پێشەکی
چیای سوپان (بە کوردی: چیایێ سیپان) دووەم بەرزترین چیای تورکیا و یەکێک لە لووتکە گەورەکانی بەرزاییە کوردییەکانە — ئاتەشفشانێکی زەبەلاحی بەفرپۆش کە لە سەرووی کەناری باکووری دەریاچەی وان سەری هەڵداوە. لە سەرووی دەریاچەکە و دەشتەکانی بەدلیسدا بەرز بووەتەوە؛ شێوە مەخرووتییە فراوانەکەی لە دوورییەکی زۆرەوە دەبینرێت و لەو کاتەوەی خەڵک لە دەوروبەری ئەم دەریا گەورەیەی ناو وشکانی ژیاون نیشانەیەکی ناسراوی ناوچەکە بووە. بە کوردی بە سیپانێ خەلاتێ ناسراوە و لە مێژە پێگەیەکی تایبەتی لە ژیان و نەریت و چیرۆکەکانی ناوچەکەدا هەبووە.
سوپان ئاتەشفشانێکی بەفر و لەوەڕگایە لە سەرووی ئاوەکانی دەریاچەی وان، چیایەکی شکۆی ئارامە. ئەم ناساندنە لووتکەکە، شوێن و پێگەکەی لە ناوچەکەدا دەخاتە بەرباس.
خاڵە سەرەکییەکان
• چیای سوپان (چیایێ سیپان) دووەم بەرزترین چیای تورکیایە.
• ئاتەشفشانێکی گەورەیە لە کەناری باکووری دەریاچەی وان.
• لووتکەکەی بەفرپۆشە و دەریاچەیەکی بچووکی ناو چاڵی ئاتەشفشان لە نزیک لووتکەکەدایە.
• لێژاییەکانی لەوەڕگای هاوینەی دەوڵەمەندیان هەیە کە شوانە ناوخۆییەکان بەکاری دەهێنن.
• سوپان نیشانەیەکی ناسراوی بەرزاییە کوردییەکانی دەوروبەری دەریاچەی وانە.
زانیاریی خێرا
ناو (بە کوردی): چیایێ سیپان
ناو (بە تورکی): سوپان داغی
جۆر: ئاتەشفشانێکی نووستوو
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
پارێزگا: بەدلیس (و وان)
بەرزی: نزیکەی 4,058 مەتر
پلە: دووەم بەرزترین لووتکەی تورکیا
شوێن: کەناری باکووری دەریاچەی وان
ناوەڕۆک
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چیای سوپان لە کوێیە؟
چیای سوپان لە کەناری باکووری دەریاچەی وان، لە پارێزگای بەدلیس، لە نێوان شارۆچکە کەنار دەریاچەکانی ناوچەکە و دەشتەکانی ئەو دیویان سەری هەڵداوە. لەو دیوی ئاوەکە، بەرامبەر تەتڤان و شاری بەدلیس لە باشووری ڕۆژاوا ڕاوەستاوە و لە باکووری دەریاچەکەیە بەرەو ئەرجیش. شێوە مەخرووتییە زەبەلاح و تەنیاکەی بەسەر باکووری حەوزەی واندا زاڵە، بوونێکی بەردەوام لە ئاسۆی ئەم خاکە ئاتەشفشانییەدا.
ئاتەشفشانێکی گەورە
سوپان ئاتەشفشانێکە، یەکێکە لە زنجیرە چیا ئاتەشفشانییە گەورەکان — لەگەڵ نەمرود و ئاراراتی دوور — کە شێوەیان بە دیمەنی ناوچەی وان داوە. هەرچەندە لە مێژە نووستووە، ئەم ئاتەشفشانانە یارمەتیی پێکهاتنی خودی دەریاچەی وانیشیان دا، کاتێک ڕەوتە کۆنەکانی گڕکان حەوزەکەیان بەند کرد و ئاوەکانیان تێیدا گیر کرد. سوپان بە تەنیا تا زیاتر لە چوار هەزار مەتر بەرز دەبێتەوە و دووەم بەرزترین لووتکەی وڵاتەکەیە؛ قەبارە گەورەکەی بیرخەرەوەی ئەو هێزە ئاگرینانەیە کە ئەم گۆشەیەی بەرزاییە کوردییەکانیان پێک هێنا.
بەفر، چاڵ و لەوەڕگا
لووتکەی سوپان لە زۆربەی ساڵدا بەفرپۆشە؛ لە نزیک لووتکەکەش دەریاچەیەکی بچووکی ناو چاڵی ئاتەشفشان هەیە کە لە مانگە گەرمترەکاندا بە ئاوی توانەوەی بەفر پڕ دەبێتەوە. لە خوارتر، لێژاییە فراوانەکانی چیاکە دەگۆڕێن بۆ لەوەڕگا شاخاوییە دەوڵەمەندەکان، کە شوانان لە هاویندا ڕانەکانیان بۆ لەوەڕاندن لە مێرگە بەرزەکان دەهێنن. ئەم شێوەیەی بەرزاییە بەفرتاجەکان و لەوەڕگا سەوزە هاوینەکان بۆ نەوەی بێژمار ژیانی ئاژەڵداریی ناوچەکەی ڕاگرتووە و چیاکەی بە توندی بە خەڵکی ژێر سێبەرییەوە بەستووە.
چیایەکی دەریاچەکە
سوپان و دەریاچەی وان لە خەیاڵی ناوچەکەدا پێکەوە بەستراون. ڕەنگدانەوەی چیاکە لە دەریاچە شینە گەورەکەدا، بەفرەکانی کە لە ئاوەکەدا وەک ئاوێنە دەردەکەون، یەکێکە لە دیمەنە هێماییەکانی بەرزاییە کوردییەکان؛ ناوە کوردییەکەی، سیپانێ خەلاتێ، دەیبەستێتەوە بە شارۆچکە مێژووییەکەی ئەخڵات (خەلات) لە کەناری نزیک. دیمەنی دەریاچەکە و ئاتەشفشانەکانی دەوروبەری شاخەوانان بەرەو لووتکەکەی ڕادەکێشن؛ چیاکەش لە گۆرانی و چیرۆکەکانی خەڵکی وان و بەدلیسدا بەشدارە.
چیای سوپانی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ چیای سوپان هەر نیشانەیەکی خۆشەویست و مەبەستی شاخەوانان و خۆشەویستانی سروشتی دەرەوەیە، کە بۆ دەریاچەی ناو چاڵەکە و دیمەنە فراوانە شکۆدارەکەی دەریاچەی وان لێژاییەکانی هەڵدەکشێن. لە سەرووی دەریاچەکەدا ڕاوەستاوە، وەک لە سەردەمی ئەو ئاگرەوەی پێکی هێناوە؛ ئاتەشفشانە گەورەکە هەر یەکێک لە سەرسوڕهێنەرە سروشتییەکانی بەرزاییە کوردییەکانە — دووەم لووتکەی خاکەکە، چاودێری ئاوەکانی وان.
هێڵی کات
زەویناسیی کۆن — تەقینەوە ئاتەشفشانییەکان سوپان پێک دەهێنن و یارمەتیی بەندکردنی دەریاچەی وان دەدەن.
لە کۆناییەوە — چیاکە نیشانەیەکی ناسراو و لەوەڕگای گەلانی ناوچەکەیە.
بەپێی نەریت — شوانان لە مێرگە بەرزە هاوینەکانی لێژاییەکانی چیاکەدا ئاژەڵ دەڵەوەڕێنن.
سەردەمی نوێ — سوپان دەبێت بە مەبەستی شاخەوان و گەشتیاران.
ئەمڕۆ — لە سەرووی دەریاچەی واندا وەک دووەم بەرزترین لووتکەی تورکیا ڕاوەستاوە.
پرسیارە باوەکان
چیای سوپان لە کوێیە؟
چیای سوپان لە کەناری باکووری دەریاچەی وان لە پارێزگای بەدلیسی ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە بەرزاییە کوردییەکان هەڵکەوتووە.
چیای سوپان چەند بەرزە؟
تا نزیکەی 4,058 مەتر بەرز دەبێتەوە، بەمەش دوای چیای ئارارات دووەم بەرزترین چیای تورکیایە.
چیای سوپان ئاتەشفشانە؟
بەڵێ. سوپان ئاتەشفشانێکی گەورەی نووستووە، یەکێکە لە زنجیرە ئاتەشفشانەکانی پێکهێنەری حەوزەی دەریاچەی وان؛ دەریاچەیەکی بچووکی ناو چاڵی ئاتەشفشان لە نزیک لووتکەکەیدا هەیە.
ناوە کوردییەکەی سوپان چییە؟
بە کوردی بە چیایێ سیپان، یان سیپانێ خەلاتێ ناسراوە، کە دەیبەستێتەوە بە شارۆچکە مێژووییە نزیکەکەی ئەخڵات (خەلات).
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەریاچەی وان · ئاتەشفشانەکانی حەوزەی وان · چیا کوردییەکان · تەتڤان · ئەرجیش · بەدلیس.