Îmad ed-Dîn kî bû?
Îmad ed-Dîn ibn Hezarasp Atabegê Kurd ê Hezaraspî yê Loristana Mezin bû ku ji 1248 heta 1251 hukm kir û cihê bavê xwe Melik Hezarasp girt. Wî mîrgeha Kurdî ya çiyayên başûr ên Zagrosê di yek ji serdemên wê yên herî dijwar de birêve bir — salên destpêkê yên serdestiya Mongolan li Farisistanê, dema Îlxaniyan desthilatdariya xwe li seranserê deşta bilind a Îranê xurt dikirin.
Hukmê wî kurt bû — tenê sê sal — û çavkaniyên dîrokî derbarê serkeftinên wî yên taybet de bi nisbet kêm dibêjin. Ya bêguman ev e ku wî serxwebûna xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan wek dewleteke vasal di bin serweriya Mongolan de parast û stratejiya mayînê ya ku bavê wî pêşengiya wê kiribû domand. Wî mîrgeha Zagrosê di serdemeke ku gelek dewletên bihêztir dihatin xistin nav axên din an wêrankirin de saxlem hişt.
Birayê wî Nusret ed-Dîn cihê wî girt û birayê wan Takla demeke kurt şûnda li dû hat — cîgirgirtineke bilez ku bêaramiya siyasî ya serdema destpêkê ya Mongolan li Loristanê nîşan dide, dema pirsa ku kîjan kurê Melik Hezarasp dê hukumranî bike hîn di çareserkirinê de bû.
Xalên Sereke
• Îmad ed-Dîn ibn Hezarasp Atabegê Kurd ê Hezaraspî yê Loristanê ji 1248 heta 1251 û kurê Melik Hezarasp bû.
• Wî di salên destpêkê yên serweriya Mongol a Îlxanî li ser Farisistanê de hukumranî kir û xweseriya Kurdî ya Hezaraspiyan li Zagrosê parast.
• Hukmê wî yê nêzî sê salan kurt bû, lê fonksiyona bingehîn a parastina domdariya xanedanê bi riya cîgirgirtinê pêk anî.
• Birayê wî Nusret ed-Dîn cihê wî girt û kevneşopiya Hezaraspiyan a derbaskirina hukmê di nav malbatê de domand.
• Wek bavê xwe Melik Hezarasp berî wî, wî girêdana xanedanê bi siwariyên Kurd ên xwecihî ji leşkerên kole yên Tirkî zêdetir parast.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Îmad ed-Dîn wek kurê Melik Hezarasp, hukumdarê herî navdar ê xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan û mêrê ku navê xwe da xanedanê, ji dayik bû. Ew li çiyayên Zagrosê yên Loristanê di derbareke ku kevneşopiyên eşîrî yên Kurdî bi pratîkên rêveberî yên mîrgeheke Îslamî ya serdema navîn re li hev dianîn de mezin bû.
Mezinbûna wî bi krîza Mongol a ku li salên dawî yên bavê wî serdest bû hat şikilkirin — dagirkirina karesatbar a Farisistanê ku Împaratoriya Xwarezmî wêran kir û tevahiya deşta bilind a Îranê xist bin hukmê Mongolan. Ew di cîhaneke ku mayîna xanedana Hezaraspiyan bi birêvebirina baldar a têkiliya wê bi Îlxaniyan re girêdayî bû de gihîşt temenê mezinbûnê û di heman demê de saziyên hundirî yên Kurdî yên ku karakterê taybet didan mîrgehê parastin.
Dema Melik Hezarasp di 1248 de mir, Îmad ed-Dîn mîrgeheke ku ji xirabtirîn qonaxa dagirkirina Mongolan saxlem derbas bûbû mîras girt, lê wê hîn dijwariya domdar a birêvebirina serweriya Mongolan bê qurbankirina xweseriya ku hukmê Kurdî li Loristanê watedar dikir li pêş hebû.
Çarçoveya Dîrokî
Îlxaniya Mongol di vê demê de di qonaxa xwe ya destpêkê û herî tund a xurtkirinê de bû. Hulagu Xan — neviyê Cengîz Xan — dê di 1258 de kampanyaya xwe ya wêranker li dijî Bexdayê dest pê bike, Xelîfetiya Ebasî wêran bike û cîhana Îslamî ji nû ve şikil bide. Salên hukmê Îmad ed-Dîn (1248-1251) destpêka rasterast a vê karesatê bûn.
Ji bo Hezaraspiyan serdema Mongol karekî nazik ê hevsengiyê dixwest: dayîna baca bes û nîşandana dilsoziya bes da ku ji wêrankirina ku hêzên berxwedêr rastî wê bûn dûr bikevin û di heman demê de xweseriya hundirî ya bes biparêzin da ku rêveberiya Kurdî ya Loristanê bidomînin. Îmad ed-Dîn ev dijwarî ji bavê xwe mîras girt û ji birayê xwe Nusret ed-Dîn re derbas kir.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Parastina domdariya Hezaraspiyan
Serkeftina sereke ya Îmad ed-Dîn ew serkeftina nenavdar, lê bingehîn a parastina domdariya xanedana Hezaraspiyan bi riya cîgirgirtineke serkeftî ji bavê xwe Melik Hezarasp bû. Di hawîrdora siyasî ya aloz a Farisistana di bin serdestiya Mongolan de veguhastineke nerm a xanedanî bi xwe serkeftinek bû.
Bi hukumraniya bê derxistina destwerdana Mongolan an serhildana hundirî di hukmê xwe yê sê salî de wî mîrgeha Kurdî ya Loristanê xebitand û wê saxlem ji birayê xwe Nusret ed-Dîn re hişt.
Parastina rêveberiya Kurdî li Zagrosê
Li seranserê hukmê xwe yê kurt Îmad ed-Dîn kevneşopiya Hezaraspiyan a birêvebirina Loristanê bi riya saziyên Kurdî yên xwecihî û siwariyên Kurd parast — karakterê taybet ê xanedanê ku ew ji dewletên di bin serdestiya Tirkî de yên cîhana Mongol cuda kir.
Çiyayên Zagrosê yên Loristana Mezin di bin hukmê Hezaraspiyan de herêmeke domdariya çandî û siyasî ya Kurdî bûn, di serdemeke ku piraniya cîhana derdorê di bin serdestiya Mongol-Tirkî de ji nû ve dihat rêkxistin de. Parastina vê kevneşopiyê ji aliyê Îmad ed-Dîn ve, hukmê wî herçiqas kurt bû, alî domdariya sê sedsalî ya xanedanê kir.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Nîqaşa sereke ya dîrokî ya derbarê Îmad ed-Dîn de rêza cîgirgirtinê piştî mirina Melik Hezarasp e. Encyclopaedia Iranica neewlehiya wê yekê destnîşan dike ka birayê wan Takla li dû hem Îmad ed-Dîn hem Nusret ed-Dîn hat, an Takla cîgirê rasterast ê Melik Hezarasp bû û Îmad ed-Dîn û Nusret ed-Dîn bi rêzeke cûda li dû hatin. Tarîxên di wêneya ekranê de dayî (Îmad ed-Dîn 1248-1251, Nusret ed-Dîn 1252-1257) pêşniyar dikin ku ew berî Takla bûn.
Nasnameya wî ya Kurdî bi riya malbata wî hatiye danîn — Hezaraspî xanedaneke Kurdî bûn û Îmad ed-Dîn kurê rasterast ê hukumdarê herî navdar ê xanedanê bû.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Îmad ed-Dîn bi pîvanên dîrokê biçûk, lê di kevneşopiya Hezaraspiyan de girîng e. Wî mîrgeha Kurdî ya Loristanê di serdemeke bingehîn a derbasbûnê de li hev girt û domdariya xanedanê bi riya cîgirgirtineke serkeftî parast.
Di çîroka sê sedsalî ya xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan de her hukumdarê ku agir zindî hişt — herçiqas kurt — alî berxwedana berbiçav a ku taybetmendiya diyarker a xanedanê ye kir. Îmad ed-Dîn yek ji wan hukumdaran e.
Têkiliyên dîroka Kurdî
Melik Hezarasp — bav û hukumdarê destpêkê yê herî navdar ê Hezaraspî
Ebû Tahir ibn Elî — bapîr û damezrînerê xanedana Hezaraspiyan
Nusret ed-Dîn — bira û cîgir; hukumdarê Hezaraspî di 1252-1257 de
Şems ed-Dîn Alp Arghun — birazî; hukumdarê Hezaraspî di 1259-1274 de
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Îmad ed-Dîn ibn Hezarasp kî bû?
Îmad ed-Dîn Atabegê Kurd ê Hezaraspî yê Loristana Mezin bû ku ji 1248 heta 1251 hukm kir. Ew kurê Melik Hezarasp bû û mîrgeha Kurdî ya başûrê Zagrosê di bin serweriya destpêkê ya Mongol a Îlxanî de parast.
Îmad ed-Dîn çiqas dem hukm kir?
Îmad ed-Dîn nêzî sê salan (1248-1251) hukm kir, yek ji hukmên kurttir ên xanedana Hezaraspiyan. Birayê wî Nusret ed-Dîn cihê wî girt.
Îmad ed-Dîn Kurd bû?
Erê. Îmad ed-Dîn kurê Melik Hezarasp û endamekî rasterast ê xanedana Kurdî ya Hezaraspiyan bû. Encyclopaedia Iranica û berhemên sereke yên din ên referansê Hezaraspiyan bi eşkere wek xanedaneke Kurdî vedibêjin.
Rewşa siyasî di dema hukmê Îmad ed-Dîn de çi bû?
Wî di salên destpêkê yên serweriya Mongol a Îlxanî li ser Farisistanê de, di salên yekser berî wêrankirina Bexdayê ji aliyê Hulagu Xan ve di 1258 de, hukumranî kir. Hezaraspî wek vasal man û xweseriya xwe ya hundirî ya Kurdî parastin dema bac didan Mongolan.
Çima Îmad ed-Dîn ji aliyê dîrokî ve girîng e?
Ew şiyana xanedana Hezaraspiyan a cîgirgirtina aram a xanedanî heta di bin zexta pir dijwar a serdestiya Mongolan de nîşan dide — şiyaneke ku ji bo mayîna sê sedsalî ya xanedanê bingehîn bû. Hukmê wî yê kurt alî domdariya ku serkeftina diyarker a Hezaraspiyan e kir.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Encyclopaedia Iranica. 'Hezaraspî.' iranicaonline.org. Di 2025 de hat dîtin.
Encyclopaedia Iranica. 'Atabegên Loristanê.' iranicaonline.org. Di 2025 de hat dîtin.
Beşdarên Wikipedia. 'Hezaraspî.' Wikipedia, Ensîklopediya Azad. Di 2025 de hat dîtin.
Bosworth, C.E. Xanedanên nû yên Îslamî. Edinburgh University Press, 1996.