Di salên ku Împaratoriya Osmanî dimir û Komara Tirkiyeyê ji dayik dibû de, rêberên eşîrî yên Kurd li seranserê rojhilatê Enatoliyê bi hilbijartinekê re rûbirû bûn ku dîrok bi zelaliyeke hov pêşkêş dikir: berxwedan an lihevkirin. Hin rêya serhildana eşkere hilbijartin — Şêx Seîd, Xalid Beg Cibran û rêberên tevgera Azadî yên ku di 1925an de bi jiyana xwe bihayê wê dan. Kesên din di çarçoveya nû de li lihevkirinê geriyan, hewl dan tiştê ku dikarî bê parastin biparêzin. Û hinên din di rêyeke tevlihevtir de rêya xwe dîtin, têkiliyên civakî û siyasî ava kirin ku di jîngeheke dijmin de astekê parastinê da civakên wan.

Cangîr Axa rêberekî eşîrî yê Kurd bû ku tevahiya vê rêçê derbas kir — di cîhana eşîrî ya dawiya Osmaniyan de ji dayik bû, di salên felaketbar ên Şerê Cîhanê yê Yekem û Qirkirina Ermeniyan de gihîşt mezinbûnê, ji damezirandina Komara Tirkiyeyê û tepeserkirina wê ya jiyana Kurdî rizgar bû, û di 1943an de mir, piştî ku ji çend pêlên tepeserkirina siyasî yên gelek hevdemên wî hilweşandin dirêjtir jiya. Karê wî serpêhatiya rêberiya eşîrî ya Kurd a Tirkiyeya sedsala bîstem ronî dike: mêrên ku diviya bû desthilatiya xwe biparêzin û civakên xwe di şertên dijminatiya bi pergal a dewletê de biparêzin.

Naverok

1. Beşa 1: Axa di civaka eşîrî ya Kurd de

2. Beşa 2: Xizmeta Osmanî û pergala Hemîdiyeyê

3. Beşa 3: Şer, qirkirin û hilweşîna pergala kevn

4. Beşa 4: Rêdîtin di Komara Tirkiyeyê de

5. Beşa 5: Mîras

6. Rêza demî

7. Çavkanî

8. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Axa di civaka eşîrî ya Kurd de

Axa — serokê eşîrê an xwediyê erd — di dawiya serdema Osmanî û destpêka komarê de yek ji kesayetiyên navendî yên birêxistina civakî ya Kurd bû. Axa di heman demê de rêberekî leşkerî, dadwerek, piştgirê aborî û navbeynkarê siyasî yê di navbera dewlet û civakê de bû. Desthilatiya wî ji têkeliya mafê mîrasî, şiyana kesane, kontrola ax û berhema zêde ya çandiniyê, û şiyana parastina civaka wî li hember tehdîdên derve dihat — çi ji eşîrên pêşbaz, dewletê an felaketên xwezayî yên car car aboriya herêmên bilind wêran dikirin.

Cangîr Axa di 1874an de di vê cîhanê de ji dayik bû — di malbatekê de ku desthilatiya wê kokên xwe di sazûmanên eşîrî yên herêmên bilind ên Kurdistanê de hebûn. Perwerdehiya wî ya çîna axayan bû: fêrbûna siwarbûnê û şer, fêrbûna rêvebirina mêran û çavkaniyan, fêrbûna zanîna tevlihev a nesebî û siyasî ya ji bo kirina desthilatiyê bingehîn bû, di civakeke eşîrî de ku her biryar bi pencereya rûmeta malbatê û têkiliya di navbera eşîran de dihat şirovekirin.

Beşa 2: Xizmeta Osmanî û pergala Hemîdiyeyê

Damezirandina siwariyên nerêkûpêk ên Hemîdiyeyê ji aliyê Sultan Ebdulhemîdê Duyem ve di salên 1890an de têkiliya di navbera rêberiya eşîrî ya Kurd û dewleta Osmanî de guhert. Hemîdiye — yekîneyên siwariyên eşîrî yên Kurd ên li gorî xetên eşîran hatine birêxistinkirin û bi fermandariya axayên xwe — hêzeke leşkerî ya livbar li parêzgehên rojhilat da dewleta Osmanî, û di heman demê de naskirina fermî, çek û astekê pejirandina dewletê ji bo desthilatiya rêberiya eşîrî dabîn kir. Ji bo axayên wek Cangîr, beşdariya di pergala Hemîdiyeyê de hem sûdeke pratîkî hem daxuyaniya siyasî ya dilsoziya bi pergala împaratorî re bû.

Pergala Hemîdiyeyê aliyên tarîtir jî hebûn. Yekîneyên siwariyên nerêkûpêk di komkujiyên Hemîdî yên Ermeniyan ên 1894–1896an de hatin bikaranîn, û rola wan a fermî di Qirkirina Ermeniyan a 1915–1916an de tomareke dîrokî ya hevkariyê ya eşîrên Kurd di sûcên li dijî gelê Ermenî de afirand, ku hîn hêmaneke bi êş û nakok a têkiliya dîrokî ya Kurdan û Ermeniyan e. Rola taybet a her axayekî pir cuda bû — hin bi awayekî çalak beşdarî tundiyê bûn, yên din cîranên Ermenî bi xetereyeke mezin a kesane parastin — lê tevlîbûna sazgehî ya Hemîdiyeyê di qirkirinê de rastiyeke dîrokî ya ku nikare bê paşguhkirin e.

Beşa 3: Şer, qirkirin û hilweşîna pergala kevn

Şerê Cîhanê yê Yekem û Qirkirina Ermeniyan a 1915–1916an rojhilatê Enatoliyê bi awayekî ku nehat vegerandin guhertin. Ji holê rakirina nifûsa Ermenî — bi kuştinên komî, koçberkirin û guherandina olê ya bi zorê — rewşa demografîk û aborî ya herêmê bi bingehîn guhert. Civakên Kurd xwe li bajarok, gund û erdên çandiniyê yên ku heta vê dawiyê Ermenî bûn dîtin. Sûda maddî ya kurtdemî ji bo hin rêberên eşîrî yên Kurd rastîn bû; encamên dirêjdemî ji bo têkiliyên Kurd–Ermenî û cihê exlaqî yê gelê Kurd li ber çavê dîrokê pir zirardar bûn.

Hilweşîna Împaratoriya Osmanî û damezirandina Komara Tirkiyeyê çarçoveyeke siyasî ya nû û dijmin ji bo rêberên eşîrî yên Kurd çêkir. Biryardariya komarê ya bêçekkirina eşîran, şikandina hêza çîna axayan û asîmîlekirina bi zorê ya nifûsa Kurd di nav nasnameyeke neteweyî ya Tirk de rasterast li sazûmanên ku Cangîr Axa kar û desthilatiya xwe tê de ava kiribûn xist.

Beşa 4: Rêdîtin di Komara Tirkiyeyê de

Serhildana Şêx Seîd a 1925an û tepeserkirina wê ji bo rêberên eşîrî yên Kurd li seranserê Tirkiyeyê xala werçerxê nîşan da. Kesên ku piştgirî an dilovanî bi serhildanê re kiribûn bi darvekirin, zindan an koçberkirina bi kom re rûbirû bûn. Kesên ku li kêlekê mabûn an bi çalakî piştgiriya dewletê kiribûn dîtin ku desthilatiya wan dihat tehemûlkirin, lê nasnameya wan a çandî her ku diçû zêdetir dihat tepeserkirin. Siyaseta dewleta Kemalî ya bêçekkirina eşîran û şikandina pergala axayan bi pergal bû: wê ne tenê tepeserkirina berxwedana siyasî armanc dikir, lê ji holê rakirina sazûmanên civakî yên ku nasnameya Kurdî bi rêya wan ji nû ve dihat hilberandin jî armanc dikir.

Cangîr Axa ji van salan rizgar bû — rastiyek ku bi xwe tiştekî li ser jêhatîbûna wî ya siyasî ji me re dibêje. Ew di 1943an de mir, nêzî du dehsalan piştî Serhildana Şêx Seîd; wî têra xwe ji cihê xwe parastibû da jiyana xwe li herêma xwe biqedîne, ne li sirgûniya rojavayê Enatoliyê ya ku li ser gelek rêberên eşîrî yên Kurd û malbatên wan hatibû ferzkirin.

Beşa 5: Mîras

Mîrasa Cangîr Axa zêdetir nûnertiya rewşê dike ji wê yekê ku awarte be. Ew ne lehengê serhildanê an rewşenbîrekî xwedî dîtineke dûr bû; ew rêberekî eşîrî bû ku hewl da di şertên dijminatiya siyasî ya pir tund de civaka xwe biparêze û di navbera daxwazên dewleteke dixwest nasnameya Kurdî jê bibe û hêviyên civakeke ku pêdiviya wê bi parastin û rêberiyê hebû rêya xwe bibîne. Çîroka wî çîroka çîna axayan a Kurd a destpêka Komara Tirkiyeyê ye: nifşekî rêberan ku bi piranî desthilatiya wan jê hate standin, ji erdên xwe hatin koçberkirin û neçar bûn temaşeya ji holê rakirina cîhana civakî bikin ku wate dabû jiyanên wan. Rizgarbûna wan a bi piranî — rizgarbûna nasnameya Kurdî — hinekî bi ragiriya pragmatîk a mêran wek Cangîr Axa ve girêdayî ye.

Rêza demî ya Cangîr Axa

1874 — Di nav rêberiya eşîrî ya Kurd a rojhilatê Enatoliyê de ji dayik bû.

Salên 1890an — Siwariyên nerêkûpêk ên Hemîdiyeyê hatin damezirandin; rêberên eşîrî yên Kurd di sazûmana leşkerî ya Osmanî de bi fermî bi cih bûn.

1915–1916 — Qirkirina Ermeniyan; guherîna bingehîn a rojhilatê Enatoliyê.

1923 — Komara Tirkiyeyê hate damezirandin; tepeserkirina bi pergal a sazûmanên eşîrî yên Kurd dest pê kir.

1925 — Serhildana Şêx Seîd hate tepeserkirin; rêberên eşîrî yên Kurd bi kom hatin koçberkirin.

1943 — Mir, piştî ku ji du dehsalên yekem ên tevlihev ên Komara Tirkiyeyê rizgar bû.

Çavkanî

1. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

2. McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Olson, Robert. Derketina Neteweperestiya Kurdî û Serhildana Şêx Seîd. University of Texas Press, 1989.

4. Zürcher, Erik Jan. Tirkiye: Dîrokeke Nûjen. I.B. Tauris, 2004.

5. Beşdarên Wikipedia. Cangîr Axa. https://en.wikipedia.org/wiki/Jangir_Agha

Pirsên pir tên pirsîn

Cangîr Axa kî bû?

Cangîr Axa (1874–1943) rêberekî eşîrî yê Kurd li rojhilatê Enatoliyê bû ku hilweşîna Împaratoriya Osmanî, Qirkirina Ermeniyan û damezirandina Komara Tirkiyeyê derbas kir. Karê wî serpêhatiya çîna axayan a Kurd a destpêka sedsala bîstem nîşan dide — rêberên eşîrî yên ku diviya bû di ji holê rakirina bi pergal a cîhana wan a civakî ji aliyê dewleta Kemalî ve rêya xwe bibînin û di heman demê de hewl bidin civakên xwe biparêzin.

Pergala Hemîdiyeyê çi bû û çawa bandorê li rêberên eşîrî yên Kurd kir?

Hemîdiye pergala yekîneyên siwariyên nerêkûpêk ên Kurd bû ku Sultan Ebdulhemîdê Duyem di salên 1890an de damezrand, li gorî xetên eşîran hate birêxistinkirin û ji aliyê axayên Kurd ve dihat fermandarkirin. Ew naskirina fermî, çek û pejirandina dewletê ji bo desthilatiya rêberên eşîrî dabîn kir, lê di heman demê de ew di tundiya ku dewleta Osmanî li dijî nifûsên Ermenî bi rê ve dibir de jî tevlî kirin. Pergalê di dehsalên dawîn ên împaratoriyê de têkiliya di navbera rêberiya eşîrî ya Kurd û dewleta Osmanî de şêwe kir.

Komara Tirkiyeyê çawa bandorê li rêberên eşîrî yên Kurd wek Cangîr Axa kir?

Siyasetên Komara Tirkiyeyê çîna axayan a Kurd bi pergal kirin armanc: bêçekkirina eşîran, şikandina sazûmanên kevneşopî yên desthilatiyê, ji nû ve bicihkirina bi zorê ya nifûsên eşîrî û tepeserkirina derbirîna çandî ya Kurdî. Rêberên ku piştgirî an dilovanî bi Serhildana Şêx Seîd a 1925an re kiribûn bi darvekirin an koçberkirin re rûbirû bûn. Kesên rizgar bûn bi têkeliya hişyariya siyasî, lihevkirinê û rêvebirina pragmatîk a têkiliya xwe bi dewletekê re rizgar bûn ku bi bingehîn dijminê nasnameya wan bû.