Destpêk
Gola Wanê (bi Kurdî: Gola Wanê) gola herî mezin a Tirkiyeyê û yek ji deryayên hundirîn ên mezin ên Rojhilata Nêz e — ava şîn a biriqdar a pir fireh li bilindahiya nav çiyayên rojhilatê Anatolyayê, li dilê bilindahiyên Kurdistanê. Agirçiyayên serberfî û bajarokên kevnar li dora wê ne; avên wê yên şîn ên sodayî û bi kanzayan dewlemend bi hezaran salan jiyan û dîroka herêmê şêwandine. Ji padîşahiya Urartûyê heta îro, Gola Wanê nîşaneyeke diyarker a welêt bûye.
Deryayeke biriqdar ku agirçiya wê di nav xwe de digirin; Gola Wanê yek ji ecêbiyên xwezayî yên cîhana Kurdî ye. Ev danasîn li gol, cihê wê û dîroka wê ya dirêj dinêre.
Xalên sereke
• Gola Wanê (Gola Wanê) gola herî mezin a Tirkiyeyê ye, li bilindahiyên rojhilatê.
• Goleke sodayî ye, bi ava alkalî û kanzadewlemend û bê rêya derketinê ber bi deryayê.
• Agirçiya li dora wê ne, tevî Çiyayê Sîpanê û Nemrûdê.
• Giravên wê dêrên kevnar dihewînin, herî navdar Axtamar e.
• Ji dema padîşahiya Urartûyê ve di dîroka herêmê de navendî bûye.
Agahiyên kurt
Nav (bi Kurdî): Gola Wanê
Cure: Gola sodayî (alkalî)
Welat / herêm: Tirkiye (Bakur)
Cudahî: Gola herî mezin a Tirkiyeyê
Av: Alkalî û bi kanzayan dewlemend
Li dora wê: Agirçiya û bajarokên kevnar
Girava navdar: Axtamar, bi dêra wê ya Serdema Navîn
Hêza kevnar: Padîşahiya Urartûyê
Naverok
Gola Wanê li ku ye?
Gola Wanê li devera bilind a rojhilatê Anatolyayê, di bilindahiyên Kurdnişîn de ye; bajarê Wanê li qeraxa wê ya rojhilatê û bajarokê Tetwanê li dawiya wê ya rojava ye. Agirçiyayên mezin li dora wê bilind dibin, tevî Çiyayê Sîpanê li bakur; tevahiya golê di hewzeyeke pir li ser asta deryayê de ye, ku çiya wek dîwar li dora wê ne. Navenda herêmeke bi xweza û dîrokê dewlemend e.
Deryayek di nav çiyayan de
Gola Wanê ewqas mezin e ku hesta deryayekê dide. Avên wê yên şîn heta asoyê dirêj dibin; qeraxên xîzî, zinar û keskahiya qeraxê li rex ne, bi lûtkeyên serberfî li paşt. Gol ji mêj ve çêbû, dema lavaya agirçiyayekî hewze girt û avên ji çiyayên derdorê dihatin di nav de hişt. Ji ber ku çemek tune ava wê bibe deryayê, gol rêya derketinê tune, û ast û kîmyaya wê bi hevsengiya avên dikevin û buharbûnê ya di hewza wê ya çiyayî de tên birêvebirin.
Gola sodayî
Ji ber ku rêya derketinê tune, Gola Wanê bûye goleke sodayî — ava wê alkalî û bi kanzayan dewlemend e, bi destlêdanê nerm û sabûnî ye. Kêm masî dikarin di ava bi vî rengî de bijîn, lê cureyekî balkêş, masiyekî piçûk ku li herêmê bi navê masiyê mirwarî tê naskirin, li wir baş dijî û her sal ji bo hêkdanê di çemikên ava şîrîn de ber bi jor avjeniyê dike, dîmenek ku hem mirov hem jiyana xwezayî dikişîne. Avên xerîb ên golê herwiha ecêbiyên wek pêkhateyên kanzayî yên kêmwêne yên bi navê mîkrobiyalît çêkirine, ku wek bircan li bin rûyê avê bilind dibin.
Girav û dîroka kevnar
Girav di Gola Wanê de belav in û hin xezîneyên mezin ên herêmê dihewînin. Ya herî navdar Axtamar e; li wir dêreke Ermenî ya hezar salî radiweste ku bi neqşên berz ên zindî hatiye xemilandin — şahesereke hunera Serdema Navîn û bîrxistineke gelek gelên li dora van qeraxan jiyane. Gol dilê padîşahiya kevnar a Urartûyê bû, ku paytexta wê li qeraxa rojhilatê bilind bû; di nav serdeman de mala Ermenî, Kurd û yên din bûye, û bajarok û deyrên wê şahidên rabirdûyeke dirêj û qatqat in.
Gola Wanê îro
Îro Gola Wanê cihê xweşikî û jiyanê dimîne — armanca mêvanên ji bo girav, avjenî û dîmena wê tên û beşeke jiyanî ya dîmenê ji bo gelê herêmê ye. Wek hemû golên mezin, bi zextên qirêjbûnê û avhewaya diguhere re rûbirû ye, û asta wê bi salan re diguhere. Lê deryaya mezin a sodayî dimîne, di nav agirçiyayên xwe de wek bi serdeman biriqiye dibiriqe, yek ji ecêbiyên xwezayî yên diyarker ên bilindahiyên Kurdistanê.
Xeta demê
Berî dîrokê — Lavaya agirçiyayî hewze digire û gola mezin çêdike.
Serdema kevnar — Gola Wanê dibe dilê padîşahiya Urartûyê.
Serdema Navîn — Dêra Axtamarê li ser girava wê tê avakirin.
Serdema nûjen — Gol navenda jiyan, masîgirî û geştiyariyê ye.
Îro — Gola Wanê wek gola herî mezin a Tirkiyeyê û ecêbiyeke xwezayî dimîne.
Pirsên pir caran têne kirin
Gola Wanê li ku ye?
Gola Wanê li bilindahiyên rojhilatê Anatolyayê di herêma Kurdî de ye; bajarê Wanê li qeraxa wê ya rojhilatê û Tetwan li dawiya wê ya rojava ne.
Çima Gola Wanê taybet e?
Gola herî mezin a Tirkiyeyê ye, goleke sodayî bi ava alkalî û kanzadewlemend; agirçiya li dora wê ne û giravên ku dêrên kevnar dihewînin li nav belav in.
Di Gola Wanê de çi dijî?
Ava wê ya alkalî kêm zindiyan dihewîne, lê masiyê mirwarî li wir baş dijî û ji bo hêkdanê di çemikên ava şîrîn de ber bi jor avjeniyê dike; gol herwiha pêkhateyên kanzayî yên kêmwêne dihewîne.
Li Girava Axtamarê çi heye?
Axtamar dêreke navdar a Ermenî ya hezar salî dihewîne, ku bi neqşên berz ên zindî yên di kevirê de birî navdar e; yek ji berhemên mezin ên hunera Serdema Navîn li herêmê ye.
Kes, cih û mijarên têkildar
Padîşahiya Urartûyê · Axtamar · agirçiyayên Wanê · Wan · Tetwan · Çiyayê Sîpanê.