پێشەکی
دەریاچەی وان (بە کوردی: گۆلا وانێ) گەورەترین دەریاچەی تورکیا و یەکێکە لە دەریا ناوخۆییە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک؛ ڕووبەرێکی فراوانی ئاوی شینی درەوشاوە کە لە بەرزایی نێوان چیاکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، لە دڵی بەرزاییەکانی کوردستان، هەڵکەوتووە. گڕکانە بەفرپۆشەکان و شارۆچکە کۆنەکان دەوریان داوە و ئاوە شینە سۆدا‌دار و کانزا‌دەوڵەمەندەکەی هەزاران ساڵە ژیان و مێژووی ناوچەکەی داڕشتووە. لە پاشایەتیی ئورارتووەوە تا ئەمڕۆ، دەریاچەی وان نیشانەیەکی دیاری ئەم خاکە بووە.
دەریاچەی وان، دەریایەکی درەوشاوە کە گڕکانەکان لە ئامێزیان گرتووە، یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرە سروشتییەکانی جیهانی کوردی. ئەم وتارە دەریاچەکە، دەوروبەر و مێژووە درێژەکەی دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• دەریاچەی وان (گۆلا وانێ) گەورەترین دەریاچەی تورکیایە، لە بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵات.
• دەریاچەیەکی سۆدایە، بە ئاوێکی قەلیایی و دەوڵەمەند بە کانزا، کە دەرچەیەکی بۆ دەریا نییە.
• گڕکانەکان دەوریان داوە، لەوانە چیای سیپان و نەمرود.
• دوورگەکانی کڵێسای کۆنیان هەیە، بەناوبانگترینیان ئەکدامارە.
• لە سەردەمی پاشایەتیی ئورارتووەوە ڕۆڵێکی ناوەندی لە مێژووی ناوچەکەدا هەبووە.
زانیارییە خێراکان
ناو بە کوردی: گۆلا وانێ
جۆر: دەریاچەی سۆدا (قەلیایی)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
جیاوازی: گەورەترین دەریاچەی تورکیا
ئاو: قەلیایی و دەوڵەمەند بە کانزا
دەورەدراوە بە: گڕکانەکان و شارۆچکە کۆنەکان
دوورگەی ناسراو: ئەکدامار، بە کڵێساکەی سەدەکانی ناوەڕاست
دەسەڵاتی کۆن: پاشایەتیی ئورارتوو
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەریاچەی وان لە کوێیە؟
دەریاچەی وان لە خاکە بەرزەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، لە بەرزاییە کوردنشینەکان، هەڵکەوتووە؛ شاری وان لە کەناری ڕۆژهەڵات و شارۆچکەی تەطوان لە کۆتایی ڕۆژئاوایەتی. گڕکانە گەورەکان لە دەوروبەری بەرز دەبنەوە، لەوانە چیای سیپان لە باکوور. سەرانسەری دەریاچەکە لە حەوزێکدا هەڵکەوتووە کە زۆر لە ئاستی دەریا بەرزترە و چیاکان وەک دیوار دەوریان داوە. ناوەندی سەرنجی ناوچەیەکە کە بە سروشت و مێژوو دەوڵەمەندە.
دەریایەک لە نێوان چیاکاندا
دەریاچەی وان ئەوەندە گەورەیە کە هەستی دەریایەک دەبەخشێت. ئاوە شینەکەی تا ئاسۆ درێژ دەبێتەوە و کەنارەکانی بە ساحیل و بەردەست و سەوزایی دەور دراون؛ لووتکە بەفرپۆشەکانیش لە پشتیان بەرز دەبنەوە. دەریاچەکە لە مێژە پێک هاتووە، کاتێک لاڤای گڕکانێک حەوزەکەی بەست و ئەو ئاوەی ڕاگرت کە لە چیاکانی دەوروبەرەوە دەچێتە ناوی. چونکە هیچ ڕووبارێک ئاوەکەی بۆ دەریا ناگوازێتەوە، دەریاچەکە دەرچەی نییە. لەم حەوزە چیاوییەدا، ئاستی ئاو و پێکهاتە کیمیاییەکەی بە هاوسەنگیی نێوان ئاوە هاتووەکان و هەڵمبوون دیاری دەکرێن.
دەریاچەی سۆدا
بەهۆی نەبوونی دەرچەوە، وان بووەتە دەریاچەیەکی سۆدا؛ ئاوەکەی قەلیایی و کانزا‌دەوڵەمەندە و بە دەستپێوەدان نەرم و سابوونئاسایە. ماسیی کەم دەتوانێت لە ئاوی وادا بژی، بەڵام جۆرێکی سەرنجڕاکێش لە ماسیی بچووک، کە لە ناوچەکەدا بە کەفالی مرواری ناسراوە، تێیدا گەشە دەکات. هەموو ساڵێک بۆ هێلکەدان بە جووگەکانی ئاوی شیرین بە پێچەوانەی ڕەوتی ئاوەکەدا سەر دەکەوێت؛ دیمەنێک کە هەم خەڵک و هەم گیانلەبەرە کێوییەکان ڕادەکێشێت. ئاوە نامۆکانی دەریاچەکە هەروەها سەرسوڕهێنەرییەکانی وەک پێکهاتە کانزاییە دەگمەنەکانی پێک هێناوە کە پێیان دەگوترێت مایکرۆبیالایت و وەک تاوەر لە ژێر ڕووی ئاوەکە بەرز دەبنەوە.
دوورگەکان و مێژووی کۆن
دوورگەکانی دەریاچەی وان هەندێک لە گەنجینە گەورەکانی ناوچەکەیان تێدایە. بەناوبانگترینیان ئەکدامارە؛ لەوێ کڵێسایەکی ئەرمەنیی هەزارساڵە هەڵکەوتووە کە بە نەخشە هەڵکەندراوە زیندووەکان ڕازاوەتەوە. شاهکارێکی هونەری سەدەکانی ناوەڕاستە و یاد لەو گەلە زۆرانە دەکاتەوە کە لە دەوروبەری ئەم کەنارانە ژیاون. دەریاچەکە دڵی پاشایەتیی کۆنی ئورارتوو بوو، کە پایتەختەکەی لە کەناری ڕۆژهەڵات بنیاد نرا. بە درێژایی سەردەمەکان شوێنی ژیانی ئەرمەنی و کورد و گەلانی تر بووە؛ شارۆچکە و دەیرەکانی شاهیدی ڕابردوویەکی درێژ و چین‌لەسەرچینن.
دەریاچەی وان لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆش دەریاچەی وان شوێنی جوانی و ژیانە؛ مەبەستی ئەو سەردانکەرانەیە کە بۆ دوورگەکان و مەلەکردن و دیمەنەکان دێن، و بەشێکی گرنگی دیمەنی خاکەکەیە بۆ خەڵکی ناوچەکە. وەک هەموو دەریاچە گەورەکان، ڕووبەڕووی فشاری پیسبوون و گۆڕانی کەشوهەوا دەبێتەوە و ئاستی ئاوەکەی لەگەڵ ساڵەکاندا دەگۆڕێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو دەریا گەورە سۆدا‌دارە بەردەوامە و هەر وەک لە مێژە بووە، لە نێوان گڕکانەکانیدا دەدرەوشێتەوە؛ یەکێک لە سەرسوڕهێنەرە دیارە سروشتییەکانی بەرزاییەکانی کوردستان.
هێڵی کات
پێش مێژوو — لاڤای گڕکان حەوزەکە دەبەستێت و دەریاچە گەورەکە پێک دێت.
سەردەمی کۆن — دەریاچەی وان دەبێتە دڵی پاشایەتیی ئورارتوو.
سەدەکانی ناوەڕاست — کڵێسای ئەکدامار لەسەر دوورگەکەی بنیاد دەنرێت.
سەردەمی نوێ — دەریاچەکە ناوەندی ژیان و ماسیگرتن و گەشتیارییە.
ئەمڕۆ — دەریاچەی وان وەک گەورەترین دەریاچەی تورکیا و سەرسوڕهێنەرێکی سروشتی بەردەوامە.
پرسیارە باوەکان
دەریاچەی وان لە کوێیە؟
دەریاچەی وان لە بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، لە ناوچەی کوردستان، هەڵکەوتووە؛ شاری وان لە کەناری ڕۆژهەڵات و تەطوان لە کۆتایی ڕۆژئاوایەتی.
بۆچی دەریاچەی وان تایبەتە؟
گەورەترین دەریاچەی تورکیایە؛ دەریاچەیەکی سۆدا بە ئاوێکی قەلیایی و کانزا‌دەوڵەمەند، کە گڕکانەکان دەوریان داوە و دوورگەکانی کڵێسای کۆنیان هەیە.
چی لە دەریاچەی واندا دەژی؟
ئاوە قەلیاییەکەی زیندەوەری کەم هەڵدەگرێت، بەڵام کەفالی مرواری تێیدا گەشە دەکات و بۆ هێلکەدان بە جووگەکانی ئاوی شیرین بە پێچەوانەی ڕەوتی ئاوەکەدا سەر دەکەوێت. دەریاچەکە هەروەها پێکهاتە کانزاییە دەگمەنەکانی تێدایە.
لە دوورگەی ئەکدامار چی هەیە؟
کڵێسایەکی ناسراوی ئەرمەنیی هەزارساڵە لە ئەکدامار هەیە، کە بە نەخشە هەڵکەندراوە زیندووە بەردینەکانی بەناوبانگە؛ یەکێک لە بەرهەمە گەورەکانی هونەری سەدەکانی ناوەڕاست لە ناوچەکەدا.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پاشایەتیی ئورارتوو · ئەکدامار · گڕکانەکانی وان · وان · تەطوان · چیای سیپان.