdî birêxistin dike û bi rê ve dibe.
1914–1918 — Şerê Mezin: Rojavayê Îranê dibe meydaneke şer a wêranker dema hêzên Osmanî, Rûsî û Brîtanî bi hev re dikevin şer. Nîmetullah û eşîra wî di nav tevliheviya pevçûneke cîhanî de neçar dibin erdên xwe biparêzin.
1917 — Bêhnvedaneke nişkê: Derketina Şoreşa Rûsî nişkê ve tehdîda nêzîk a zexta împaratorî ya Rûsî ji Îranê ji holê radike û dînamîkên herêmî careke din diguherîne.
1920 — Dawîya serdemekê: Hacî Nîmetullah koça dawî dike. Sala rast li pey wê, derbeya Reza Xan a 1921an pêleke tund a navendîkirina dewletê dest pê dike ku xweseriya eşîrî ya Kurdî ya Nîmetullah ji bo parastina wê şer kiribû bi mayîndeyî ji nû ve şêwe dike.
Xwendinên din û çavkanî
Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.
Cronin, Stephanie. Siyaseta Eşîrî li Îranê: Pevçûna Gundî û Dewleta Nû, 1921–1941. Routledge, 2007.
Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurd. Syracuse University Press, 2006.
McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
Beşdarên Wikipedia. «Hacî Nîmetullah.» Wikipedia, Ensîklopediya Azad. Li vir bixwînin.
Pirsên pir tên pirsîn
Hacî Nîmetullah kî bû?
Hacî Nîmetullah (1871–1920) rêberekî eşîrî yê Kurd li rojavayê Îranê bû ku di siyaseta tevlihev a dawiya serdema Qacar de — di nav de Şoreşa Destûrî, zexta împaratorî ya Rûsî û Şerê Cîhanê yê Yekem — rêya xwe dît û xweseriya gelê xwe parast. Ew di nav nifşa dawîn a rêberên eşîrî yên Kurd de bû ku di bin peymanên nisbî sist ên dewleta Qacar de kar dikirin, berî ku dewleta nûjen a navendîker wan peymanan bi tevahî ji holê rake.
Çima Hacî Nîmetullah ji bo dîroka Kurdî girîng e?
Ew serpêhatiya Kurdan a serdemeke derbasbûnê ya nazik nîşan dide: hilweşîna pergala kevn a împaratorî û hatina dewlet-neteweya nûjen. Karê wî dijwariya rêberên eşîrî yên Kurd kom dike ku diviya bû di navbera împaratoriyên têkçûyî û neteweperestiyên bilindbûyî de danûstandin bikin, bê çavkaniyên siyasî yên ku ji bo derbasbûna bi serkeftin a wê demê pêwîst bûn.
Piştî mirina wî bi sazûmanên eşîrî yên Kurd re çi qewimî?
Piştî derbeya Reza Xan di 1921an de û damezirandina xanedana Pehlewî, hukumetên Îranê siyasetên bi pergal ên bêçekkirina eşîran, niştecihkirina bi zorê û asîmîlasyona çandî şopandin. Xweseriya eşîrî ya kesayetiyên wek Hacî Nîmetullah ji bo parastina wê şer kiribûn, di du dehsalên li pey wê de bi piranî ji holê hate rakirin, lê nasnameya Kurd bi xwe rizgar bû.