Nusret ed-Dîn (Hezaraspî) kî bû?
Nusret ed-Dîn — bi fermî El-Melik Nusret ed-Dîn, Atabegê Loristana Mezin — hukumdarekî Kurd ê Hezaraspî bû ku Loristan ji 1252 heta 1257 birêve bir. Ew kurê Melik Hezarasp û birayê Îmad ed-Dîn bû û di yek ji serdemên herî xeternak di tevahiya dîroka mîrgehên Zagrosê de hukumranî kir: salên yekser berî wêrankirina Bexdayê ji aliyê Hulagu Xan ve di 1258 de.
Hukmê wî hem ji aliyê leşkerî hem çandî ve ji aliyê dîrokî ve girîng e. Xanedana Hezaraspiyan di bin rêveberiya malbata wî de karakterê taybet ê Kurdî yê rêveberiya xwe parast — siwariyên Kurd ên xwecihî, avahiyên siyasî yên eşîrî û çanda derbarê ya ku zanîna Îslamî bi mîrasa Kurdî ya çiyayên Loristanê re li hev dianî.
Tomarên zanyarî destnîşan dikin ku hukumdarekî Hezaraspî bi navê Nusret ed-Dîn piştgirekî girîng ê edebiyata Farisî bû — herçend piştgiriya edebî ya herî berfireh belgekirî bi Nusret ed-Dîn Ehmed ê paş (hukm 1296-1330) re girêdayî ye, têkiliya çandî bi edebiyat û zanyariyê re ji vê serdema zûtir ve li xanedanê belav e.
Xalên Sereke
• Nusret ed-Dîn Atabegê Kurd ê Hezaraspî yê Loristanê ji 1252 heta 1257 û kurê Melik Hezarasp bû.
• Wî di salên yekser berî wêrankirina Xelîfetiya Ebasî li Bexdayê ji aliyê Hulagu Xan ve di 1258 de hukumranî kir.
• Wî hukmê Kurdî yê Hezaraspiyan li başûrê Zagrosê di tundtirîn qonaxa xurtkirina Mongolan li Farisistanê de parast.
• Birayekî din, Takla, cihê wî girt ku ligel Hulagu beşdarî kampanyaya Bexdayê bû, lê ji ber terkkirina artêşê dema Xelîfe hat kuştin hat îdamkirin.
• Kevneşopiya çandî ya piştgiriya edebî ya ku dê Hezaraspiyên paş berbiçav bike di dema vê nifşa hukumdaran de dest bi şikilbûnê kir.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Nusret ed-Dîn wek yek ji kurên Melik Hezarasp, hukumdarê herî navdar ê xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan, ji dayik bû. Ew birayê biçûk ê Îmad ed-Dîn bû ku berî wî Atabeg bû û li derbara paytexta çiyayî ya Loristanê, Idaj, mezin bû — bajarekî ku cihê wî li Zagrosê hem parastinên xwezayî hem têkiliyên bi rêyên bazirganiyê yên Fars, Xûzistan û çiyayên Farisî bi hev ve girê didan da wî.
Perwerdehî û mezinbûna wî li pişta dagirkirina Farisistanê ji aliyê Mongolan ve pêk hatin — bûyereke ku cîhana siyasî ya ku Hezaraspî tê de kar dikirin ji nû ve şikil dabû. Bavê wî Melik Hezarasp derbasbûna ji serxwebûna serdema Selçûqî bo vasaltiya Mongol birêve biribû û Nusret ed-Dîn hem jêhatîbûna siyasî hem stratejiya mayînê ya ku vê birêvebirinê derxistibû mîras girt.
Dema birayê wî Îmad ed-Dîn di 1251 de mir, Nusret ed-Dîn Atabegtiya Loristanê girt û berpirsiyariya parastina xweseriya Kurdî di çarçoveya împaratorî ya Mongol de mîras girt.
Çarçoveya Dîrokî
Serdema hukmê Nusret ed-Dîn (1252-1257) serdemeke krîza pir dijwar ji bo cîhana Îslamî bû. Hulagu Xan mezintirîn artêşa Mongol ji Cengîz Xan ve ji bo kampanyayekê kom dikir ku dê tiştê ji desthilatdariya siyasî ya Îslamî li Rojhilata Navîn mayî wêran bikira. Di 1258 de, tenê salek piştî ku hukmê Nusret ed-Dîn bi dawî bû, hêzên Hulagu Xan dê Bexda talan bikirana, Xelîfeyê Ebasî bikujiyana û bi awayekî bi bandor saziya Xelîfetiyê ya ku şeş sedsalan navenda sembolîk a cîhana Îslamî bûbû bi dawî bianiyana.
Ji bo Hezaraspiyan ên li Zagrosê di navbera navenda Mongol li bakur û rojhilat û cîhana Erebî li başûr û rojava bi cih bûbûn, ev salên xetereke pir mezin bûn. Pirs ne ev bû ka Mongol dê derbas bibin an na, lê ev bû ka mîrgeha Kurdî ya Loristanê dê bi kîjan mercan ji wê derbasbûnê bimîne.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Girtina Loristanê di krîza Mongol de
Serkeftina sereke ya Nusret ed-Dîn parastina saxlem a mîrgeha Kurdî ya Hezaraspiyan di salên yekser berî kampanyaya Bexdayê ya Hulagu Xan de bû — xeternaktirîn serdem ku xanedan ji dagirkirina destpêkê ya Mongolan ve rastî wê hatibû. Rêveberiya wî çarçoveya sazî ya hukmê Hezaraspiyan û xweseriya Kurdî ya Loristanê di krîzeke ku ji bo cîhana Îslamî krîza hebûnê bû de parast.
Mayîna Hezaraspiyan ji vê serdemê — dema Xelîfetiya Ebasî, bermayiyên Selçûqan û piraniya mîrgehên Farisistanê hatin vemirandin an bindestkirin — şahidiya jêhatîbûna dîplomatîk û bicîbûna stratejîk ya ku malbata Nusret ed-Dîn di sê nifşan de temam kiribû ye.
Domdariya çandî û sazî
Di bin Nusret ed-Dîn de derbara Hezaraspiyan li Idajê kevneşopiyên çandî yên ku xanedan ji damezrandina wê ve berbiçav kiribûn parastin. Bikaranîna siwariyên Kurd ên xwecihî, çanda zanyarî ya Îslamî ya derbarê û avahiyên rêveberî yên mîrgehê hemû di hukmê wî de hatin parastin.
Kevneşopiya Hezaraspiyan a piştgiriya zanîna Farisî û Îslamî — ya ku dê di bin Nusret ed-Dîn Ehmed ê paş de bigihîje nîşandana xwe ya herî navdar — rehên xwe di çanda derbarê ya ku vê nifşa hukumdaran domand de hebûn.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Di çavkaniyan de derbarê rêza cîgirgirtinê di nav kurên Melik Hezarasp de hinek neewlehî heye. Encyclopaedia Iranica destnîşan dike: 'Ne zelal e ka li dû Melik Hezarasp pêşî du kur, Îmad ed-Dîn di 1248-49 û Nusret ed-Dîn di 1251-52 de, û tenê paşê Takla hatin... an Takla cîgirê rasterast bû.' Tarîxên di çavkaniyên berdest de rêza Îmad ed-Dîn → Nusret ed-Dîn → Takla piştgirî dikin.
Nasnameya wî ya Kurdî wek kurê Melik Hezarasp û endamekî rasterast ê xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan bi tevahî hatiye danîn.
Mîras û Bandora Çandî
Nusret ed-Dîn mîrgeha Kurdî ya Loristanê di yek ji xeternaktirîn serdemên pênc salî di dîroka xanedanê û cîhana Îslamî de girt. Parastina wî ya domdariya Hezaraspiyan rê da xanedanê ku heta hukmê cîgirê wî Şems ed-Dîn Alp Arghun bijî ku dê piştî wêrankirina îdamkirina Takla û derbasbûna Mongolan di nav Loristanê re ji nû ve ava bikira.
Ew nifşa hukumdarên Hezaraspî yên ku agir di navbera hukmê navdar ê Melik Hezarasp û geşbûna paş a xanedanê di serdema Îlxanî de zindî hiştin nîşan dide — girêkeke bingehîn di zincîra domdariya siyasî ya Kurdî li başûrê Zagrosê de.
Têkiliyên dîroka Kurdî
Melik Hezarasp — bav û hukumdarê destpêkê yê herî navdar ê Hezaraspî
Îmad ed-Dîn — birayê ku berî wî Atabeg bû (1248-1251)
Şems ed-Dîn Alp Arghun — biraziyê ku piştî îdamkirina Takla cih girt
Ebû Tahir ibn Elî — bapîr û damezrînerê xanedana Hezaraspiyan
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Nusret ed-Dîn ê Hezaraspiyan kî bû?
Nusret ed-Dîn Atabegê Kurd ê Hezaraspî yê Loristana Mezin bû ku ji 1252 heta 1257 hukm kir. Ew kurê Melik Hezarasp bû û di salên bingehîn ên yekser berî wêrankirina Bexdayê ji aliyê Hulagu Xan ve di 1258 de hukumranî kir.
Nusret ed-Dîn herî zêde bi çi tê nasîn?
Ew bi parastina mîrgeha Kurdî ya Hezaraspiyan a Loristanê di xeternaktirîn serdema berfirehbûna Mongolan li Farisistanê de, di salên yekser berî talankirina Bexdayê de, tê nasîn.
Nusret ed-Dîn Kurd bû?
Erê. Nusret ed-Dîn kurê Melik Hezarasp û endamekî rasterast ê xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan bû. Encyclopaedia Iranica û çavkaniyên sereke yên din Hezaraspiyan bi eşkere wek xanedaneke Kurdî destnîşan dikin.
Kî cihê Nusret ed-Dîn girt?
Birayekî din, Takla, cihê wî girt ku ligel kampanyaya Bexdayê ya 1258 a Hulagu Xan çû, lê Hulagu piştî terkkirina artêşê dema Xelîfe hat kuştin ew îdam kir. Paşê Şems ed-Dîn Alp Arghun desthilatdarî girt (1259-1274).
Çarçoveya siyasî ya hukmê Nusret ed-Dîn çi bû?
Wî di salên 1252-1257 de hukumranî kir, dema Îlxaniya Mongol hukmê xwe li ser Farisistanê xurt dikir û ji bo kampanyaya Bexdayê amade dibû. Ev tundtirîn serdema zexta siyasî ya Mongolan li ser mîrgehên çiyayên Zagrosê bû.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Encyclopaedia Iranica. 'Hezaraspî.' iranicaonline.org. Di 2025 de hat dîtin.
Encyclopaedia Iranica. 'Atabegên Loristanê.' iranicaonline.org. Di 2025 de hat dîtin.
Beşdarên Wikipedia. 'Hezaraspî.' Wikipedia, Ensîklopediya Azad. Di 2025 de hat dîtin.
Brill Journal of Persianate Studies. 'Neseba efsanewî ya Kayanî ya xanedana Hezaraspiyan.' Cild 12, Hejmar 2, 2019.