Di bihara 1937an de, Artêşa Tirkiyeyê bi top, balafir û gaza jehrîn ket herêma Dêrsimê ya Rojhilatê Anatolyayê û di operasyoneke ku hikûmeta Tirkiyeyê zêdetirî heftê salan dê bi fermî wek komkujî nenas bikira de di navbera çil hezar û heftê hezar sivîlên Kurd ên Elewî de kuştin. Yek ji kesên ji vê karesatê rizgar bûbûn — bijîşkekî berî komkujiyê li Dêrsimê bijîşkiyê dikir, paşê reviya sirgûnê û çar dehsalên paşê bi nivîsandin, tomarkirin û îsrara ku tiştê li Dêrsimê qewimî nayê jibîrkirin derbas kir — Nûrî Dêrsimî bû. Ew zilamê ku nehişt Dêrsim bê jibîrkirin e û ev redkirin xebata jiyana wî bû.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Dêrsim — Gelekî cuda

2. Beşa 2: Perwerdebûna veterîner û netewperwerekî

3. Beşa 3: Komkujiya Dêrsimê ya 1937–1938an

4. Beşa 4: Revîn û sirgûn — Salên dirêj ên derveyî Tirkiyeyê

5. Beşa 5: Erka dîroknivîs — Nivîsandina bîra Dêrsimê

6. Beşa 6: Berhemên sereke yên Dêrsimî

7. Beşa 7: Aliyê Elewî — Ol, nasname û mayîn

8. Beşa 8: Rewşenbîrê dîasporayê — Nivîsandina li dijî jibîrkirinê

9. Beşa 9: Mîras — Veterînerê ku bîra qirkirinekê parast

10. Rêza demî ya bûyerên sereke

Beşa 1: Dêrsim — Gelekî cuda

Dêrsim — ku îro wek parêzgeha Tunceliyê ya Rojhilatê Tirkiyeyê tê naskirin — herêmeke çiyayî ye ku nifûseke Kurdî ya Elewî lê dijî, bi zimanê Zazakî diaxive û formeke sînkrêtîk a Îslamê diparêze ku hêmanên baweriya Şîî, kevneşopiya Kurdî ya berî Îslamê û pratîka olî ya herêmî digihîne hev. Kurdên Dêrsimê bi her pîvanê civakeke cuda bûn: ji aliyê etnîkî ve Kurd, lê Elewî li şûna Sunnî; ji aliyê zimanî ve Zaza li şûna Kurmancî; ji aliyê erdnîgarî ve li çiyayên xweseriya wan di nav sedsalên desthilatdariya Osmanî de parastibû ji derve veqetandî.

Beşa 2: Perwerdebûna veterîner û netewperwerekî

Nûrî Dêrsimî di 1893an de li Dêrsimê ji dayik bû. Wî wek veterîner perwerde dît û vegeriya Dêrsimê da ku di nav gelê xwe de bijîşkiya heywanan bike. Ew di serdema dawî ya Osmanî û destpêka Komarê de di dorên netewperwer ên Kurdî de siyasî jî çalak bû û civaka Dêrsimê bi tevgera neteweyî ya berfirehtir a Kurdî re girê dida. Çalakiya wî ya siyasî ew kiribû armanca servîsên ewlekariyê yên Komarê û gava bûyerên 1937–1938an jiyana wî bi mayîndeyî guhertin, ew jixwe di rewşeke siyasî ya nazik de dijî.

Beşa 3: Komkujiya Dêrsimê ya 1937–1938an

Di 1937an de, serhildaneke herêmî li Dêrsimê bû sedema bersiveke leşkerî ya mezin a dewleta Tirkiyeyê. Artêşê, ku di bin fermanên Enqereyê de dixebitî û balafir, top û gaza jehrîn bi kar dianî, di navbera çil hezar û heftê hezar kesan de kuştin — texmîn cuda ne — bi sedan gund hilweşandin û nifûsa mayî ber bi Rojavayê Anatolyayê ve sirgûn kir. Ew di dîroka Komara Tirkiyeyê de heta valakirina gundên Kurdî ya salên 1990an çalakiya tundiyê ya yekane ya herî mezin a li dijî nifûseke Kurdî bû.

Beşa 4: Revîn û sirgûn — Salên dirêj ên derveyî Tirkiyeyê

Nûrî Dêrsimî ji komkujiyê rizgar bû û reviya sirgûnê. Ew li Sûriye, Iraq û welatên din ên Rojhilata Navîn jiya û wek veterîner xebitî da ku debara xwe bike, herwiha berhemên xwe yên dîrokî û siyasî nivîsand. Ew qet venegeriya Tirkiyeyê û qet Dêrsim dîsa nedît. Ew di 1973an de li sirgûnê mir, piştî ku sî û şeş salên dawî yên jiyana xwe wek penaberekî ji dewleta civaka wî hilweşandibû derbas kir.

Beşa 5: Erka dîroknivîs — Nivîsandina bîra Dêrsimê

Dêrsimî ji sirgûnê bi armanceke sereke nivîsand: tomarkirina tiştê li Dêrsimê qewimî berî ku bêdengiya dewleta Tirkiyeyê dikaribû bi tevahî jê bibe. Wî fêm dikir ku heke kesên rizgar bûne dema hêj bikarin tomar nekin, komkujî dê bê înkarkirin, biçûkxistin û jibîrkirin. Berhema wî ya herî girîng, Hatıratlarım (Bîranînên Min), ku di 1952an de hat weşandin, vegotina hûrgilî ya yekem a komkujiya Dêrsimê ji perspektîfa kesekî rizgarbûyî pêşkêş kir. Wî li ser dîrok û etnografiya Kurdên Dêrsimê, kevneşopiya Elewî û tevgera neteweyî ya berfirehtir a Kurdî jî bi berfirehî nivîsand.

Beşa 6: Berhemên sereke yên Dêrsimî

Dêrsimî çar berhemên sereke weşandin: Hatıratlarım (Bîranînên Min, 1952), Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair (Li Ser Dêrsim û Têkoşîna Neteweyî ya Kurdî, 1952), Kürdistan Tarihinde Dersim (Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de, 1952) û berhemeke paşê ya li ser dîroka Kurdî. Ev pirtûk bi hev re ji perspektîfa beşdar û rizgarbûyekî vegotineke berfireh a dîrok, etnografî, ol û bûyerên 1937–1938an ên Dêrsimê pêk tînin. Ew bi Tirkî û Erebî hatin nivîsandin, bi zimanên dikaribûn bigihîjin guhdarên hewce bûn bizanibin çi qewimîbû.

Beşa 7: Aliyê Elewî — Ol, nasname û mayîn

Nasnameya Elewî ya nifûsa Dêrsimê hem rastiyeke çandî ya Dêrsimî bi berfirehî tomar kir hem faktoreke siyasî ya tundiya 1937–1938an şikil da bû. Dewleta Kemalî Elewiyên Dêrsimê ji du aliyan ve ji normên xwe dûr didît: ji aliyê etnîkî ve Kurd di dewleteke hebûna Kurdî înkar dikir de û ji aliyê olî ve cuda ji baweriya fermî di dewleteke hewl dida Îslameke Sunnî ya Henefî ya standardkirî li nifûsa Misilman bisepîne de. Nivîsên Dêrsimî hûrgiliyên pratîka olî ya Elewî ya li Dêrsimê bi hişmendiya zilamekî fêm dikir ku heke ew tomar neke dibe ku winda bibin diparêzin.

Beşa 8: Rewşenbîrê dîasporayê — Nivîsandina li dijî jibîrkirinê

Nûrî Dêrsimî ji kevneşopiya rewşenbîrên dîasporayê ye ku sirgûna xwe wek platformeke şahidiyê bi kar anîn, ne wek sedemekê ji bo bêdengiyê. Tu piştgiriya sazî, tu zanîngeh û tu weşanxaneya wî ji çapxaneyên biçûk ên dîasporayê wêdetir tunebû. Wî nivîsand ji ber ku fêm dikir bîr çalakiyeke siyasî ye — ku bibîranîna Dêrsimê berxwedana li dijî hewldana dewleta Tirkiyeyê ya jêbirina wê ye, ku tomarkirina komkujiyê pêşiya serkeftina tevahî ya tawanbaran a ji holê rakirina dîrokî digire. Bi vê wateyê, nivîsandina wî berdewamkirina berxwedana gelê Dêrsimê bixwe bû.

Beşa 9: Mîras — Veterînerê ku bîra qirkirinekê parast

Bê pirtûkên Nûrî Dêrsimî, dîroka komkujiya Dêrsimê dê hema hema bi tevahî girêdayî çavkaniyên dewleta Tirkiyeyê û bîranînên devkî yên parçekirî yên sirgûnkiriyên li seranserê Anatolyayê belavbûyî bûya. Wî vegotina hûrgilî û bi rêkûpêk a dîroka Dêrsimê û bûyerên 1937–1938an pêşkêş kir ku rê da lêkolînerên paşê — Tirk, Kurd û navneteweyî — tiştê qewimî ji nû ve ava bikin. Gava serokwezîrê Tirkiyeyê Erdoğan di 2011an de komkujiya Dêrsimê bi qismî nas kir, ev yek hinekî ji ber ku xebata Dêrsimî bîr têra ku dîsa bikeve nîqaşa giştî ya Tirkî zindî hiştibû pêkan bû. Ev mîrasa wî ye.

Rêza demî ya bûyerên sereke

1893 — Li Dêrsimê, li Rojhilatê Anatolyayê, ji dayik dibe.

Nêzî destpêka salên 1920an — Wek veterîner perwerde dibîne; vedigere Dêrsimê da ku bijîşkiya heywanan bike.

1937 — Operasyonên Artêşa Tirkiyeyê li Dêrsimê dest pê dikin; komkujî û sirgûnkirina nifûsa Kurdî ya Elewî.

1937–1938 — Dêrsimî xilas dibe; dest bi sirgûna dirêj a Sûriye, Iraq û welatên din dike.

1952 — Sê berhemên sereke diweşîne: Hatıratlarım (Bîranînên Min), Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair (Li Ser Dêrsim û Têkoşîna Neteweyî ya Kurdî) û Kürdistan Tarihinde Dersim (Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de).

1973 — Li sirgûnê dimire, bê ku qet vegeriyabe Dêrsimê an Tirkiyeyê.

2011 — Serokwezîrê Tirkiyeyê Erdoğan komkujiya Dêrsimê bi qismî nas dike — ev yek hinekî ji ber belgekirina parastî ya Dêrsimî pêkan dibe.

Rêza demî ya Nûrî Dêrsimî

1893 — Li Dêrsimê ji dayik dibe.

1937–1938 — Komkujiya Dêrsimê; xilas dibe; dikeve sirgûnê.

1952 — Berhemên dîrokî yên sereke yên li ser Dêrsimê diweşîne.

1973 — Li sirgûnê dimire.

Çavkanî

1. Dersimi, Nuri. Hatıratlarım (Bîranînên Min). Heleb, 1952.

2. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

5. Olson, Robert. Serhildana Şêx Seîd û Kurd. University of Texas Press, 1989.

6. Zürcher, Erik-Jan. Tirkiye: Dîrokeke Nûjen. I.B. Tauris, 1993.

7. Dersimi, Nuri. Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de. Heleb, 1952.

8. Kieser, Hans-Lukas. Lêgerîneke ji bo Aidiyetê: Anatolya li Derveyî Împaratorî û Neteweyê. I.B. Tauris, 2007.

Pirsên pir tên kirin

Nûrî Dêrsimî kî bû?

Nûrî Dêrsimî (1893–1973) veterînerekî Kurd ê Elewî yê ji Dêrsimê (parêzgeha Tunceliyê ya niha ya Tirkiyeyê) bû ku ji Komkujiya Dêrsimê ya 1937–1938an rizgar bû û çar dehsal li sirgûnê bi tomarkirina tiştê qewimî derbas kir. Pirtûkên wî — bi taybetî Hatıratlarım (Bîranînên Min) û Kürdistan Tarihinde Dersim (Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de) — tomara dîrokî ya sereke ya gelê Dêrsimê û komkujiyê ji perspektîfa rizgarbûyekî ne.

Komkujiya Dêrsimê çi bû?

Komkujiya Dêrsimê (1937–1938) operasyoneke leşkerî ya dewleta Tirkiyeyê ya li dijî nifûsa Kurdî ya Elewî ya Dêrsimê bû. Artêşa Tirkiyeyê bi bikaranîna top, balafir û gaza jehrîn di navbera 40,000 û 70,000 kesan de kuştin, bi sedan gund hilweşandin û nifûsa mayî sirgûn kir. Hikûmeta Tirkiyeyê heta 2011an bûyer bi fermî wek komkujî nas nekir.

Nûrî Dêrsimî ji aliyê dîrokî ve çima girîng e?

Bê pirtûkên Dêrsimî, dîroka Komkujiya Dêrsimê dê hema hema bi tevahî girêdayî çavkaniyên dewleta Tirkiyeyê bûya. Wî vegotina hûrgilî û bi rêkûpêk a dîroka Dêrsimê û bûyerên 1937–1938an pêşkêş kir ku rê da lêkolînerên paşê tiştê qewimî ji nû ve ava bikin. Xebata wî bîra komkujiyê di nav çar dehsalên înkara Tirkiyeyê de parast û naskirina fermî ya qismî ya di dawiyê de pêkan kir.