Leyla Zana kî ye?
Leyla Zana siyasetmedareke Kurd e ku di 1961 de li Silvan (bi dîrokî Farqîn), li başûrrojhilatê Tirkiyeyê, ji dayik bû û bû jina yekem a Kurd ku qet bo Parlamentoya Tirkiyeyê hatiye hilbijartin — di 1991 de. Roja ku sonda xwe ya parlamentoyê xwar, bi zêdekirina hevokeke Kurdî dîrok nivîsand: 'Ez vê sondê ji bo biratiya gelên Kurd û Tirk dixwim.' Ev kiryar — axaftina bi Kurdî di Parlamentoya Tirkiyeyê de, ku ziman tê de bi fermî qedexe bû — qîreqîrek afirand û rê vekir ji bûyerên ku di dawiyê de ew xistin zindanê re.
Di 1994 de parêzbendiya wê ya parlamentoyê hate rakirin û bi sê parlamenterên din ên Kurd re hate zindankirin. Ji ber daxuyaniyên siyasî û parastina nasnameya Kurdî bi tawana 'cudaxwaziyê' hate mehkûmkirin. Wê deh sal di zindanê de derbas kir — ji 1994 heta 2004 — û di vê demê de bû yek ji girtiyên siyasî yên herî navdar li cîhanê. Di 1995 de Xelata Sakharov a Azadiya Ramanê ya Parlamentoya Ewropayê wergirt.
Ew hevjîna Mehdî Zana ye — Şaredarê berê yê Kurd ê Amedê ku bi xwe jî ji ber parastina mafên Kurdan hate zindankirin. Leyla û Mehdî Zana wek hevjîn berbiçavtirîn sembolên berxwedana demokratîk a Kurdî li dijî tepisandina dewleta Tirkiyeyê ne.
Xalên Sereke
• Jina yekem a Kurd a hilbijartî ya Parlamentoya Tirkiyeyê bû (1991).
• Di sonda xwe ya parlamentoyê de bi Kurdî axivî — qîreqîrek afirand û ev rê vekir zindankirina wê.
• Di 1994-2004 de hate zindankirin — deh sal — û dema di zindanê de bû Xelata Sakharov wergirt (1995).
• Hevjîna Mehdî Zana ye — bi hev re berbiçavtirîn hevjînên berxwedana demokratîk a Kurdî li Tirkiyeyê ne.
• Li cîhanê semboleke mafên siyasî yên Kurdan û azadiya derbirînê ye.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana destpêkê
Di 1961 de li Silvan (Farqîn), li başûrrojhilatê Tirkiyeyê, ji dayik bû. Wê bi Mehdî Zana, Şaredarê Kurd ê Amedê, re zewicî û bi rêya zindankirina wî û parastina wê ya mafên Kurdan bû çalakvaneke siyasî. Di hilbijartinên giştî yên 1991 de bo parlamentoyê hate hilbijartin.
Çarçoveya Dîrokî
Tirkiye di destpêka salên 1990î de di tundtirîn qonaxa nakokiya xwe ya Kurdî de bû. Bikaranîna zimanê Kurdî di çarçoveyên fermî de, di nav de parlamentoyê, qedexe bû. Axaftina Leyla Zana ya bi Kurdî di sonda wê ya parlamentoyê de hem daxuyaniyeke siyasî hem jî îspatkirina nasnameyeke çandî bû ku dewleta Tirkiyeyê wê nedikarî tehemul bike.
Destkeft
Sonda parlamentoyê û deh salên zindankirinê
Axaftina Leyla Zana ya bi Kurdî di sonda wê ya parlamentoyê de di 6 Mijdara 1991 de yek ji çalakiyên tekane yên herî wêrek di dîroka siyaseta Kurdî li Tirkiyeyê de bû — di asta daxuyaniya Şerafettin Elçi 'Ez Kurd im' di 1979 de. Wê encam dizanîn û nasnameya xwe ya çandî li ser lihevhatina bi saziyan re hilbijart.
Deh salên wê yên zindankirinê (1994-2004) wê kirin dozeke navdar a navneteweyî. Xelata Sakharov, kampanyayên Amnesty International û rêxistinên din ên mafên mirovan û baldariya siyasetmedarên Ewropî hemû li dosyeya wê kom bûn. Serbestberdana wê di 2004 de qismekî encama pêvajoya beşdarbûna Tirkiyeyê di Yekîtiya Ewropayê de bû.
Rêzeya demî
Nîqaş
Nasnameya wê ya Kurdî û zindankirina wê ji ber sedemên siyasî hatine piştrastkirin û li asta navneteweyî hatine belgekirin.
Mîras
Leyla Zana semboleke cîhanî ya mafên siyasî yên Kurdan û wêrekiya îspatkirina nasnameya çandî bi berdêleke mezin a kesane ye. Deh salên zindankirina wê ji ber axaftina bi Kurdî di parlamentoyê de doza wê li seranserê cîhanê da naskirin û beşdarî sivikkirina sînorên li ser zimanê Kurdî li Tirkiyeyê ya paşê bû.
Têkilî
Mehdî Zana — hevjînê wê; Şaredarê Kurd ê Amedê
Şerafettin Elçi — ew jî bi berdêleke giran nasnameya Kurdî eşkere kir
Mûsa Anter — çalakvanê Kurd ê Tirkiyeyê ku di 1992 de hate terorkirin
Pirsên pir tên pirsîn
Leyla Zana kî ye?
Leyla Zana (jidayikbûyî 1961) jina yekem a Kurd a hilbijartî ya Parlamentoya Tirkiyeyê bû (1991). Piştî axaftina bi Kurdî di sonda wê ya parlamentoyê de, deh salan (1994-2004) hate zindankirin. Di 1995 de Xelata Sakharov wergirt û bû yek ji girtiyên siyasî yên herî navdar ên sedsala 20an.
Leyla Zana Kurd bû?
Erê. Ew li Silvan, li başûrrojhilatê Tirkiyeyê, ji dayik bû û jiyana xwe bo mafên siyasî yên Kurdan veqetandiye.
Wê di parlamentoyê de bi Kurdî çi got?
Wê li sonda xwe zêde kir: 'Ez vê sondê ji bo biratiya gelên Kurd û Tirk dixwim' — bi Kurdî. Ev kiryara îspatkirina zimanî di parlamentoyeke ku Kurdî tê de qedexe bû rê vekir zindankirina wê ya paşê.
Çavkanî
Beşdarên Wikipedia. 'Leyla Zana.' Wikipedia. Di 2025 de hatiye dîtin.