Soran mîrekteke kurdî bû ku bi Rewandizê ve girêdayî ye. Dîroka wê Xanzad, berfirehbûna Mihemed Paşa, tundûtûjî û navendîkirina Osmanî vedigire.

Geliya kûr a Rewandizê di nav dîwarên bilind ên kevirî de; girê hişk li çepê û xanî li berê rastê
Geliya Rewandizê, 17 Mijdar 2010. Ara Qadir, CC BY-SA 3.0. Panoramaya nûjen cihê mîrektiyê nîşan dide. Ara Qadir · CC BY-SA 3.0.

Soran û Rewandiz

Soran yek ji mîrektiyên kurdî bû ku mîrên wê di cîhana Osmanî de desthilata herêmî ya berfireh hebûn. Rewandiz di destpêka sedsala nozdehan de bû navenda hêza Mihemed Paşa. Têkiliyên bi mîrên cîran û rayedarên împaratoriyê re bi danûstandin û şer diguherîn. [2]

Xanzad û belgeyên dîrokî

Xanzad ji serdemeke kevintir e. Saadi Uthman Haruti di kurtasiyên xwe yên çapkirî ji bo lêkolîna 2018an de kevneşopiya devkî bi nivîsên Osmanî û Sefewî re berawird dike. Ew wê keça Omer Beg nas dike, destpêka desthilatê piştî kuştina bavê wê di 1617an de datîne û heta bi kêmî 1629an dişopîne. Wê wek mîreke pêşeng di nav yên din de dibîne, ne tenê mîra hemû serdemê. [1] Haruti çalakiyên leşkerî bi hevkariya Osmanî li dijî Îranê ve girê dide. Stranan navê wê parastine, lê cudahiyên wan bi belgeyên nivîskî tên nirxandin. [1]

Berfirehbûna Mihemed Paşa

Mihemed Paşa, bi navê Mîr Kor, di destpêka sedsala nozdehan de hêza Soran berfireh kir. Göymen êrîşên li Êzidiyên Şêxanê bi girtina paşîn a Amêdiyê û dûrxistina mîrên mîrasî yên Behdînanê ve girê dide. Ev berfirehbûn bi hêzê desthilat li cîranan ferz dikir. [2]

Tundûtûjî û dawiya desthilatê

Göymen kuştina bi kom a Êzidiyan di êrîşa Şêxanê de tomar dike. Ev beşeke bingehîn a dîroka fetihê ye. Lêkolîn destwerdana Reşîd Paşa di 1836an de, bi hêzên Bexda û Mûsilê, teslîmbûna Mihemed û şandina wî bo Stenbolê rave dike. Mirina wî di rêya vegerê de tê ragihandin; hûrgulî ne hemû teqez in. [2]

Çima Osmaniyan destwerdan zêde kir?

Henning seferên 1834–1839an bi daxwaza bac û leşker ji bo reforman ve girê dide. Têkçûna li hember Mihemed Elî yê Misrê di 1831–1832an de zext zêde kir. Mihemedê Rewandizê di şandina leşkeran de berxwedan dikir. Bedirxan di destpêkê de alîkariya seferên Osmanî li dijî mîrên din dikir. Ev ne tevgera yekgirtî ya hemû mîrektiyan bû. [4]

Zana û debara jiyanê

Lêkolîna arşîvî ya Ahmed, Shekh Hassan û Dlawar Omar a 2025an debara zanayên Rewandizê di 1813–1916an de vedikole. Kurtasiya çapkirî dibêje ku gelek zana çandinî û ajaldarî bi karê zanistî re dikirin; mûçeyên Osmanî, xelatên pirtûkan û alîkariya demsalî ya xwarinê jî hebûn. [3] Ev serdem hem mîrektî hem rêvebirina paşîn vedigire. Fêrbûna olî bi ax, malbat û saziyan ve girêdayî bû. [3]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Saadi Uthman Haruti, Khanzad of Soran and the Oral Literature in Two Historical Studies (Kurdish Academy, 2018); author’s published English abstracts.
  2. Sema Yaşar Baraç Göymen, Nestorians, Kurds, and the State (Boğaziçi University MA thesis, 2015), pp. 18–20: Soran, conquest and Ottoman intervention.
  3. Bzhar Othman Ahmed, Star Shekh Hassan and Rebaz Dlawar Omar, “The Economic Life of Scholars in Rawandz 1813–1916,” IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies 8/1 (2025), pp. 70–81; published abstract.
  4. Barbara Henning, Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts (2018), p. 96: taxation, manpower and changing alliances.