Destpêk
Çiyayê Agirî çiyayê herî bilind ê Tirkiyeyê û yek ji nîşaneyên mezin ên tevahiya Rojhilata Nêzîk e — volkanekî pir mezin ê bi berfê veşartî ku li Parêzgeha Kurdnişîn a Agiriyê zêdetir ji pênc hezar metre li jor deştên rojhilatê dûr radibe. Li nêzî xala hevdugihîştina Tirkiye, Îran û Ermenistanê bi şikûheke yekane bilind dibe; di efsaneyê de wek cihê sekinîna Keştiya Nûh navdar e û di dîrok û xeyala Kurdên ku li siya wî dijîn de cihekî bihêz digire.
Agirî çiyayekî efsane, bedewî û bîranînê ye û banê bilindahiyên Kurdî ye. Ev nasandin li lûtkeyê, efsaneyên wî û cihê wî di dîroka Kurdî de dinêre.
Xalên sereke
• Çiyayê Agirî çiyayê herî bilind ê Tirkiyeyê ye li Parêzgeha Kurdnişîn a Agiriyê.
• Volkanekî pir mezin ê bi berfê veşartî ye ku li zêdetir ji pênc hezar metre radibe.
• Li gor kevneşopiyê cihê sekinîna Keştiya Nûh e.
• Navenda serhildana Kurdî ya Agiriyê ya 1927–1930an bû.
• Komara Agiriyê ya kurtdem li palên wî hat ragihandin.
Agahiyên kurt
Nav (bi Kurdî): Çiyayê Agirî
Nav (bi Tirkî): Ağrı Dağı
Cure: Volkanekî bi berfê veşartî
Welat / Herêm: Tirkiye (Bakur)
Parêzgeh: Agirî / Îdir
Bilindahî: Zêdetir ji 5,100 metre
Efsane: Cihê sekinîna Keştiya Nûh
Dîroka Kurdî: Serhildana Agiriyê, 1927–1930
Naverok
Çiyayê Agirî li ku ye?
Çiyayê Agirî li rojhilatê dûr ê Tirkiyeyê li parêzgehên Agirî û Îdirê, li nêzî sînorên Îran û Ermenistanê, radibe. Li ser bajarokê Bazîdê û deştên derdorê bilind dibe, li bilindahiyên Kurdnişîn ên ku ber bi bajêr Agiriyê û devera li derdora Gola Wanê li başûr dirêj dibin. Ji dûrahiyên pir mezin tê dîtin û koniya wî ya mezin li ser tevahiya herêmê serdest e.
Volkana mezin
Agirî volkanekî pir mezin e, lûtkeya herî bilind a Tirkiyeyê, ku ji koniyeke mezin a sereke û lûtkeyeke biçûktir a heval pêk tê; ew li gerdanekî bilind digihîjin hev. Lûtkeya wê bi berf û cemedê herdemî hatiye tacdayîn û li jor deştên hişk ên li jêr dibiriqe; palên wî yên jêrtir vediguherin çêrgehan ku şivan pezên xwe havînê tê de diçêrînin. Bi tenê li bilindahiyeke wisa, ji hemû tiştên derdora xwe gelek bilindtir, radibe û hebûneke serdest heye — dêwekî spî yê berfî li ser asoyê ku ji dema mirov li siya wî dijîn ve rêwî heyran hiştine.
Çiyayê Nûh
Agirî li cîhanê bi çîroka Keştiya Nûh tê naskirin ku li gor kevneşopiyê piştî lehîya mezin li ser çiyayê sekinî. Bi sedsalan vê efsaneyê ziyaretkir, keşfkir û kesên meraqdar kişandine palên wî da li keştiyê bigerin û navê Agiriyê ji herêmê gelek wêdetir navdar kiriye. Çiyayê her wiha semboleke bihêz ji bo gelê Ermenî ye ku ji demeke dirêj ve ji aliyê din ê sînorê nêzî re rêz lê girtiye. Agirî bi baweriyên gelek gelan qat bi qat hatiye dagirtin û wek yek ji çiyayên herî bi çîrok li ser erdê radiweste.
Komara Agiriyê
Ji bo Kurdan Agirî wek navenda yek ji beşên mezin ên dîroka wan a nûjen giraniyeke taybet hildigire. Di dawiya salên 1920an de çiyayê bû keleha serhildaneke mezin a Kurdî ku di bin komeleya neteweperwer a bi navê Xoybûn de hat rêxistinkirin û ji aliyê efser Îhsan Nûrî Paşa ve li meydanê şer hat rêvebirin. Li palên wî serhildêran dewleteke Kurdî ya kurtdem, Komara Agiriyê, ragihand ku li bilindahiyan berxwe da heta serhildan li derdora 1930an hat tepeserkirin. Herçend berdewam nekir, Komara Agiriyê bû semboleke mayî ya daxwazên Kurdî û çiyayê hîn bi wê bîranînê re kûr girêdayî ye.
Agirî îro
Îro Çiyayê Agirî parkeke neteweyî û navendeke kişandina çiyanîgeran e ku li palên wî yên dirêj ên berfî hilkişin da bigihîjin lûtkeya navdar; rêwiyên bi efsane û bedewiya wê tên kişandin jî tên. Wek ku ji serdemên kevn ve kiriye li ser deştên Kurdî radiweste, bi efsane û dîrokê hatiye dorpêçkirin û çiyayê mezin ê herêmê dimîne — semboleke ragirtinê ku li ber ezmanê rojhilatî bi spî radibe.
Xeta demê
Demên kevnar — Rêz li Agiriyê tê girtin û di efsaneyên gelek gelan de cih digire.
Di dirêjahiya dîrokê de — Volkana bi berfê veşartî li ser bilindahiyên rojhilatî serdest e.
1927–1930 — Serhildana Kurdî ya Agiriyê li çiyayê navend digire.
Nêzî 1930an — Komara Agiriyê ya kurtdem tê tepeserkirin.
Îro — Agirî parkeke neteweyî û cihekî navdar ji bo çiyanîgeran e.
Pirsên pir caran têne kirin
Çiyayê Agirî li ku ye?
Çiyayê Agirî li rojhilatê dûr ê Tirkiyeyê, li parêzgehên Agirî û Îdirê, li nêzî sînorên Îran û Ermenistanê li bilindahiyên Kurdnişîn e.
Çima Çiyayê Agirî navdar e?
Çiyayê herî bilind ê Tirkiyeyê ye, volkanekî pir mezin ê bi berfê veşartî, ku di kevneşopiyê de wek cihê sekinîna Keştiya Nûh û wek navenda serhildana Kurdî ya Agiriyê navdar e.
Komara Agiriyê çi bû?
Dewleteke Kurdî ya kurtdem bû ku li palên Çiyayê Agirî di serhildana 1927–1930an de hat ragihandin; komeleya Xoybûn wê rêxistin kir û Îhsan Nûrî Paşa pêşengiya wê kir.
Gelo Çiyayê Agirî bi Keştiya Nûh ve girêdayî ye?
Erê. Li gor kevneşopiyê Keştiya Nûh piştî lehiyê li ser Çiyayê Agirî sekinî; efsaneyek ku çiyayê li seranserê cîhanê navdar kiriye.
Kes, cih û mijarên têkildar
Serhildana Agiriyê · Komara Agiriyê · Keştiya Nûh · Bazîd · Agirî · Wan.