Dîroka dehsalên dawî yên Împaratoriya Osmanî tijî mêrên ku bi dilsozî ji dewletê re xizmet dikirin, lê endamên civakên ku dewletê di heman demê de hewl dida wan ji holê rake, bûn. Kâzım İnanç yek ji van mêran bû: efserêkî leşkerî yê Kurd ku jiyana xwe ya pîşeyî ji saziya leşkerî ya Osmanî û paşê ya Tirkiyeyê re terxan kir. Ew di 1938an de mir; sala mirina Atatürk û yek ji serdemên herî zordar ên kampanyaya dewleta Kemalî li dijî nasnameya Kurdî.

Çîroka wî nûnerê celebekî mirov e ku destpêka sedsala bîstan gelek ji wan derxist: leşkerê Kurd ê pîşeyî ku di pergala perwerdehiya leşkerî ya Osmanî de hatibû perwerdekirin, di şerên ku împaratorî hilweşandin de xizmet kiribû û xwe di Komara Tirkiyeyê ya nû de dît. Ew bi şarezayî û dilsoziya bi saziyê re, ku perwerdehiya wî di wî de çandibû, hewl dida riya xwe bibîne; lê îdeolojiya Komarê nasnameya wî înkar dikir. Ev mêr beşa navîn a ji bîrkirî ya dîroka Kurdan in: ne serhildêrên navdar, ne jî yên asîmîlebûyî ku nasnameya xwe înkar kirin, lê tiştekî tevlihevtir; leşkerên pîşeyî ku hewl didan di dewletekê de xizmet bikin û bijîn, ku di heman demê de hem kardêrê wan hem jî dijberê wan bû.

Naverok

1. Beşa 1: Efserê Leşkerî yê Kurd di Împaratoriya Osmanî ya Dawî de

2. Beşa 2: Perwerdehiya Leşkerî û Destpêka Kariyerê

3. Beşa 3: Şerên Hilweşîna Împaratoriyê

4. Beşa 4: Efserên Kurd di Komara Tirkiyeyê de

5. Beşa 5: Mîras

6. Rêza Bûyeran

7. Çavkanî

8. Pirsên Pir Tên Pirsîn

Beşa 1: Efserê Leşkerî yê Kurd di Împaratoriya Osmanî ya Dawî de

Artêşa Osmanî, li gorî teoriyê, ji hemû tebaaya Misilman a împaratoriyê re vekirî bû, bêyî ku ji koka etnîkî re were nihêrîn. Di pratîkê de piraniya çîna efseran, li gorî rêjeya nifûsê, ji nifûsa tirkîaxêv a Anatolya û Balkanan dihat; lê ew bi van tenê sînordar nebû. Albanî, Çerkez, Ereb û Kurd hemû di kadroya efseran de xizmet dikirin û hin ji wan gihîştin payeyên bilind. Hebûna Kurdan di artêşa Osmanî de rast û girîng bû, bi taybetî ji parêzgehên rojhilatî ku dibistanên leşkerî xwendekarên xwe ji wan deran distandin.

Kâzım İnanç di 1880î de di vê dinyayê de hat dinyayê; dinyayeke ku tê de kurekî Kurd, bi têkiliyên malbatî yên guncaw û şiyana hişî, dikaribû kariyereke leşkerî daxwaz bike ku wî gelek dûrî jiyana parêzgeha ku lê ji dayik bûbû bibire. Dibistanên leşkerî yên Osmanî ne tenê perwerdehiya leşkerî, lê perwerdehiyeke berfireh a matematîk, zanist, ziman û hunerên rêveberiyê jî didan. Bi vê perwerdehiyê mezûnên wan dibûn beşek ji çîna rêveber a împaratoriyê.

Beşa 2: Perwerdehiya Leşkerî û Destpêka Kariyerê

Kâzım İnanç perwerdehiya xwe ya leşkerî di pergala dibistanên leşkerî ya Osmanî de wergirt; heman saziyên ku Mustafa Kemal, Enver Paşa û efserên din ên ku dê împaratoriyê di dehsalên wê yên dawî yên karesatbar de bi rê ve bibin perwerde kirin. Nasnameya wî ya Kurdî rastiyek di jînenîgariya wî de bû, lê perwerdehiya ku di dibistanên leşkerî de wergirt Osmanî bû: berfireh, ji aliyê teknîkî ve dijwar û ber bi xizmeta dewleta împaratoriyê ve, ji xizmeta civakeke etnîkî ya taybet a di nav wê de zêdetir, rêxistin kirî bû.

Beşa 3: Şerên Hilweşîna Împaratoriyê

Çîna efserên Osmanî ya nifşa Kâzım İnanç zincîreyek ji karesatên leşkerî jiya ku dê mêrên kêmtir xweragir bişkînin. Şerên Balkanan ên 1912–1913an hema bêje hemû axa ewropî ji împaratoriyê birin û ji bo saziya leşkerî şokeke kûr bûn. Şerê Cîhanê yê Yekem sê salên din ên şer li gelek eniyan anî; di şertên bêparîya pir giran de, li dijî dijminên ku bi hev re bi amûr û çavkaniyên baştir ve hatibûn peydakirin. Şerê Serxwebûnê yê pey re şerê çarem bû di kêmtir ji dehsalekê de.

Di van şeran hemûyan de efserên Kurd ên wekî Kâzım İnanç ji saziya leşkerî ya Osmanî û paşê ya Kemalî re xizmet kirin. Wan li kêleka hevalên xwe yên Tirk, Ereb, Albanî û Çerkez, di parastina dewletekê de şer kir ku hem welatê wan bû hem jî her ku diçû dibû amûra tepeserkirina siyasî ya gelê wan.

Beşa 4: Efserên Kurd di Komara Tirkiyeyê de

Damezrandina Komara Tirkiyeyê di 1923an de ji bo efserên Kurd ên ku bi dilsozî di artêşê de xizmet kiribûn pirsgirêkeke bingehîn çêkir. Îdeolojiya Komarê bi eşkere neteweperestiya Tirk bû: hebûna Kurdan wekî gelekî cuda înkar dikir û ji hemû hemwelatiyan dixwest xwe wekî Tirk binasin. Ji bo efserên ku nasnameya wan di pergala dibistanên leşkerî ya Osmanî de, saziyeke ku jêhatîbûna pîşeyî ji nasnameya etnîkî bilindtir digirt, pêk hatibû, ev daxwaza îdeolojîk pir nerehetker bû.

Serhildana Şêx Seîd a 1925an ji bo efserên Kurd di artêşa Tirkiyeyê de qeyraneke tûj çêkir. Li yên ku gumana hevhestiyê bi serhildanê re li ser wan hebû lêpirsîn hat kirin, ji peywirên wan hatin dûrxistin an hatin girtin. Ji yên ku man dihat hêvîkirin ku dilsoziya xwe ya bê dudilî bi dewleta neteweperest a Tirk re nîşan bidin. Artêş, ku berê saziyeke ku efserên Kurd li gorî jêhatîbûna pîşeyî qebûl dikir bû, her ku diçû dibû saziyeke ku tê de nasnameya Kurdî sedema bêqebûlkirinê bû.

Beşa 5: Mîras

Kâzım İnanç di 1938an de mir; heman sala Atatürk û heman sala ku komkujiyên Dêrsimê yek ji beşên herî xwîndar ên tepeserkirina Tirkiyeyê li dijî Kurdan bi dawî kirin. Bi gotineke din, ew di xala herî nizm a jiyana siyasî ya Kurdan di serdema destpêka Komarê de mir; di demekê de ku tepeserkirina nasnameya Kurdî li Tirkiyeyê bi awayê herî berfireh dihat kirin. Mîrasa wî ya leşkerê Kurd ê pîşeyî ye: mêrekî ku ji saziyeke ku di dawiyê de nikaribû nasnameya wî qebûl bike re xizmet kir, û ku bi xweragiriyê, ya ku xizmeta leşkerî dixwaze, li hember vê nakokiyê riya xwe dît.

Rêza Bûyerên Jiyana Kâzım İnanç

1880 — Li herêmên Kurdî yên Împaratoriya Osmanî hat dinyayê.

Salên 1900î — Perwerdehiya leşkerî di pergala dibistanên leşkerî ya Osmanî de.

1912–1913 — Şerên Balkanan.

1914–1918 — Şerê Cîhanê yê Yekem.

1919–1922 — Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyeyê.

1925 — Serhildana Şêx Seîd; efserên Kurd di artêşa Tirkiyeyê de bi qeyrana dilsoziyê re rû bi rû dimînin.

1938 — Dimire; heman sala Atatürk û komkujiyên Dêrsimê.

Çavkanî

1. Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004.

2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.

3. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism. University of Texas Press, 1989.

4. Beşdarên Wîkîpediyayê. Kâzım İnanç. https://en.wikipedia.org/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_%C4%B0nan%C3%A7

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Kâzım İnanç kî bû?

Kâzım İnanç (1880–1938) efserêkî leşkerî yê Kurd bû ku di saziyên leşkerî yên Osmanî û Tirkiyeyê de di salên tevlihev ên Şerên Balkanan, Şerê Cîhanê yê Yekem, Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyeyê û destpêka Komara Tirkiyeyê de xizmet kir. Ew nûnerê ezmûna efserên Kurd e ku jiyana xwe ya pîşeyî dan saziyên ku di heman demê de hem kardêrên wan hem jî amûrên tepeserkirina siyasî ya gelê wan bûn.

Ezmûna efserên Kurd di Komara Tirkiyeyê de çawa bû?

Efserên Kurd di destpêka Komara Tirkiyeyê de bi nakokiyeke bingehîn re rû bi rû man: wan di gelek şeran de bi dilsozî ji dewletê re xizmet kiribû, lê îdeolojiya Komarê hebûna nasnameya wan a Kurdî înkar dikir. Serhildana Şêx Seîd a 1925an qeyraneke tûj çêkir: yên ku gumana hevhestiyê bi serhildanê re li ser wan hebû ji peywirên xwe hatin dûrxistin an hatin girtin, lê ji yên ku man dihat xwestin ku dilsoziya xwe ya bê dudilî nîşan bidin. Artêşa ku efserên Kurd li gorî jêhatîbûna pîşeyî qebûl kiribû, her ku diçû bêtir li dijî nasnameya Kurdî derdiket.