Destpêk
Kawayê Hesinkar (kurdî: Kawa an Kawe; farisî: Kaveh) yek ji kesayetiyên herî hezkirî yên mîtolojiya kurdî ye: hesinkarekî dilnizm ê ku li dijî zordarekî hov rabû û, di vegotina kurdî de, li berpalê çiyê agirek vêxist ku bû Newroza yekem. Çîroka wî hema li cihê ku mîta îranî ya kevn û nasnameya kurdî ya nûjen digihîjin hev disekine.
Mîtolojiya kurdî beşeke cîhana firehtir a mîtolojiya îranî ye, lê destanên devkî, sembol û şîroveyên xwe yên çîrokên kevntir hildigire. Efsaneya Kawa nimûneya herî zelal e: çîrokeke hevpar a gelên îranî ku kurdan kiriye çîrokeke bi taybetî ya xwe; wê ji bo ravekirina ku çima her 21ê Adarê agir tên vêxistin û çima hesinkarek sembola azadiyê dimîne bi kar tînin.
Naverok
Çîrok: serhildana Kawa li dijî Dehaq
Kawayê Hesinkar kî bû?
Kawa hesinkarekî efsaneyî ye ku serhildaneke gelêrî li dijî Dehaq bi rê ve dibe; zordarekî ku du mar ji milên wî şîn dibin û divê mejiyên ciwanan bên dayîn wan. Di kevneşopiya kurdî de ew zordar dikuje û agira serkeftinê vêdixe ku zayîna Newrozê, sala nû ya kurdan, nîşan dide. Ew ne kesekî dîrokî ye, lê lehengekî mîtîk e ku çîroka wî bi gelek sedsalan ji nû ve hatiye vegotin.
Xalên sereke
Kawa lehengê hesinkar e ku serhildana li dijî Dehaqê zordar ê bi maran bi rê ve dibe.
Di guhertoya kurdî de ew Dehaq dikuje û li çiyê agirek vêdixe ku bi eslê Newrozê (21ê Adarê) ve girêdayî ye.
Di Şahnameya farisî ya Firdewsî de, Kawa pêşmalê xwe yê çermî wek alayê hildide û alîkariya mîrzayê Fereydûn dike ku Dehaq ji desthilatê bixîne.
Li pişt Dehaq mîteke îranî ya pir kevntir heye: ejderhayê Avesta, Azi Dahaka.
Îro Kawa yek ji bihêztirîn sembolên azadî û berxwedana kurdan e.
Agahiyên kurt
Nav: Kawayê Hesinkar
Navên kurdî: Kawa, Kawe (Kawaye Asinger, «Kawayê Hesinkar»)
Navê farisî: Kaveh (Kaveh-e Ahangar)
Cure: Leheng û serhildêr; hesinkar
Kevneşopî: Mîtolojiya kurdî; kevneşopiya firehtir a îranî û Şahnameyê
Rola di mîtê de: Serokê serhildana li dijî zordarê Dehaq
Bi van ve girêdayî: Newroz, ala Derafsh-e Kaviani, Fereydûn, Dehaq, çiyayê Damavand
Sembolên wî: Azadî, berxwedan, serkeftina ronahiyê li ser tariyê
Kevintirîn çavkaniya nivîskî: Şahnameya Firdewsî (nêzî 1010 PZ), li ser bingeha kevneşopiyên devkî û yên Avesta yên kevntir
Belgedarbûn: Devkî û nivîskî (ji devkî ber bi nivîskî ve)
Çîrok: serhildana Kawa li dijî Dehaq
Efsane bi Dehaq (kurdî: Zahhak an Dehak) dest pê dike; padîşahekî zalim ku di bin serweriya wî de dinya dikeve tariyê. Di guhertoya herî naskirî de, giyanê xerab Ahrîman milên Dehaq maç dike û du marên reş ji wan derdikevin. Mar tenê dema her roj mejiyên du ciwanan bên dayîn wan dikarin bêne aramkirin.
Ji bo ku bi qasî ku dikarin mirovan xilas bikin, kesên neçar in vê hovîtiyê amade bikin bi dizî mejiyê tenê yek qurbanî bi yê pez re tevlihev dikin û ciwanên xilasbûyî bê deng dişînin çiyayan. Di gelek vegotinên kurdî de, ev kesên li çiyayan xilas dibin dibin bav û kalên kurdan.
Kawa, hesinkarek, wek her kesê din di bin vê tirsê de dikişîne û piraniya zarokên wî jî ji bo xwarina maran tên birin. Dema zilamên zordar ji bo zarokê wî yê dawî tên, xemgîniya wî dibe hêrs. Di kargeha xwe de çekan çêdike û kesên xilasbûyî û tepisandî li dora xwe kom dike.
Kawa pêşmalê xwe yê çermî yê hesinkariyê li ser rimê wek alayê hildide û bang li gel dike ku serî hilde. Ew êrîşî qesra Dehaq dikin. Di guhertoya kurdî ya çîrokê de, Kawa bixwe bi çakûçê xwe yê hesinkariyê zordar dikuje û serweriya tariyê bi dawî dike.
Ji bo ku ragihîne gel azad e, Kawa li çiyayekî hilkişe û agirekî mezin vêdixe; agirê wî nûçeyê ji lûtkeyekê bo lûtkeya din dibe. Di kevneşopiya kurdî de, ew agir her sal wek Newroz tê bibîranîn.
Esl û dîrok
Guhertoya kurdî
Di guhertoya kurdî de, Kawa rasterast azadker e. Bi destê xwe Dehaq dikuje, agira yekem a Newrozê vêdixe û kesên xilas dike wek bav û kalên kurdan tên xeyalkirin. Girîngî li berxwedana ji bingehê gel tê dayîn: kesên asayî, di bin serokatiya hunermendekî destkar de, zordarekî ji desthilatê dixînin bêyî ku li benda padîşahekî wan xilas bike bimînin. Tevgerên kurdî yên nûjen ev şîrove pejirandine.
Guhertoya farisî ya Şahnameyê
Di Şahnameya Firdewsî de, destana mezin a farisî ku li derdora 1010 PZ hat temamkirin, girîngî li tiştekî din e. Dehaq Cemşîd, padîşahê serdema zêrîn, ji textê xistiye. Kurên Kaveh ji bo maran tên birin û du aşpêjên qesrê, Armayel û Garmayel, bi dizî ji her cotê yek ciwanî xilas dikin. Dema Kaveh êdî nikare bêtir ragire, pêşmalê xwe yê çermî li ser rimê hildide û gel kom dike.
Lê di vê guhertoyê de Kaveh bixwe zordar nakuje. Gel dibe cem Fereydûn, mîrasgirê bi maf, ku Dehaq ji desthilatê dixîne, wî digire û di hundirê çiyayê Damavandê de bi zincîran girê dide. Kaveh text napejirîne û Fereydûn dibe padîşah. Her du vegotin li ser serhildan û alayê li hev dikin, lê li ser ku kî derbeya dawî lê dixe ji hev cuda ne.
Kokên îranî yên kevn
Her du guherto li ser materyaleke pir kevntir ava bûne. Li pişt Dehaq, Azi Dahaka (bi zimanê Avesta: Azi Dahaka), mar-ejderhayekî hov ê Avesta, wêjeya pîroz a Zerdeştiyê, heye. Têkoşîna lehengekî li dijî ejderhayekî zordar û nirxa kûr a ji agir re tê dayîn, her du digihîjin kevneşopiya îranî û zerdeştî ya kevn; ji ber vê yekê jî agir ewqas di navenda Newrozê de ye.
Ramaneke ku gelek li ser hatiye nîqaşkirin, ku zanyarê kurd Hewa Salam Khalid parastiye, ev e ku peyva «kurd» di destpêkê de di zimanekî îranî yê kevn de tê wateya «hesinkar»; ew zimanê osetî nîşan dide ku peyveke têkildar tê de wateya hesinkar dide. Ev teoriyeke balkêş e, ne rastiyeke bi dawî piştrastkirî ye, û divê bi baldarî were nirxandin; lê nîşan dide ka kesayetiya hesinkar çiqas bi kûrahî di têgihiştina çîrokê de cih digire.
Sembolîzm
Hema bêje her tiştê di efsaneyê de sembolîk e. Agir azadî, paqijkirin û serkeftina ronahiyê li ser tariyê nîşan dide; dema vêxistina wî li hevberiya şev û rojê ya biharê wî bi nûbûn û vegera jiyanê piştî zivistanê ve girê dide.
Çakûç û sindan karkerekî asayî dikin leheng û destkarî û kedê dikin hêza ku padîşahekî ji textê dixîne. Pêşmalê çermî yê li ser rimê hatiye hildan hê kêmwênetir e: ala gelê asayî ye, ne nîşaneke şahane. Çiya penageh û berxwedanê nîşan didin, mar jî zordarî û serweriya biyanî.
Kawa û eslê Newrozê
Newroz, bi wateya «roja nû», li hevberiya şev û rojê ya biharê, li derdora 21ê Adarê, tê û li seranserê cîhana çandî ya îranî tê pîrozkirin; faris wek Nowruz û gelek kesên din jî wê pîroz dikin. Ji bo kurdan, efsaneya Kawa wateyeke zêde û bi taybetî siyasî dide cejnê: têkçûna zordariyê û sibehê azadiyê.
Ji ber vê yekê agir di dilê Newroza kurdî de ye. Civak agirên mezin vêdixin û kes ji ser pêta agir baz didin; agirên berpalên çiyayan bi mebest agira nîşanê ya ku tê gotin Kawa ji bo ragihandina azadiya gel vêxistiye vedeng didin.
Derafsh-e Kaviani: ala Kawa
Ala ku Kawa ji pêşmalê xwe yê çermî li cihê xwe amade kir, jiyaneke dirêj a piştî çîrokê heye. Di Şahnameyê de, Fereydûn pêşmal bi zêr, kevvirên biha û kurdêlên sor, zer û mor xemiland û navê Derafsh-e Kaviani, «Ala Kaveh», lê kir.
Di kevneşopiya îranî de, ev al paşê bû ala şahane ya împaratoriyên Part û Sasanî heta hilweşîna Sasaniyan di sedsala heftem a PZ de. Tiştê wê di nav alayên kevn de taybet dike ev e ku ew wek nîşana karkerekî û gelê asayî dest pê kir, ne ya padîşahekî.
Mîras û bandora çandî
Kawa bûye yek ji bihêztirîn sembolên çanda kurdî ya nûjen. Di helbest, huner û wêneyên siyasî de xuya dibe; navê wî di nav navên kesan ên kurdî yên herî belav de ye û peykerên wî li bajarên kurdî hatine danîn.
Hema ji ber vê hêza sembolîk wêneya wî hatiye kirin hedef. Peykerekî Kawa li navenda Silêmaniyê di bin hukumeta Saddam Hussein de hat wêrankirin; di dema girtina Efrînê ya 2018an de jî peykerekî Kawa ji aliyê hêzên ku Tirkiyeyê piştgirî dikirin ve hat hilweşandin. Lê her sal di Newrozê de kesayetiya wî vedigere navenda jiyana giştî ya kurdan.
Wek gelek mîtên neteweyî, çîroka Kawa ji bo armancên siyasî jî tê bikaranîn; dîroknas destnîşan dikin ku têkiliya efsaneyê bi eslê rastîn ê gelê kurd re sembolîk e, ne dîrokeke piştrastkirî ye. Ev wateya wê kêm nake; tenê rave dike ka çima çîrokeke hezar salî hê jî hêzeke wisa hildigire.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Dehaq padîşahekî aşûrî bû? Hin vegotinên kurdî zordar bi Aşûrê ve girê didin û serhildanê wek rabûna pêşiyên kurdan li dijî împaratoriyeke biyanî pêşkêş dikin. Di Şahnameyê de Dehaq ne aşûrî ye; baştir e ev girêdan wek şîroveyeke sembolîk a paşîn were têgihiştin, ne dîrokeke piştrastkirî.
«Kurd» bi rastî tê wateya «hesinkar»? Ev pêşniyareke nîqaşbar e, ne etîmolojiyeke îsbatkirî. Herçend Newroz pir caran kurdî tê binavkirin, cejn di nav gelek gelên îranî de hevpar e; ya bi taybetî kurdî, çîroka Kawa ya bi wê ve girêdayî ye. Kawa bixwe kesayetiyeke efsaneyî ye, ne kesekî dîrokî yê belgedarkirî.
Mît û mijarên têkildar
Dehaq: zordarê bi maran ku Kawa li dijî wî radibe
Azi Dahaka: ejderhayê kevn ê Avesta yê li pişt Dehaq
Fereydûn: mîrzayê ku piştî hilweşîna Dehaq dibe padîşah
Newroz: sala nû ya kurdan a bi agira Kawa ve girêdayî
Derafsh-e Kaviani: ala ji pêşmalê Kawa çêbûyî
Agir di mîtolojiya kurdî de: paqijkirin, azadî û nûbûn
Pirsên pir tên kirin
Kawayê Hesinkar kî bû?
Kawa hesinkarekî efsaneyî di mîtolojiya kurdî û ya firehtir a îranî de ye, ku serhildaneke gelêrî li dijî zordarê Dehaq bi rê ve dibe. Ew lehengekî mîtîk e, ne kesekî dîrokî ye.
Kawa bi Dehaq re çi kir?
Wî çek çêkirin, pêşmalê xwe yê çermî wek alayê hilda û di serhildanê de gel bi rê ve bir. Di guhertoya kurdî de bi çakûçê xwe Dehaq dikuje; di Şahnameyê de alîkariya mîrzayê Fereydûn dike ku wî ji desthilatê bixîne û heps bike.
Kawa çawa bi Newrozê ve girêdayî ye?
Di kevneşopiya kurdî de, Kawa piştî têkbirina Dehaq li çiyayan agirek vêxist da ku azadiya gel ragihîne. Ew agir her sal di Newrozê de tê bibîranîn; sala nû ya kurdan li 21ê Adarê ku tê de agir tên vêxistin û kes ji ser pêta agir baz didin.
Çîroka Kawa kurdî ye an farisî ye?
Her du kevneşopî wê vedibêjin. Di Şahnameya farisî de hatiye parastin û di nav gelên îranî de hevpar e; lê kurdan guhertoyeke taybet heye ku tê de Kawa bixwe zordar dikuje û wan ew kiriye beşeke bingehîn a nasnameya kurdî û Newrozê.
Kawa kesekî rastîn bû?
Na. Kawa kesayetiyeke mîtolojîk e. Çîroka wî ji bo kurdan rastiyeke kûr a sembolîk û çandî hildigire, lê tomareke dîrokî ya hesinkarekî rastîn ê bi navê Kawa tune ye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Newroza ku kurd pîroz dikin — Wikipedia
Kokên kurdî yên Kawayê Hesinkar û berxwedana Newrozê — The Region
Kawayê Hesinkar: sembola mêrxasî û berxwedana kurdan — Centre for Kurdish Progress