Taplamaya cigerê: Gulikên pan ên Kurdî yên dawetan ji Bidlîsê

Taplamaya cigerê — bi zaravayê herêmî ciger taplamasi — xwarineke Kurdî ye ji kezeba berx ku bi pîvaz, îsot, savar, îrmîk û biharatê tê hûrkirin, dibe hamur, dibe gulikên biçûk ên pan ku di navenda wan de bi tilîya mezin valahiyeke taybet tê çêkirin. Ew di ava xwêdar de tên kelandin û bi sosê nivişk û îsota sor tên pêşkêşkirin. Ew bi taybetî bi Bitlisê (Bidlîs) ve girêdayî ye; bajarekî Kurd li Bakur (Kurdistana bakur, di nav sînorên Tirkiyeyê de). Nivîsareke Türkiye Today ya Adara 2026 wê wek «rêçeteyeke kevn a Anatoliyê» ji Bidlîsê vedigote û dibêje ku «kezeba berx bi taybetî li Bidlîsê berbelav e». Nivîsar li cihê «Kurdî» gotina «Anatolîya kevn» bi kar tîne; heman şûştina nasnameyê bi erdnîgariyê ku navê büryan dike «Tirkîya başûrê rojhilat» û tepsî dike «Iraqî». Zêdetirî hezar salan e ku Bidlîs bajarekî Kurd e. Peyva taplama ji teknîka pêçiqandinê tê: her gulik di navenda xwe de valahiyeke bi tilîya mezin çêkirî digire, da ku yekreng bê pijandin û sosa nivişkê di valahiyê de kom bibe. Ew xwarineke ji bo dawetan e; bi taybetî şahiyên berî dawetê ku malbatên bûk û zavayê tê de kom dibin. Wek şirin kaynana (hamurê şîrîn ji bo xesûyê), taplamaya cigerê ji çanda xwarina dawetan a Kurdî ye: pêjgeheke di nav pêjgehekê de, bi rêzik û xwarinên xwe.

Xalên sereke

• Kezeba berx bi savar, îrmîk, pîvaz û biharatê tê hûrkirin, dibe gulikên pan bi navendeke bi tilîya mezin pêçiqandî

• Ji Bitlisê (Bidlîs) — bajarekî Kurd ku medyaya Tirkî di 2026 de etîketa «Anatolîya kevn» lê xist

• Bi şahiyên berî dawetê ve girêdayî ye — beşek ji çanda merasîmî ya xwarina Kurdî li kêleka şirin kaynana

• Bi ciger şîş re girêdayî ye (kezeba taştê ya Amedê) — heman organ, bajarekî cuda, teknîkeke cuda, derfeteke cuda

Agahiyên kurt

Navê Kurdî: Ciger Taplamasi / Taplamaya cigerê — gulikên pan ên kezebê bi navendeke pêçiqandî

Cûre: Gulikên pan ên organên hundirîn — tên kelandin, piştre sosê nivişk û îsota sor li ser tê kirin

Bajar: Bitlis (Bidlîs) — bajarekî Kurd li Bakur, di nav sînorên Tirkiyeyê de

Derfet: Şahiyên berî dawetê — xwarina merasîmî ya Kurdî

Naverok

1. Reh: Rêçeteyeke «Anatolîya kevn» ji bajarekî Kurd

2. Amadekirina kevneşopî: Teknîka taplamayê

3. Rola çandî: Xwarina dawetan a Kurdî

4. Navên nîqaşî: Şûştina nasnameyê bi erdnîgariyê

5. Guhertoyên herêmî: Du kevneşopiyên Kurdî yên kezebê

6. Pirsên pir tên pirsîn

Reh: Rêçeteyeke «Anatolîya kevn» ji bajarekî Kurd

Bidlîs di bilindahiya 1,545 metreyî de li çiyayên Bakur e. Nifûsa wê bi sedsalan Kurd bûye. Kela wê ji aliyê xanedana Kurd a Rojakî ve hatiye avakirin. Kevneşopiyên wê yên xwarinê Kurdî ne. Dema Türkiye Today di Adara 2026 de nivîsareke taybet li ser vê xwarinê weşand, sernav wê wek «rêçeteyeke kevn a Anatoliyê» ku «li Bidlîsê zindî dimîne» bi nav kir. Peyva Kurdî derneket. Ev heman şêwaza ji holê rakirinê ye ku di tevahiya vê rêzenivîsê de hatiye belgekirin: xwarin wek ya cihekî taybet tê qebûlkirin, lê navê gelê wî cihî nayê gotin. «Anatolî» termeke erdnîgarî ye ku hemû axa Tirkiyeya nûjen dihewîne. Bikaranîna wê ji bo vegotina xwarineke ji bajarekî taybet ê Kurd, wek bi navkirina haggisê bi «rêçeteya Giravên Brîtanyayê» ye: ji aliyê teknîkî ve rast e, bi hûrgilî xapînok e. Taplamaya cigerê ji Bidlîsê ye. Bidlîs Kurd e. Xwarin Kurdî ye.

Amadekirina kevneşopî: Teknîka taplamayê

Kezeba teze ya berx bi pîvaz û îsotê re tê hûrkirin, heta pêkhateyeke hûr a wek goştê hûrkirî digire. Têkelî di kaseyeke mezin de bi savar, îrmîk, hêk, rûnê gula berroj, biharat, rîhanê hişk û ardê tê danîn. Deh heta panzdeh deqeyan bi destan tê hevîrkirin û hinek hinek av lê tê kirin, heta pêkhateyeke nerm a wek hamurê digire ku bi destan ve nazeliqe. Têkelî dibe gulikên pan ên bi firehiya nêzî sê santîmetreyan. Li vir gava diyarker pêk tê: bi tilîya mezin valahiyeke biçûk di navenda her gulikê de tê çêkirin. Ev taplama ye; pêçiqandin. Ew dike ku gulik yekreng bipijin û valahiyeke çêdike ku sos dê tê de kom bibe. Gulik di ava xwêdar de heta hundirê wan jî dipije tên kelandin, piştre tên derxistin û li tepsiyekê rêz dibin. Soseke bi nivişkê bi pelçeyên îsota sor tê germkirin, heta îsot tama xwe di rûnê de vedike; piştre li ser gulikan tê rijandin. Giyayên teze — beqdûnis, pûng — li ser tên belavkirin. Encam xwarineke ku dewlemendiya axî û mîneralî ya kezebê bi tama gwîzî ya savarê, tîjiya sosa îsotê û tazebûna giyayên teze tê hevkêşkirin, ye.

Xwarina dawetan a Kurdî: Pêjgeheke di nav pêjgehekê de

Vê rêzenivîsê niha du xwarinên dawetan ên Kurdî belge kirine: şirin kaynana (hamurê şîrîn ku wek nîşana dîplomasiya malbatan tê dayîn xesûya bûkê) û niha taplamaya cigerê (gulikên pan ên şor ku li komkirinên berî dawetê tên pêşkêşkirin). Xwarina dawetan a Kurdî kevneşopiyeke cuda di nav pêjgeha Kurdî de ye; xwarinên ku tenê dema du malbat bi hev re tên girêdan derdikevin. Xwarina dawetê ne wek xwarina rojane an xwarina şahiyê ye. Xwarinên xwe, rêzikên xwe û fonksiyonên xwe yên civakî hene. Şirin kaynana têkiliya di navbera malbatan de şîrîn dike. Taplamaya cigerê koma ku tê de rêkxistin tên plankirin, cehîz tên nîqaşkirin û tarîx tên diyarkirin, têr dike. Her du xwarin hene da ku mekanîzmaya civakî ya daweteke Kurdî bixebite. Xwarin xemilandin nîne. Ew binesazî ye.

Du kevneşopiyên Kurdî yên kezebê: Amed û Bidlîs

Pêjgeha Kurdî niha du kevneşopiyên kezebê yên belgekirî heye, her yek bi bajarekî cuda û xwarineke rojê ya cuda ve girêdayî ye. Ciger şîş ya Amedê (Diyarbakır) ye: kezeba ku di perçeyên piçûk de hatiye birîn, li şîşan hatiye rêzkirin û li ser komirê hatiye birjandin, bi pîvaz, simaq û nanê pan ji bo taştê tê xwarin. Taplamaya cigerê ya Bitlisê (Bidlîs) ye: kezeba hûrkirî bi savar û biharatê tê hevîrkirin, dibe gulikên pan, tê kelandin û sos li ser tê kirin, li komkirinên dawetê tê pêşkêşkirin. Heman organ, teknîkeke cuda, bajarekî cuda, derfeteke cuda. Kezeba Amedê xwarina taştê ye: zû, dûmanî, li kolanan. Kezeba Bidlîsê xwarina dawetê ye: hêdî, bi sos, li malan. Bi hev re nîşan didin ku pêjgeha Kurdî tenê rêyek ji bo bikaranîna kezebê nîne. Du hene, her yek di çarçoveyeke civakî ya cuda de reh girtiye. Organ berdewam e. Her tiştê din — teknîk, biharat, derfet — li gorî bajêr diguhere.

Pirsên pir tên pirsîn

Taplamaya cigerê çi ye?

Taplamaya cigerê (ciger taplamasi) xwarineke Kurdî ji Bitlisê (Bidlîs) ye. Kezeba berx bi pîvaz, îsot, savar, îrmîk û biharatê tê hûrkirin, piştre dibe hamur û dibe gulikên biçûk ên pan. Her gulik di navenda xwe de valahiyeke bi tilîya mezin çêkirî digire — «taplama» — ku dike yekreng bê pijandin û sos tê de kom bibe. Gulik di ava xwêdar de tên kelandin û bi sosê nivişk û îsota sor, bi giyayên teze xemilandî, tên pêşkêşkirin.

Çima taplamaya cigerê bi dawetan ve girêdayî ye?

Xwarina dawetan a Kurdî kevneşopiyeke cuda di nav pêjgeha Kurdî de ye; xwarinên ku tenê dema du malbat bi hev re tên girêdan derdikevin. Taplamaya cigerê bi taybetî bi komkirinên berî dawetê ve girêdayî ye, ku tê de her du malbat hev dibînin, rêkxistinan plan dikin, li ser amadekariyan nîqaş dikin û bi hev re dixwin. Ew yek ji xwarinên şor ên ku ji bo van derfetan tên amadekirin e. Xwarina din a belgekirî ya daweta Kurdî şirin kaynana ye: hamurekî şîrîn ku wek nîşana dîplomasî di navbera malbatan de tê dayîn.

Taplamaya cigerê ji ciger şîş çawa cuda ye?

Her du kezeba berx bi kar tînin, lê bi awayên bi tevahî cuda. Ciger şîş ya Amedê (Diyarbakır) ye: kezeba di perçeyên piçûk de birînkirî li şîşan tê birjandin û bi pîvaz û simaqê ji bo taştê tê xwarin. Taplamaya cigerê ya Bitlisê (Bidlîs) ye: kezeba hûrkirî bi savarê tê hevîrkirin, dibe gulikên pan, tê kelandin û li komkirinên dawetê bi sosê nivişk û îsotê tê pêşkêşkirin. Kezeba Amedê xwarina zû ya kolanê ye. Kezeba Bidlîsê xwarina hêdî ya merasîmî ya malê ye. Heman organ, bajarên cuda, teknîkên cuda, derfetên cuda.

Peyva «taplama» çi mane ye?

Taplama teknîka pêçiqandinê ya ku vê xwarinê pênase dike nîşan dide. Di navenda her gulikê de valahiyeke biçûk bi tilîya mezin tê pêçiqandin. Ev valahiyeke çêdike ku piştî pêşkêşkirinê sosa nivişk û îsota sor tê de kom dibe û dike ku gulik di dema kelandinê de yekreng bipijin. Teknîk sade lê hûr e û navê xwarinê ji wê tê.

Encam

Taplamaya cigerê nivîsara şêstûçaremîn a vê rêzenivîsê ye û du aliyên nû di carekê de vedike. Yekem: xwarina dawetan a Kurdî wek binekevneşopiyek — pêjgeheke di nav pêjgehekê de, bi xwarin, rêzik û fonksiyonên xwe yên civakî. Duyem: Bidlîs wek bajarê xwarina Kurdî, ku li kêleka Hewlêrê (çiçma), Silêmaniyê (helva), Amedê (ciger şîş) û Kirmanşanê (xoreşt rîwas) dikeve nexşeyê. Nivîsara Adara 2026 ya Türkiye Today wê wek «rêçeteyeke kevn a Anatoliyê» bi nav dike. Ew wiha nîne. Ew rêçeteyeke Kurdî ji bajarekî Kurd e ku ji bo dawetan ên Kurdî tê çêkirin. Bi navkirina wê bi «Anatolî» wek bi navkirina suşî bi «Asyayî» ye. Di maneya herî berfireh de rast e. Di her maneyeke din de bêfayde ye. Piştî şêstûçar nivîsaran, şêwe zelal e: xwarin her tim tê qebûlkirin, Kurdîbûn tu carî nayê qebûlkirin. Ev rêzenivîs heye da ku wê hevkêşeyê berevajî bike.