Jajeek: Sosa mast a Kurdî ya cîhan tzatziki bi nav dike
Jajeek (جاجیک) sosa mast û xiyarê ya Kurdî ye — mastê stûr bi xiyarên hûr birrî, pûnga hişk, sîr û xwê re têkel dibe û li kêleka her xwarineke giran li Kurdistanê sar tê pêşkêşkirin. Cîhana navneteweyî ya xwarinê vê amadekirinê wek tzatziki (Yûnanî), cacık (Tirkî), mast o khiar (Farisî) an raita (Hindî) nas dike. Navê Kurdî jajeek di nivîsarên xwarinê yên bi Îngilîzî de xuya nake. Lê peyva Kurdî mast — ya berhema mast bi nav dike — koka ku cureya Farisî bi eşkereyî deyn dike ye. Xiyar cara yekem li Mezopotamyayê li dora 2000 B.Z. hatin çandin. Kevneşopiya mast ku peyva mast nîşan dide Kurdî ye. Jajeek xwarineke deynkirî nîne. Têkela resen a du pêkhateyan — mast û xiyar — ye ku her du kokên xwe yên herî kûr li axa ku Kurd bi hezarsalan lê jiyan kirine hene.
Xalên sereke
• Mastê stûr bi xiyarên hûr birrî, pûnga hişk, sîr û xwê — bi kebab, birinc û goştên birjandî re sar tê pêşkêşkirin
• Li asta navneteweyî wek tzatziki (Yûnanî), cacık (Tirkî), mast o khiar (Farisî) tê nasîn — navê Kurdî jajeek xuya nake
• Peyva Kurdî mast (berhema şîr a mast) koka navê Farisî mast o khiar e — şopa zimanî vedigere Kurdî
• Xiyar cara yekem li Mezopotamyayê li dora 2000 B.Z. hatin çandin — heman herêma ku çanda mast a Kurdî bi hezarsalan lê hebûye
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Jajeek (جاجیک)
Navên navneteweyî: Tzatziki (Yûnanî), Cacık (Tirkî), Mast o Khiar (Farisî), Raita (Hindî)
Cure: Sosa sar a mast û xiyarê — bi her xwarineke giran a Kurdî re tê pêşkêşkirin
Pêkhateya sereke: Mast (mastê Kurdî) — peyv bixwe Kurdî ye
Kok: Mast û xiyar li Mezopotamyayê
Du pêkhate, her du bi kokên li heman erdnîgariyê. Mast — di Kurdî de mast — bi hezarsalan stûneke çanda xwarina Kurdî bûye û ji şîrê pez û bizinan li tevahiya mêrgên çiyayî hatiye hilberandin. Xiyar cara yekem li Mezopotamyayê li dora 2000 B.Z. hatin çandin — geliyên çeman û baxên avdayî yên axa ku Kurdistanê jî digire. Têkela van du pêkhateyan di soseke sarker de bi qasî her du berheman kevn e. Malbatên Kurd jajeekê bi her xwarineke giran re pêşkêş dikin: li kêleka biryanî di pîrozbahiyan de, li kêleka ciger şîş di taştê de, bi şifte re ji bo şîvê û bi kevçiyê li ser tepsiya bi birinc re.
Jajeeka Kurdî sade ye: mastê stûr, xiyarên hûr birrî, sîrê hêrandî, pûnga hişk û xwê. Hin malbat hinek rûna zeytûnê zêde dikin. Sar di kasekê de tê pêşkêşkirin û her kesê li ser maseyê jê radike. Cureya Farisî, mast o khiar, gûz û tiriyên hişk zêde dike. Tzatzikiya Yûnanî şiwît û lîmon zêde dike. Cacıka Tirkî bi avê tenik dibe û dibe şorbeyeke sar. Her çand têkela bingehîn li gor xwe guherandiye, lê bingeh bixwe — mast û xiyar — ji heman navenda Mezopotamyayê tê ku çanda xwarina Kurdî lê zayî bû.
Her nav ji bilî navê Kurdî
Têkela mast û xiyarê yek ji xwarinên herî navdar li cîhanê ye. Li xwaringehên Yûnanî wek tzatziki, li xwaringehên Tirkî wek cacık, li xwaringehên Farisî wek mast o khiar û li xwaringehên Hindî wek raita tê pêşkêşkirin. Nivîskarên xwarinê her çar lîste dikin. Jajeeka Kurdî di tu yek ji van lîsteyan de dernakeve. Peyva Kurdî mast — ku cureya Farisî rasterast di navê xwe de bi kar tîne — qet wek ya Kurdî nayê nasandin. Şêwaza jêbirinê bi ava mast re tam yek e: tiştê herî rojane di çanda xwarina Kurdî de li asta navneteweyî tenê bi navên çandên xwedî dewletên neteweyî heye. Yûnan Yûnanistanê hene. Tirk Tirkiyeyê hene. Faris Îranê hene. Hind Hindistanê hene. Kurdan dewletek tune ye û ji ber vê yekê jajeek li maseya navandina navneteweyî ya xwarinê cihek tune ye.
Encam
Jajeek gotara sihem a vê rêzenivîsarê ye û şêwaza ku belge dike niha bêguman e. Xwarineke Kurdî, ji mastê Kurdî û xiyarên Mezopotamyayê çêkirî, li her maseyeke Kurdî pêşkêşkirî, li cîhanê bi navên Yûnanî, Tirkî, Farisî û Hindî tê nasîn. Navê Kurdî — jajeek — di tu lîsteyeke navneteweyî ya xwarinê de dernakeve. Peyva Kurdî ya mast — mast — ji aliyê navê Farisî ve tê deynkirin bê ku çavkaniya wê bê nasandin. Xwarin bi qasî her tiştê vê rêzenivîsarê Kurdî ye. Nexuyabûn bi qasî her tiştê vê rêzenivîsarê temam e. Piştî si gotaran encam bixwe xuya dibe: dema gel dewletek tune ye, heta mastê li ser maseya wî jî dibe ya kesekî din.
Çavkanî û xwendina bêtir
Maryam's Culinary Wonders — Jajeek: Mastê xiyarê (koka xiyaran a Mezopotamyayê, 2013)
Cooking With Ayeh — Cacık: Sosa Tirkî ya mast û xiyarê (berawirdkirina bi mast o khiar re)
Kurdish-History.com — Ava Mast: Vexwarina mast a Kurdî (heman kevneşopiya mast, heman jêbirina navê)