Mehdî Hesen, rojnamevan, weşanvanê Brîtanî-Amerîkî û damezrînerê Zeteo, navûdengê xwe wek parêzvanekî xurt ê mafên mirovan û tevgerên diyarkirina çarenûsê li seranserê cîhanê ava kiriye. Hesen, ku bi şêwaza xwe ya tûj û bêwestan a hevpeyvînan li platformên wek UpFront û Head to Head yên El Cezîreyê û paşê li MSNBC tê naskirin, bi domdarî rejîmên zordest rexne kiriye û piştgiriya komên marjînalîzekirî kiriye.

Piştgiriya wî ya bi dengê bilind a serbixweyiya Filistînê, Misilmanên Ûygûr li Çînê û tevgerên demokrasîparêz li Hong Kong, Tîbet û Taywanê pesindana bilind a pêşverûyan û hêrsa gelek caran a muhafezekaran ji wî re bi dest xistiye. Lê dema gotûbêj ber bi Kurdan ve diçe, yek ji komên etnîk ên herî mezin ên bê dewlet li cîhanê, gotara Hesen ber bi guherîneke eşkere baldar û heta rexneyî ve diçe.

Di hevpeyvînên li dor referandûma serbixweyiya Kurdî ya 2017an li Iraqê de, wî demê pirs kir, hişyarî li ser xwînrijandina gengaz da û mijarên hundirîn ên wek gendelî û xizmparêziyê di Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) de derxistin pêş. Ev nebûna yekrengiyê ya xuya pirseke tûj radike: Çima Hesen li hewldana serbixweyiya Kurdî ew qas gumanbar xuya dike, lê tevgerên serbixweyiya hindikahiyan li cihên din bi xurtî diparêze?

Parêzvanê pêşverû: Filistîn, Xinjiang û wêdetir

Ji bo têgihîştina vê alozîyê, divê em pêşî li rabirdûya berfirehtir a Hesen a parêzvaniya mafan binêrin. Hesen, ku li Brîtanyayê ji dê û bavên Hindî-Pakistanî ji dayik bûye, mijarên cîhanî bi nêrîneke pêşverû û dijî împeryalîzmê dibîne.

Dema mijar Filistîn e, Hesen eşkere ye. Wî gelek caran çalakiyên leşkerî yên Îsraîlê li Gazayê şermezar kirine, ew wek «qirkirin» bi nav kiriye û diyarkirina çarenûsa Filistîniyan bi xurtî parastiye. Ji bo Hesen, nêzîkî 14 milyon Filistîniyên li cîhanê, di nav de nêzîkî 5 milyonên li Dewleta Filistînê dijîn, gelên xwecihî ne ku li dijî dagirkerî û apartheidê têdikoşin. Di axaftina xwe ya li Wembley Arenaya Londonê ji bo bûyera «Bi hev re ji bo Filistînê», wî ji temaşevanan xwest ku bibin şahidên «felaketa Gazayê» û bêdengiya medyaya mezin şermezar kir.

Bi heman awayî, Hesen parêzvanekî biryardar ê Misilmanên Ûygûr li herêma Xinjiangê ya Çînê bûye. Wî reftara Çînê ya li hember nêzîkî 12 milyon Ûygûran bi eşkere wek «qirkirin» bi nav kiriye û bal kişandiye ser girtinên bi kom li «kempên ji nû ve perwerdeyê» ku komên mafên mirovan texmîn dikin di navbera yek û sê milyon kesan dihewînin.

Di hevpeyvîneke bîranînbar a UpFront bi Victor Gao, şêwirmendekî nefermî yê hikûmeta Çînê, re Hesen li ser gelek eniyan bêwestan zext kir:

  • Hong Kong: Wî tepeserkirina protestoyên demokrasîparêz ceriband û pirs kir çima Pekîn red dike destûrê bide xweseriyeke bêtir.

  • Tîbet: Wî li hember îdiaya Gao ya «Tîbet her tim beşeke Çînê bûye» sekinî û nakokiyên dîrokî û tepeserkirina çandî ya domdar derxistin pêş.

  • Taywan: Wî helwesta leşkerî ya êrişkar a Çînê û gefên wê yên girêdana axê pirs kirin.

Ev helwest Hesen wek piştgirekî neguherbar ê komên çewisandî yên li xweseriyê digerin nîşan didin, bi taybetî dema zordest hêzeke otorîter a ne rojavayî ye (wek Çîn) an dewleteke bi piştgiriya rojava ye (wek Îsraîl).

Pirsgirêka Kurdî: Guherîneke di tonê de

Lê dema bal ber bi Kurdan ve diçe, tona Hesen bi awayekî eşkere diguhere.

Kurd komeke etnîk a bi piranî Misilmanên Sunî ne ku hejmarên wan di navbera 30 heta 45 milyon de ye û li herêmeke çiyayî ya li ser Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê dirêj dibe belav in.

Ew demeke dirêj e li serbixweyiyê digerin û tevgereke neteweperwer û gelek caran sekuler wan bi pêş dixe ku di berxwedana li hember siyasetên asîmîlasyonparêz ên welatên wan lê dijîn de kok girtiye. Li Kurdistana Iraqê, KRG ji salên 1990î ve nîvxweserî derbas kiriye û piştgiriya Dewletên Yekbûyî piştî Şerê Kendavê wê bi giranî bihêz kiriye. Di 2017an de, KRGê referandûma serbixweyiyê li dar xist û zêdetirî 92% ji dengdêran dengê xwe ji bo dewletbûnê dan. Ew pratîkeke demokratîk a mezin bû, lê girêdayî nebû û bi dijberiyeke navneteweyî ya tund re rûbirû bû.

Ragihandina Hesen a vê dema bingehîn pir gumanbar bû. Di beşeke 2016an a UpFront bi navê «Gelo serbixweyiya Kurdî dikare bibe sedema şerekî nû yê Iraqê?», Hesen bi Beyan Samî Ebdulrehman, nûnera KRGê li Dewletên Yekbûyî, re hevpeyvîn kir. Di şûna parastina daxwazên wan ên demokratîk de, Hesen van kir:

  • Demê pirs kir: Dema DAIŞ hîn jî çalak bû, gelo hewldana serbixweyiyê dûrxistina balê ya xeternak bû?

  • Hişyarî li ser tundiya dabeşkirinê da: Wî behsa dîroka xwînî ya dabeşkirina Hindistan-Pakistanê kir û hişyar kir ku ew dikare bersiveke tund ji Bexdayê li ser erdên nakok û bi neft dewlemend ên wek Kerkûkê gur bike.

  • Rêberiya Kurdî bi hûrgulî vekolî: Wî îdiayên «girtina axê» yên Kurdî ceriband, behsa îdiayên koçberkirina Ereban ji aliyê hêzên Pêşmerge ve kir û girêdana xanedanî ya malbata Barzanî li siyaseta KRGê derxist pêş.

Şeş meh piştî referandûmê, Hesen dîsa bi Rehman re hevpeyvîn kir û bi eşkere pirs kir: «Armanca wê dengdanê çi bû?» Wî nîşan da ku referandûm bi giranî encama berevajî da û bû sedema birîna budceyan ji aliyê Bexdayê ve, girtina sînoran û destpêkirina bersivên tolhildanê yên leşkerî ji bo vegergirtina Kerkûkê. Dema Rehman dengdanê wek derbirîna îradeya gel parast, Hesen bersiv da ku li hember «cezakirina kolektîf» a ji cîranên dijber pragmatîzm pêwîst bû.

Pragmatîzma jeopolîtîk an standarda duqat?

Ev rêbaza pirsên pir rexneyî, ku balê dide xetereyên jeopolîtîk, gendeliya hundirîn û dema neguncaw, bi parêzvaniya wî ya li cihên din re bi tundî nakok e. Çima ev dudilî?

1. Gefa perçebûna herêmî Hesen gelek caran giranî dide çarçoveyê. Di rewşa Kurdî de, serbixweyî rasterast gefê li îstîqrara herêmî li Rojhilata Navîn dike. Yekîtiya Iraqê piştî DAIŞê pir şikestbar bû û welatên cîran ên wek Tirkiye, Îran û Sûriyeyê bi tundî li dijî referandûmê bûn, ditirsiyan ku ew serhildanan di nav hindikahiyên xwe yên Kurd de gur bike. Her çiqas Hesen Îsraîl û Çînê wek hêzên zordest û kolonyalkar dibîne, serbixweyiya Kurdî Kurdan li hember dewletên din ên xwedî piraniya Misilman dide û dibe ku herêmê hê bêtir perçe bike.

2. Dijî împeryalîzmê li hember hevpeymaniyên rojavayî Tevgera Kurdî bi awayekî yekreng bi nêrîna cîhanî ya jeopolîtîk a asayî ya Hesen re ne hevaheng e. Her çiqas Kurdên Sûriyeyê li Rojava bi giranî sekuler û çepgir in, KRG li Iraqê muhafezekartir e û, bi girîngî, têkiliyên stratejîk ên nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re û têkiliyên bêdeng bi Îsraîlê re diparêze. Ji bo şîrovevanekî ku nêrîna wî ya cîhanê bi kûrahî di rexnekirina «siyaseta derve ya talanker a Dewletên Yekbûyî» û destwerdanparêziya rojava de kok girtiye, hevpeymaniyên rojavayî yên KRGê dibe ku amadebûna wî ya ji bo dayîna piştgiriyeke bê şert tevlihev bikin.

Hukm: Îdealîzm li hember rastiyê

Nerast e Hesen bi temamî wek «dijî Kurd» were nîşankirin. Di gotareke 2014an a Huffington Post de, wî ji pêşverûyan xwest şervanên Kurd li dijî DAIŞê çekdar bikin û gotina pêşiyan a Kurdî jê girt: «Azadî tu carî nayê dayîn, lê tê standin.» Wî Kurdên Sûriyeyê ji bo «ceribandina demokratîk» a wan li Rojava pesind kirine û Recep Tayyip Erdogan ê Tirkiyeyê ji ber tepeserkirina mafên sivîl ên Kurdî bi xurtî rexne kiriye. Di 2024an de, wî di twîteke derbarê komên dewlet tune ne lê hêjayî wê ne de Kurdan bi eşkere di lîsteyê de bi nav kir.

Di dawiyê de, rêbaza Hesen a serbixweyiya Kurdî di dijminatiyê de kok nagire, lê di sepandineke pir bijartî ya pragmatîzma jeopolîtîk de ye. Ew diyarkirina çarenûsê diparêze dema ew hêzên ku ew bi çalakî dijberiya wan dike diceribîne, lê ew piştgiriyê nerm dike dema xetereya kaosa berfirehtir a herêmî heye an zêde bi berjewendiyên siyaseta derve ya rojava re hevaheng dibe.

Li cîhana jeopolîtîkên tevlihev, gotara Hesen alozîya nerehet a di navbera îdealîzma exlaqî û rastiya dijwar de derdixe pêş. Ji bo Kurdan, xewna dewletekê didome, lê wek ragihandina Hesen nîşan dide, piştgiriya civaka navneteweyî gelek caran bi mercan re tê.