Nanê Tenûrê: Nanê Kurdî yê bi dest li tenûra axî tê lêdan
Nanê tenûrê nanê hemwar ê Kurdî ye ku di hundirê tenûrê de tê pijandin — firneke gilêr a axî ye ku bi dar an komirê tê germkirin; gilokên hevîrê bi dest rasterast li dîwarên hundirîn ên pir germ tên lêdan û di çend deqeyan de dipijin. Tenûr teknolojiya herî kevn a pijandina nanê li herêmê ye — bermayiyên firnên axî bi delîlên xwarina pijandî li cihên arkeolojîk ên tevahiya Kurdistan û Mezopotamyayê yên vedigerin pênc hezar salan hatine dîtin. Li taxa Qarabû ya Hewlêrê xerîdar berî berbanga rojê ji bo nanê tenûrê yê teze dikevin rêzê. Li Osloyê xwaringeheke Kurdî firneke axî ya bi temamî avakirî ji Sûriyeyê anî, ji ber ku li Norwêcê tu kes nikarî yekê ava bike. Di çanda Kurdî de nan pîroz e. Qet li erdê nayê avêtin, qet nayê berbadkirin û qet li ser nayê derbaskirin. Nanê tenûrê vegotina herî bingehîn a vê rûmetê ye — nan bi heman awayê ku bi hezarsalan li axa Kurdistanê hatiye çêkirin tê çêkirin.
Xalên sereke
• Nanê hemwar ê Kurdî di hundirê tenûrê (firna axî) de tê pijandin — hevîr bi dest li dîwarên hundirîn tê lêdan û di çend deqeyan de dipije
• Tenûr teknolojiyeke pênc hezar salî ye — bermayiyên arkeolojîk li tevahiya Kurdistan û Mezopotamyayê hatine dîtin
• Rojane li nanpêjxaneyên tevahiya Hewlêr, Silêmanî û Dihokê teze tê çêkirin — xerîdar berî berbanga rojê dikevin rêzê
• Xwaringeheke Kurdî li Osloyê firneke axî ji Sûriyeyê anî, ji ber ku li wir nedikarî heman teknolojî bê çêkirin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Nanê Tenûrê (nanê di tenûrê de pijandî)
Firn: Tenûr — firaxeke gilêr a axî an metalî ya bi agirê dar/komirê germkirî
Cure: Nanê hemwar ê rojane teze — nanê jiyana rojane ya Kurdî
Herêm: Tevahiya Kurdistanê — her bajar, her gund, her nanpêjxane
Pênc hezar sal agir û ax
Tenûr — firna axî ya stûnî ya ji hundir ve tê germkirin — yek ji teknolojiyên herî kevn ên pijandinê li cîhanê ye. Bermayiyên arkeolojîk ên firnên axî bi delîlên xwarina pijandî li tevahiya herêma ku Kurdistana îroyîn, Iraq, Îran, Afganistan û Geliya Indusê digire hatine kolandin; vedigerin bi kêmî pênc hezar salan. Prensîb sade û jêhatî ye: agirê di hundirê firnê de dîwarên axî dike pir germ. Hevîr bi dest rasterast li wan dîwaran tê lêdan. Germa ku tê şewqdan nan di çend deqeyan de dipijîne û derveyê wî qirç, hundirê wî nerm û tama wî hinek bi dûman dike ku tu firneke nûjen nikare heman tiştî çêbike.
Li taxa Qarabû ya Hewlêrê Kurdistan24 dîmena sibehê ya nanpêjxaneyê belge kir: xerîdar berî berbanga rojê dikevin rêzê û pereyên xwe li ser maseyê datînin, dema nanpêj gilokên hevîrê şekil dide, ji deste ber bi deste ve diavêje û di tenûrê de li dîwaran dixe. Nan werim dibe, li serê wî pif çêdibin û di çend deqeyan de zêrîn derdikeve. Ev yek ji dema her kesek dikare bîne bîrê ve her sibehê li bajarên Kurdnişîn qewimiye. Nanpêjekî 23 salî bi navê Ayed Ahmed ji Kurdistan24 re got: «Mirov kulera bi penêr dixwazin û li vir bixwe bi çaya şîrîn dixwin.» Nanpêjxane ne tenê firoşgeh e. Cihê civîna sibehê ye.
Anîna tenûrê bixwe ji derve
Li diyasporayê tenûr beşa herî dijwar a çanda xwarina Kurdî ya ji bo veguhastinê ye. Xwaringeheke Kurdî li Osloyê bi navê Newroz nikarî li Norwêcê kesekî bibîne ku tenûreke rast ava bike. Xwediyê wê pirsgirêk bi anîna firneke axî ya bi temamî avakirî ji Sûriyeyê çareser kir. Tenûr ewqas ji bo nanê Kurdî navendî ye: dema nanpêjekî Kurd li Osloyê dixwest nanê rastîn çêbike, diviyabû firn bixwe ji parzemînan derbas bibe. Blognivîskareke Kurd li Dewletên Yekbûyî li ser çêkirina nanê bi dayika xwe re nivîsî; sêl û amûrên bavê wê bi dest çêkirî bi kar dianîn. Dema li ser înternetê lêkolîna nanê kir, dît ku wek «yufkaya Tirkî» hatiye etîketkirin. Qeyd sererast kir: «Mirovên Kurd ev nan gelek û gelek salan çêkirine.» Amûr, teknîk, kevneşopî — hemû Kurdî ne.
Pirsên pir tên pirsîn
Nanê tenûrê çi ye?
Nanê hemwar ê Kurdî ye ku di hundirê tenûrê de tê pijandin — firneke gilêr a axî ku hevîr bi dest li dîwarên wê yên hundirîn ên pir germ tê lêdan. Di çend deqeyan de dipije û nanekî derveyê wî qirç, hundirê wî nerm û tama wî hinek bi dûman derdikeve.
Tenûr çi ye?
Firneke gilêr a axî an metalî ye ku ji hundir ve bi agirê dar an komirê tê germkirin. Hevîrê nan rasterast bi dîwarên hundirîn ve tê zeliqandin. Teknolojî bi kêmî pênc hezar salî ye û delîlên arkeolojîk li tevahiya Kurdistan û Mezopotamyayê hene. Ji heman malbata firnê ya tandoora Hindî û tandyra Asyaya Navîn e.
Encam
Nanê tenûrê nanê ku bingehê her xwarineke Kurdî ye. Nanê ku zivistanê bi ser û pê re û di dawetan de bi biryanî re tê xwarin e. Nanê ku şifte tê de tê pêçan û tepsî pê tê rakirin e. Nanê ku nanpêjên Hewlêrê berî berbanga rojê û nanpêjên Osloyê bi firna ji parzemînan derbas kirine çêdikin e. Tenûra ku wî dipijîne pênc hezar salî ye. Destên Kurdî yên hevîrê şekil didin û bi dest li axê dixin, demeke dirêjtir ji hebûna her dewleteke nûjen ve ev yek kirine. Ev ne nanê Tirkî ye. Ev ne nanê Iraqî ye. Ev nanê tenûrê ye. Nanê Kurdî, ji tenûreke Kurdî, li nanpêjxaneyeke Kurdî, li maseyeke Kurdî.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdistan24 — Nan, xwarina sereke ya lezîz a çanda Kurdî (dîmena nanpêjxaneyê li Hewlêrê, 2021)
Flatbread Society — Nanpêjxane û xwaringeha Newroz, Oslo (tenûr ji Sûriyeyê hatiye anîn)
Best of Vegan — Aşpêjiya Kurdî ya bê berhemên heywanî (vegotina nanê tenûrê)
Kurdish-History.com — Nanê Tîrî: Nanê Kurdî yê parastinê (cureya hişkkirî ya ji bo zivistanê)