Kuki: Payeya Kurdî ya di tenûra axî de tê pijandin
Kuki peyva Kurdî ya payê ye — cureya xwarinên tijekirî û di firnê de hatî pijandin ku li tevahiya mitbaxa Kurdî heye. Li Başûrê kuki bi wateya payên goşt e: hevîr li derdora goştê berx ê bi kemûn, kişniş û darçînê hatî tamkirin tê pêçan û di tenûrê (firna axî) de tê pijandin. Li Rojhilatê kuki (kuku) bi wateya payên sebzeyan ên bi hêkan e: pîrasayên biharê, giya, pîvaz û biharat bi hêkan tên girêdan û dibin fritatayên stûr û zêrîn ên sorkirî an di firnê de pijandî. Her du cure li kêleka berbesel, kelane û kutilkê wek xwarinên sereke yên aşpêjiya Kurdî tên lîstekirin. Û her du li derveyî Kurdistanê xuya nakin — payeya goşt di nav «xwarinên hevîrî yên Rojhilata Navîn» ên giştî de tê helandin û aşpêjiya Farisî îdiaya kukuyê sebzeyan dike.
Xalên sereke
• Li Başûrê: Payên goşt — hevîr bi goştê berx ê bi biharat, kemûn, kişniş û darçînê tê tijekirin û di tenûra axî de tê pijandin
• Li Rojhilatê: Fritatayên sebzeyan ên bi hêkan — pîrasayên biharê (tarag khangan), giya, pîvaz û biharat; bi taybetî li Bîcarê navdar in
• Li Bakurê: Payên pariyî (sham-burek) ên ji Mêrdînê — pakêtên hevîrî yên bi goşt an penêr tijekirî ku bi ava mast re tên pêşkêşkirin
• Malbatên Cihûyên Kurd ên ji Dihokê kevneşopiya payeya goşt birin Orşelîmê — li wir bû beşek ji aşpêjiya diyasporaya Cihûyên Kurd
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Kuki / Kuku (کوکی)
Cure: Payên goşt (Başûr), fritataya sebze û hêkan (Rojhilat), payên pariyî (Bakur)
Li vir tên pijandin: Tenûr (firna axî), sêl (firaxa hemwar a pijandinê) an di teweyê de tên sorkirin
Herêm: Her beşa Kurdistanê bi cureyên herêmî; diyasporaya Cihûyên Kurd jî
Sê herêm, sê paye
Başûr (Kurdistana Başûr): Li vir kuki bi wateya payeya hevîrî ya tijekirî ye. Goştê berx an gayê yê hûrkirî bi kemûn, kişniş, darçîn, bîbera sor a hêrandî û bîbera reş tê tamkirin û bi beqdûnisa hûrkirî û carinan firengî û bîberan re têkel dibe. Madeya tijekirinê di hevîreke sade ya ardê de tê pêçan, tê girtin û di tenûrê de heta qalik zêrîn dibe û goşt bi temamî dipije tê pijandin. Malbatên Cihûyên Kurd ên ji Dihokê ev kevneşopî birin Orşelîmê; li wir ket rêza xwarinên hefteyî: kubbaya sor sêşeman, kubbaya sorkirî înan û ya kesk di Pesachê de.
Rojhilat (Kurdistana Rojhilat): Kuku li Kurdistana Îranê xwarineke sebzeyan a bi hêkan e — ji xwarineke hevîrî bêtir dişibe fritatayeke stûr. Cureya herî navdar tarag khangan, pîrasayeke biharê ya xwemalî ya Kurdistanê, bi hêk, pîvaz û biharat re bi kar tîne. Bi taybetî bi bajarê Bîcarê li parêzgeha Kurdistanê ve tê girêdan. Bi hesin û asîda folîk dewlemend e û wek xwarineke xurekdar a biharê bi nirx tê dîtin.
Bakur (Kurdistana Bakur): Li Mêrdîn û herêmên Kurdnişîn ên derdorê kuki dibe payên pariyî — sham-burek — ku ji hevîra bi goşt an penêr tijekirî tên çêkirin, tên girtin û sorkirin an di firnê de pijandin. Aşpêjekî Kurd ê ji Mêrdînê wan bi taseke ava mast re xwarineke bêkêmasî vedibêje.
Peyvek, gelek jêbirin
Kukuya Rojhilatê di «aşpêjiya Farisî» de tê helandin — her malpereke rêbazan a bi Îngilîzî wê «Kukuya Farisî» an «Fritataya Îranî ya Giyayan» bi nav dike, bê ku bêje navenda xwarinê parêzgeha Kurdistanê ye û giyayê sereke (tarag khangan) xwemalî yê çiyayên Kurdistanê ye. Payeya goşt a Başûrê di bin «xwarinên hevîrî yên Rojhilata Navîn» ên giştî de tê qeydkirin. Payên pariyî yên Bakurê wek cureyên boreka Tirkî tên lîstekirin. Di her rewşê de koka Kurdî bi heman pêvajoyê tê jêbirin: xwarin bi parzûna dewleteke neteweyî derbasî nivîsarên navneteweyî yên xwarinê dibe û nasnameya Kurdî jê tê rakirin. Kuki peyveke Kurdî ya payê ye. Sê dewletên neteweyî pêdivî ne da wê winda bikin.
Encam
Kuki nîşan dide xwarina Kurdî çawa ji sînoran sax derbas dibe. Heman peyv, heman daxwaz — hevîr an hêkan bi goşt an giyayan tijî kirin û di firnê de pijandin — li Dihok, Bîcar û Mêrdînê xuya dibe; li gor pêkhateyên herêmî tê guherandin, lê wek heman kevneşopiyê tê nasîn. Malbatên Cihûyên Kurd ew birin Orşelîmê. Penaberên Kurd ew dibin Atîna û Berlînê. Paye şekilê xwe diguherîne, lê nasnameya xwe na. Li her cihî Kurdek wê çêdike, ew kuki ye. Ev yek ku sê dewletên cuda yên neteweyî sê cureyên cuda di bin sê etîketên cuda yên ne Kurdî de helandine, hemû tiştan dibêje li ser jêbirina çandî çawa dema gel dewletek tune ye dixebite.
Çavkanî û xwendina bêtir
GoPersis — Aşpêjiya Kurdî: Tama giyayan û goşt (kuku bi tarag khangan li Bîcarê)
Jewish Food Society — Parastina rêbazeke Kurdî, her carê kubbayek (ji Dihokê heta Orşelîmê)
Wikipedia — Aşpêjiya Kurdî (kuki wek xwarineke sereke lîste dike)