پێشەکی
وان (بە کوردی: وان) شارێکە لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان، پایتەختی پارێزگای وانە لە دوورترین ڕۆژهەڵاتی تورکیا؛ ئەو ناوچەیەی کوردەکان پێی دەڵێن باکوور. ئەمڕۆ زۆرینەی دانیشتووانی کوردن و یەکێکە لە ناوەندە کولتوورییە سەرەکییەکانی کوردەکانی تورکیا، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاوی تورک.
کەم شار لە ناوچەکەدا ئەوەندە مێژووی چین بە چین لە خۆ دەگرێت. وان نزیکەی سێ هەزار ساڵ پێش ئێستا بە ناوی توشپا دەستی پێ کرد، پایتەختی پاشایەتیی ئورارتو؛ دواتر بووە ناوچەیەکی ناوەندیی شارستانیەتی ئەرمەنی، و لە 1915 شوێنی هەندێک لە کارەساتبارترین ڕووداوەکانی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان بوو. ئەم ناساندنە ئەو ڕێڕەوە درێژە و ئەو شارە کوردییە دەخاتە ڕوو کە ئەمڕۆ لەوێ هەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
• وان (بە کوردی: وان) لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان لە ڕۆژهەڵاتی تورکیایە و پایتەختی پارێزگای وانە.
• ئەمڕۆ زۆرینەی شارەکە کوردن و ناوەندێکی گرنگی کولتووریی کوردەکانی تورکیایە، لەگەڵ کەمینەیەکی تورک.
• شارەکە لە نزیکەی سەدەی 9ی پێش زایینەوە بە ناوی توشپا، پایتەختی پاشایەتیی ئورارتو، دەستی پێ کرد؛ ناوی «وان» لە بیاینای ئورارتوییەوە هاتووە.
• وان بۆ چەندین سەدە ناوەندی ژیانی ئەرمەنییەکان بوو؛ دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکانی 1915 لەناو بران، و دوای ئەوە شارە نوێیەکە لە ڕۆژهەڵاتی قەڵا کۆنەکە دووبارە بنیاتی نرایەوە.
• وان بە قەڵای وان، کڵێسا ئەرمەنییەکەی ئەکدامار لەسەر دەریاچەی وان، پشیلە سپییەکەی وان و نانی بەیانیی ناسراوی بەناوبانگە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): وان
ناوی کۆن: توشپا (پایتەختی ئورارتو)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: وان
شوێن: کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان
بەرزی: نزیکەی 1,726 مەتر
دانیشتووان: نزیکەی 525,000–530,000 (شارنشین)
کۆمەڵگەی زۆرینە: کورد؛ کەمینەیەکی بەرچاوی تورک
بە چی ناسراوە: قەڵای وان، دەریاچەی وان، پشیلەی وان، کڵێسای ئەکدامار
دامەزراندن: نزیکەی سەدەی 9ی پێش زایین بە ناوی توشپا، لەلایەن ئورارتوییەکانەوە
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
وان لە کوێیە؟
وان لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وانە، گەورەترین دەریاچەی تورکیا، لە بەرزیی نزیکەی 1,726 مەتر لە ناوچەیەکی بەرزی پڕ لە شاخی سەختدا. دەریاچەکە کەشوهەوا نەرمتەر دەکات و وەرزەکان لە ناوچەکەی دەوروبەری مامناوەندتر دەکات. لە کەنارە ڕۆژئاواییە بەرامبەرەکەدا شارۆچکە بەندەرییە هاوتاکەی، تەتوان، هەڵکەوتووە کە بە کەشتیی گواستنەوەی شەمەندەفەر بە وانەوە بەستراوەتەوە؛ خزمەتگوزارییەک کە ماوەیەکی زۆرە بەسەر دەریاچەکەدا کار دەکات.
شارە کۆنەکە لە خوار قەڵای وان گەشەی کرد، کە پشتێکی لێژی بەردەئاهەکییە چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژئاوای ناوەندی نوێی شار. بوونی ئاو، دەشتی بەپیت و بەرزییەکی سروشتی بۆ بەرگری، بۆ سێ هەزار ساڵ خەڵکی بۆ نیشتەجێبوون لەم شوێنە ڕاکێشاوە.
شارێک کە زۆرینەی کوردن
ئەمڕۆ زۆرینەی وان کوردن و یەکێکە لە ناوەندە کولتووری و سیاسییە سەرەکییەکانی کوردەکان لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە پاڵ کەمینەیەکی بەرچاوی تورک. وەک شارەکانی دیکەی زۆرینەکورد، بزوتنەوەی لایەنگری کورد زاڵ بووە بەسەر سیاسەتی شارەوانییەکەیدا، و شارەکە چەندین جار لە ناوەندی ناکۆکیی نێوان سەرۆک شارەوانییە هەڵبژێردراوە خۆجێییەکان و بەڕێوەبەرانە دانراوەکانی حکومەتی ناوەندی بووە؛ بە دیاریکراوی دوای هەڵبژاردنە خۆجێییەکانی 2024، کە ئەنجامەکەی وان ناڕەزایەتییە گەورەکانی لێ کەوتەوە.
توشپا و پاشایەتیی ئورارتو
چیرۆکی وان بە توشپا دەست پێ دەکات، کە نزیکەی سەدەی 9ی پێش زایین وەک پایتەختی ئورارتو دامەزرا؛ پاشایەتییەکی بەهێز کە ناوەندەکەی ناوچە بەرزەکانی دەوروبەری دەریاچەی وان بوو و لە لووتکەی دەسەڵاتیدا ڕکابەری ئاشوور بوو. قەڵا گەورەکەی وان لەسەر تاشەبەردێکی ئاهەکیی سەر دەریاچەکە بنیاتی نرا، و نووسراوە بزمارنووسە ئورارتوییەکانی سەدەکانی 8 و 7ی پێش زایین لەوێ ماونەتەوە. ناوی نوێی «وان» لە وشەی خودی ئورارتوییەکان بۆ خاکەکەیان، بیاینا، هاتووە.
دوای کەوتنی ئورارتو، ناوچەکە بە دەستی مادەکان، هەخامەنشییە ئێرانییەکان و دەسەڵاتە هێلێنییەکاندا تێپەڕی، و ناوەکە لە سەردەمی هەموویاندا بەردەوام بوو؛ داوێکی دەگمەنی بەردەوامی لە ماوەی نزیکەی سێ هەزار ساڵدا.
وانی ئەرمەنی و 1915
بۆ بەشێکی زۆری مێژووی دواتری، وان ناوەندی شارستانیەتی ئەرمەنی بوو، سەرەتا وەک بەشێک لە پاشایەتیی ڤاسپورەکان و دواتر لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریا یەک‌لەدوای‌یەکەکاندا. جوانترین یادگارە ماوەکەی کاتیدراڵی ئەرمەنیی خاچی پیرۆزی سەدەی دەیەمە لە دوورگەی ئەکدامار (ئەختەمار) لە دەریاچەی وان، یەکێک لە شاهکارەکانی تەلارسازیی ئەرمەنی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
تا سەرەتای سەدەی بیستەم، وان دانیشتووانێکی زۆری ئەرمەنیی هەبوو. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا بووە مەیدانی جەنگی نێوان هێزە عوسمانی و ڕووسییەکان، و لە 1915 دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا لەناو بران؛ لە کاتی دەستاوەدەستبوونی شارەکەدا ڕاگوێزران و کۆمەڵکوژ کران. ڕۆڵی هەندێک هێزی نانیزامیی کوردیی خۆجێیی لەم ڕووداوانەدا دان پێدا نراوە؛ هەروەها بە بەڵگە تۆمار کراوە کە کوردەکانی دیکە لە وان یارمەتیی ئەرمەنییەکانیان دا ڕابکەن. دوای جەنگ، شارە کۆنە وێرانەکەی نزیک قەڵاکە چۆڵ کرا و وانی نوێ چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژهەڵاتی دووبارە بنیاتی نرایەوە.
وانی ئەمڕۆ
وانی نوێ ناوەندێکی چاڵاکی هەرێمییە و بە کولتوورە تایبەتەکەی ناسراوە: پشیلە سپییەکەی وان کە زۆرجار چاوەکانی دوو ڕەنگی جیاوازن و بە خووی مەلەکردنی بەنرخە؛ نەریتی زیوگری؛ و لە هەموو شتێک زیاتر، نانی بەیانیی بەناوبانگی وان (وان کاهڤاڵتیسی)، خوانێکی فراوان کە خودی بووە مەبەستی سەردان. زانکۆی وان یوزونجو ییل لەم شارەیە و شارەکەش سەردانکەر بۆ دەریاچەی وان، ئەکدامار و قەڵاکانی دەوروبەری ڕادەکێشێت.
لە 23ی تشرینی یەکەمی 2011 بوومەلەرزەیەک بە توندیی 7.2 لە وان ڕووی دا، و بوومەلەرزەیەکی دووەم لە 9ی تشرینی دووەم بە دوایدا هات؛ پێکەوە زیانی گەورە و سەدان مردنیان لێ کەوتەوە. شارەکە لەو کاتەوە دووبارە بنیات نراوەتەوە و هێشتا ناوەندی ژیانی کولتووری و سیاسیی کوردییە لە ڕۆژهەڵات.
ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی سەدەی 9ی پێش زایین ــ توشپا وەک پایتەختی ئورارتو دادەمەزرێت؛ قەڵای وان لەسەر دەریاچەکە بنیات دەنرێت.
لە سەدەی 6ی پێش زایینەوە ــ ئورارتو دەکەوێت؛ ناوچەکە دەکەوێتە دەستی مادەکان، ئێرانییەکان و دەسەڵاتەکانی دواتر.
سەدەی 10ی زایینی ــ کاتیدراڵی ئەرمەنیی خاچی پیرۆز لە دوورگەی ئەکدامار بنیات دەنرێت.
1915 ــ دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی وان لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا لە جەنگی جیهانیی یەکەم لەناو دەبرێن.
دوای 1918 ــ شارە کۆنە وێرانەکە چۆڵ دەکرێت؛ وانی نوێ لە ڕۆژهەڵات دووبارە بنیات دەنرێتەوە.
23ی تشرینی یەکەم & 9ی تشرینی دووەمی 2011 ــ دوو بوومەلەرزەی گەورە زیانی گەورە و لەدەستدانی ژیان لە وان بەدوای خۆیاندا دەهێنن.
2024 ــ ئەنجامی جێی ناکۆکیی هەڵبژاردنی خۆجێیی لە وان ناڕەزایەتییە گەورەکان هەڵدەگیرسێنێت.
پرسیارە باوەکان
ئایا وان شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. ئەمڕۆ زۆرینەی وان کوردن و ناوەندێکی گرنگی کولتووریی کوردەکانە لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاوی تورک.
ناوی کوردیی وان چییە؟
بە کوردی شارەکە وان ناو دەبرێت. لە سەردەمی کۆندا بە توشپا ناسرابوو.
توشپا چی بوو؟
توشپا پایتەختی پاشایەتیی ئورارتو بوو و نزیکەی سەدەی 9ی پێش زایین لە شوێنی وانی ئەمڕۆ دامەزرا؛ ناوی «وان» لە بیاینای ئورارتوییەوە هاتووە.
چی بەسەر ئەرمەنییەکانی واندا هات؟
وان ناوەندێکی گرنگی ئەرمەنی بوو تا 1915، کە دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا ڕاگوێزران و کۆمەڵکوژ کران. کڵێسای ئەکداماری سەدەکانی ناوەڕاست لە دەریاچەی وان لەو سەردەمەوە ماوەتەوە.
پشیلەی وان چییە؟
پشیلەی وان ڕەگەزێکی سپیی تایبەتە کە بە ناوچەکەوە بەستراوە، زۆرجار چاوەکانی ڕەنگی جیاوازیان هەیە و بە ئارەزووی مەلەکردنی ناسراوە.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەریاچەی وان · تەتوان · ئورارتو / توشپا · ئەکدامار (ئەختەمار) · بتلیس · جینۆسایدی ئەرمەنییەکان · باکوور (باکووری کوردستان).