Tabloya naverokê
Destpêka Pîremêrd (1867–1950)
Di dîmenên hişk û çiyayî yên Kurdistanê de, li cihê ku çiya çîrokên kevnar bi pisirpîsê vedibêjin û çem dengvedana împaratoriyên ji bîr bûyî bi xwe re dibin, kesayetek derket ku peyvên wî bûn lêdana dilê neteweyekê. Tewfîq Mehmûd Hemze, ku bi navê xwe yê edebî Pîremêrd — bi Kurdî bi wateya «Mirovê pîr» — bêtir tê naskirin, di sala 1867an de ji dayik bû û di 1950an de wefat kir. Ew di edebiyat, rojnamevanî û neteweperweriya Kurdî de wek stûneke mezin radiweste. Pîremêrd tenê helbestvan an nivîskar nebû; ew parêzvanê çanda Kurdî, pirek di navbera kevneşopiyên klasîk û îfadeyên nûjen de û parêzvanekî bi dilsozî yê nasnameya gelê xwe di demên aloz ên desthilatdariya Osmanî, dabeşkirinên kolonyal û derketina dewletên neteweyî de bû. Jiyana wî kêmbûna împaratoriyan û jidayikbûna siyaseta nûjen a Rojhilata Navîn dihewand; ev jî ew kir şahid û beşdarê têkoşîna Kurdan ji bo naskirinê.
Girîngiya Pîremêrd di tevkariyên wî yên piralî de ye. Wî wek helbestvan edebiyata Kurdî bi mijarên evîn, folklor û serbilindiya neteweyî tije kir. Wî wek rojnamevan weşanên ku ziman û dîroka Kurdî diparastin ava kirin û edîtoriya wan kir. Wî wek rewşenbîr berhemên ku dibe ku bi demê re winda bibûn wergerandin û arşîv kirin û domandina mîrata çandî ya Kurdî misoger kir. Di heyamekê de ku Kurd li ser sînorên hêzên biyanî ferz kiribûn parçebûyî bûn, nivîsên Pîremêrd balê dikişandin ser yekîtî, parastina ziman û berxwedana li dijî asîmîlasyonê. Helbesta wî ya navdar a Newrozê, ku sala nû ya Kurdî pîroz dike, bû sirûdeke vejîna çandî û nîşana nûbûn û serîhildanê.
Ev gotara blogê jiyana Pîremêrd vedikole û li salên wî yên destpêkê, rêyên kariyerê, berhemên edebî û mîrata mayînde dinêre. Em bi çîroka wî ruhê xweragiriya Kurdî vedibînin: vegotinek li ser serkeftina aqil li ser dijwariyan. Di demekê de ku eleqeya cîhanî ya bi çandên hindikahiyan re zêde dibe, rêwîtiya Pîremêrd hêza peyvan di avakirina hişyariya neteweyî de tîne bîra me. Berhemên wî, herçend rehên wan di sedsalên 19an û 20an de ne, îro jî di nav daxwazên domdar ên Kurdan ji bo xweserî û parastina çandê de deng vedidin.
Jiyana destpêkê û perwerdehî: Rehên li Silêmaniyê
Pîremêrd bi navê Tewfîq Mehmûd Hemze di sala 1867an de li taxa Goyje (an Goija) ya Silêmaniyê ji dayik bû; bajarêkî geş li herêma Kurdistanê ya Împaratoriya Osmanî ku niha beşek ji Iraqê ye. Silêmanî, di nav Çiyayên Zagrosê de, navendeke çalakiyên rewşenbîrî û çandî bû ku mîrata mîrektiya Baban bandor li wê dikir. Bajar gelek helbestvan û zanyar derxistin û hawîrdorek ava kir ku Tewfîqê ciwan dikaribû tê de folklora dewlemend a Kurdî û zanîna îslamî ji xwe re bihewîne.
Pîrozkirina 240 salên Silêmaniyê: Bajarêkî dîrokî yê Kurdî yê çand û xweragiriyê
Pîremêrd ji zaroktiyê ve eleqeyeke xurt bi zanînê nîşan da. Wî li Silêmaniyê zimanê Erebî û fiqha îslamî xwend û xwe di metnên klasîk ên bingehê perwerdehiya Osmanî pêk dianîn de kûr kir. Ji bo kûrkirina têgihîştina xwe, ew çû Baneyê li Îranê û li wir perwerdehiya xwe ya olî û zimanî domand. Ev rêwîtiya derbasî sînor bûyî nîşana cîhana Kurdî ya xweşûl bû ku bi sînorên nûjen ve ne girêdayî bû, lê bi ziman û kevneşopiyên hevpar ve girêdayî bû.
Di van salên ku kesayetiya wî teşe digirt de, Pîremêrd bi berhemên helbestvanên klasîk ên Kurdî yên wek Ehmedê Xanî re nas bû ku destana wî «Mem û Zîn» bi rengên xwe yên neteweperwer neslan îlham dabû. Banga Xanî ya yekîtiya Kurdî li dijî serweriya Faris û Osmaniyan şopeke jênager li Tewfîqê ciwan hişt û tovên çalakvaniya çandî çand ku paşê dê bişkifîna. Jiyana li Silêmaniyê bê astengî nebû; herêm bi pevçûnên eşîrî û çavdêriya împaratoriyê re rûbirû bû, lê hesteke serbilindiyê bi mîrata Kurdî re jî pêş dixist.
Pîremêrd di ciwaniya xwe de ji 1882an heta 1895an dest bi xebata di nivîsgehên hikûmeta herêmî de kir û li Silêmanî, Helebce û Şarbajêr xizmet kir. Van peywiran ew bi hûrguliyên rêvebirinê û rewşa dijwar a Kurdan ên asayî di bin desthilatdariya Osmanî de nas kir. Wî bi çavê xwe tepisandina zimanên herêmî û ferzkirina Tirkî wek zimanê fermî dît; ev jî dilsoziya wî ya paşê a bi vejîna zimanê Kurdî re geştir kir. Vê heyamê şiyanên wî yên pratîk pêş xistin û aqilê wî tûjtir kir, û ew ji bo asoyên berfirehtir amade kir.
Jiyana destpêkê ya Pîremêrd ezmûna berfirehtir a Kurdî nîşan dide: tevliheviya kevneşopî û xweguncandinê, ku perwerdehî tê de hem amûra mayînê bû hem jî çekeke parastina çandî. Rehên wî yên Silêmaniyê nasnameya wî bihêz dihêlin, heta dema ku rêya wî ew ji malê dûr dibir jî.
Rêwîtiya Stenbolê û destpêka kariyerê: Ji nivîskarê kargehê yê herêmî heta kesê nêzîkî împaratoriyê
Di 1898an de, di temenê 31 salî de, Pîremêrd vexwendineke girîng ji Sultanê Osmanî Ebdulhemîdê II wergirt da serdana Stenbolê, paytexta biriqî ya împaratoriyê, bike. Vê vexwendinê xalek guherînê nîşan da û ew ji karmendekî rêvebirinê yê herêmî ber bi kesayetekê li dîwana împaratoriyê ve bilind kir. Wî salek li Stenbolê derbas kir, hawîrdora pirçandî wergirt û bi rewşenbîr û karbidestên ji kokên etnîkî yên cihêreng re têkilî danî.
Di vê mayînê de, Pîremêrd çû hecê li Mekkeyê; rêwîtiyeke kûr a ruhî ku ew bi cîhana îslamî ya berfirehtir ve girê da. Wî di rê de bi helbestvanê Kurd Wefayî re hevdîtin kir û têkiliyek ava kir ku meyla wî ya edebî xurt kir. Sultan, ku bi zanîna wî bandor wergirtibû, sernavê «Beg» da wî û ji wê demê ve bi navê Hacî Tewfîq Beg hat naskirin. Vê rêzgirtinê derî vekirin, lê ew jî xist nav tora sîstema Osmanî ku dilsoziya bi împaratoriyê re tê de gelek caran bi daxwazên etnîkî re li hev dikir.
Piştî vegereke kurt, di 1899an de Pîremêrd wek endamê Meclisa Bilind a Stenbolê, desteyeke şêwirmend a bi rûmet, hat tayînkirin. Wî herwiha xwe li fakulteya hiqûqê tomar kir û xwendina qanûnê bi eleqeya xwe ya zêdebûyî a bi rojnamevanî û edebiyatê re li hev anî. Stenbolê, bi çapemeniya xwe ya geş û derdorên rewşenbîrî, hewesa wî ya nivîsandinê geş kir. Wî dest bi nivîsandina gotaran kir, gelek caran bi Tirkî, Erebî û Farisî, ji ber ku weşana Kurdî sînordar bû.
Di 1908an de, Pîremêrd tevlî rêxistina Kurdî Kurd Teavun ve Terakki Cemiyeti (Civata Alîkarî û Pêşketina Kurdî) bû û bû sernivîskarê kovara civatê. [Jînenîgariya TDV] Ev kom, ku di nav Şoreşa Tirkên Ciwan de hatibû avakirin, armanc dikir perwerdehî, ziman û xweseriya Kurdî pêş bixe û hevbendiyên wek bi Ermeniyan re li dijî siyasetên Tirkkirinê ava bike. Nivîsên Pîremêrd ên li vir dîrok û çanda Kurdî derdixistin pêş û bi awayekî nazik mafên neteweyî diparastin.
Ji 1909an heta 1923an, wî li navçeyên cuda yên Tirkiye û Kurdistanê, di nav de Colemêrg, Beytüşşebap û Amasya, wek walî xizmet kir. Van peywiran ew bi parçebûna împaratoriyê nas kir: Şerê Cîhanê yê Yekem, Qirkirina Ermeniyan û bilindbûna neteweperweriya Tirkî. Ew wek Kurdekî di xizmeta Osmanî de bi hişyarî di nav dilsoziyan de rêya xwe didît û peywirên xwe ji bo piştgiriya nazik a berjewendiyên herêmî yên Kurdî bi kar dianî.
Vê heyamê nêrîna Pîremêrd a li cîhanê teşe da û ew ji zanyarekî herêmî kir rêvebirekî bi ezmûn û têgihîştineke kûr a danûstandinên desthilatê. Ezmûnên wî yên li Stenbolê û derveyî wê bingehê vegera wî ya Kurdistanê danîn; li wir dê hêza xwe ber bi vejîna çandî ve bibe.
Beşdariya rêxistinên Kurdî û rêvebirinê: Rêdîtin di nav împaratorî û neteweperweriyê de
Beşdariya Pîremêrd a di neteweperweriya Kurdî de di dema wî ya Stenbolê de kûrtir bû. Kurd Teavun ve Terakki Cemiyeti stûneke sereke bû û bi qasî 500 endamên wê hebûn, di nav de kesayetiyên navdar ên wek Emîn Elî Bedirxan û Şêx Ebdulqadir Nehrî. Rojnameya civatê «Kurd», ku ji 1908an heta 1909an bi Tirkî û Kurdî hat weşandin, gotarên Pîremêrd ên serxwebûn, parastina ziman û berxwedana li dijî Tirkperweriya Partiya Îtîhad û Teraqî pêş dixistin dihewand.
Herçend wî bi piranî 25 salan bi Tirkî nivîsand, berhemên wî rengên neteweperwer dihewandin û serweriya Osmanî û Farisî rexne dikirin. Wî ji Kurdan dixwest ku zimanê xwe wek nîşana nasnameyeke cuda bihewînin, bi dengvedana mîrata Ehmedê Xanî. Wî di vê heyamê de bi rewşenbîrên wek Seîdê Nursî û Îsmaîl Heqî Baban re hevkarî kir û tora kesayetiyên pêşeng ên Kurdî pêş xist.
Pîremêrd wek walî di navbera erkên împaratoriyê û parastina çandê de hevsengî parast. Wî li navçeyên wek Colemêrgê dîroka herêmî belge kir û paşê gotarên li ser mîrektiya Baban û eşîrên Caf weşandin. Heyama piştî Şerê Cîhanê yê Yekem alozî anî: Peymana Sêvrê sozê xweseriya Kurdî da, lê Lozanê di 1923an de wê hêviyê şikand. Erkên Pîremêrd ên rêvebirinê di nav avabûna Tirkiyeyê de bi dawî bûn û ew bi rêya Bexdayê di 1925an de vegeriya Silêmaniyê.
Tevkariyên wî yên neteweperwer nazik lê kûr bûn û bingehên rewşenbîrî ji bo tevgerên paşerojê danîn. Wî bi îlhama helbestvanên berê yên wek Hacî Qadirê Koyî balê dikişand ser dîrok û yekîtiyê û zemîna çalakvaniya nûjen a Kurdî amade kir. [Jînenîgariya Hitchins]
Vegera Silêmaniyê û rojnamevanî: Avakirina mîrateke medyaya Kurdî
Pîremêrd piştî vegera xwe di 1925an de bi kûrahî tevlî jiyana çandî ya Silêmaniyê bû. Di 1926an de ew bû edîtorê rojnameya Kurdî «Jîyan» û di 1932an de bû rêvebirê wê. Wî di 1938an de navê wê kir «Jîn» û heta 1950an ew weşand û kir ronahiya ramana Kurdî. «Jîn» helbest, folklor û şîroveyên siyasî dihewand û berhemên ku dikaribûn winda bibin diparast.
Wî yekem dibistana taybet a Kurdî «Pertûkxaney Zanistî» (Dibistana Zanistî) ava kir û perwerdehiya bi Kurdî pêş xist. Ev sazgeh li dijî sîstemên perwerdehiya kolonyal sekinî û nesleke nû ya rewşenbîran pêş xist.
Kovarên Pîremêrd, di nav de «Zheen» (1939–1950) û pêşengê wê «Zhyan» (1926–1937), helbestên kesayetiyên wek Ebdullah Goran û Muftî Pêncwênî arşîv kirin. Wî talantên nû teşwîq dikirin û di 1932an de şîret li Goran kir ku nivîsandinê bidomîne. Piştî mirina wî, Goran «Zheen» domand û paşê ew da hevjîna xwe Rehma Xan — yekem jin ku li Kurdistanê xwediyê dezgeheke medyayê bû.
Pîremêrd bi rojnamevaniyê li dijî jêbirina çandî têkoşiya û «Jîn» kir platforma gotûbêja neteweperwer di nav zextên mandata Brîtanyayê û padîşahiya Iraqê de.
Berhem û tevkariyên edebî: Tevnkirina vegotinên Kurdî
Berhemên edebî yên Pîremêrd şeş dehsalan dihewandin û helbest, pexşan û werger li hev dianîn. Wî bi wergirtina navê edebî «Pîremêrd» şehrezayî û xweragiriyê nîşan dida.
Berhemên sereke wergerên helbestên Mewlewî Kurd ji Hewramî bo Soranî (1935) dihewînin ku dewlemendiya devokan diparastin. Şanoya wî «Trajediya Mem û Zînê» (1935), ku ji ya Xanî cuda ye, evîn û xiyanet bi mijarên neteweperwer li sehneyê dianî. Çîrokên wek «Diwanzdeh Siwarên Merîwanê» (1935) û «Mehmûd Axa Şîwekel» (1942) ji folklorê îlham werdigirtin û lehengiya Kurdî pîroz dikirin.
Berhevokên wek «Galte û Gep» (1947) folklor berhev dikirin, lê «Kemançejen» (1942) wergera romaneke Tirkî bû. Wî helbestên sofî yên Mewlana Xalidê Neqşbendî û berhemên Bêsaranî sererast kirin û edebiyata ruhî ya Kurdî arşîv kir.
Çîrokên kurt ên wek «Encamî Pîyawî Bengkêş» (1941), ku di «Gelawêj» de hatin weşandin, pirsgirêkên civakî derdixistin pêş. Helbestên wî, di nav de ya Newrozê, nûbûn û serbilindiyê dihişyandin.
Tevkariyên Pîremêrd edebiyata Kurdî nûjen kirin û bandor li helbestvanên wek Goran û Şêrko Bêkes kirin. Wî bi wergerandin û weşandinê domandina çandî misoger kir.
Mîrat û bandor: Ronahiyeke her demê ji bo Kurdan
Pîremêrd di 19ê Hezîrana 1950an de wefat kir û li Girê Mamêyarê li Silêmaniyê hat veşartin. Mîrata wî di edebiyat û neteweperweriya Kurdî de dimîne. Ew wek kesayetekî bingehîn ê helbesta hemdem tê pesindan û kovarên wî berhemên pir binirx diparêzin.
Sazgehên wek Navenda Pîremêrd wî bi rûmet bi bîr tînin û baldayîna wî a li ser ziman medyaya nûjen û perwerdehiya Kurdî îlham dide. Di Kurdistaneke dabeşbûyî de, banga wî ya yekîtiyê girîngiya xwe diparêze.
Encam
Jiyana Pîremêrd giyanê Kurdî dihewîne: xweragir, afirîner û serneçem. Ji destpêkên sade heta dîwanên împaratoriyê û dîsa vegera parastina çandê, wî mîratek tevn kir ku hê jî îlham dide. Dema Kurd bi astengiyên îroyîn re rûbirû dibin, peyvên Pîremêrd tînin bîra me ku çand keleha dawî ye.
Bûyerên sereke û rêza demê di jiyana Pîremêrd de
Ji bo pêşkêşkirina dîmeneke zelal a rêwîtiya berbiçav a Pîremêrd, li jêr rêzeke demî ya bûyerên sereke, xalbendên girîng û destkeftiyên ku jiyan û tevkariyên wî yên çanda Kurdî diyar kirin heye. Ev rêza demê xwe dispêre tomarên dîrokî û vegotinên jînenîgariyê û guherînên wî ji perwerdehî û rêvebirinê ber bi hewldanên edebî û neteweperwer ve derdixe pêş.
Sal | Danasîna bûyerê |
1867 | Bi navê Tewfîq Mehmûd Hemze li taxa Goija (Goyje) ya Silêmaniyê li Împaratoriya Osmanî (niha Iraq) ji dayik bû. Ev destpêka jiyaneke ji bo vejîna rewşenbîrî û çandî ya Kurdî hatibû veqetandin nîşan da. |
1882–1895 | Wek karmend di nivîsgehên cuda yên hikûmeta herêmî li Silêmanî, Helebce û Şarbajêr xebitî û di bin desthilatdariya Osmanî de ezmûna pratîk a rêvebirinê bi dest xist. |
1898 | Ji aliyê Sultanê Osmanî Ebdulhemîdê II ve li Stenbolê hat vexwendin û salek li wir ma. Di vê demê de ew çû hecê li Mekkeyê, bi helbestvanê Kurd Wefayî re hevdîtin kir û Sultan sernavê «Beg» da wî û ew bû Hacî Tewfîq Beg. |
1899 | Wek endamê Meclisa Bilind (meclisa şêwirmend) li Stenbolê hat tayînkirin û li fakulteya hiqûqê hat wergirtin; wî xwendina qanûnê bi hewldanên xwe yên rewşenbîrî yên zêde dibûn re li hev anî. |
1908 | Li Stenbolê tevlî rêxistina Kurdî Kurd Teavun ve Terakki Cemiyeti (Civata Alîkarî û Pêşketina Kurdî) bû û wek sernivîskarê kovara wê xebitî ku perwerdehî, ziman û xweseriya Kurdî pêş dixist. |
1909–1923 | Li çend navçeyên Tirkiye û Kurdistanê, di nav de Hakkari (Çolemêrg), Qeremursil, Balawa, Beytüşşebap, Gumuskoy, Adapazarı û Amasya, wek walî xizmet kir. Van peywiran ew bi şikestinên siyasî yên împaratoriyê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û bilindbûna neteweperweriya Tirkî de nas kir. |
1925 | Piştî avabûna Tirkiyeya nûjen, bi rêya Bexdayê vegeriya Silêmaniyê û di nav guherînên piştî Osmaniyan de bala xwe ber bi çalakvaniya çandî ya herêmî ve guherand. |
1926 | Bû edîtorê rojnameya Kurdî Jîyan (Jiyan) û ew wek platformekê ji bo parastin û pêşxistina zimanê Kurdî, folklor û ramanên neteweperwer bi kar anî. Wî herwiha yekem dibistana taybet a Kurdî Pertûkxaney Zanistî (Dibistana Zanistî) ava kir da perwerdehiya bi zimanê Kurdî pêş bixe. |
1932 | Bû rêvebirê Jîyan û bandora wê di derdorên rewşenbîrî yên Kurdî de berfireh kir. |
1935 | Helbestên Mewlewî Kurd ji devoka Hewramî bo Soranî wergerand û sererast kirin; şanoya Trajediya Mem û Zînê (ku ji destana Ehmedê Xanî cuda ye) nivîsand; Çîroka Diwanzdeh Siwarên Merîwanê weşand ku ji folklora Kurdî îlham werdigirt. |
1936 | Çîroka kurt Xiramî, Kay kon di rojnameya Jîyan de (hejmar 483) weşand û şêwaza xwe ya vegotinê ku rehên wê di mijarên civakî de bûn nîşan da. |
1938 | Navê rojnameyê ji Jîyan kir Jîn û weşana wê domand û heta 1950an ew kir arşîveke sereke ya edebiyata Kurdî. |
1941 | Çîroka kurt Encamî Pîyawî Bengkêş di kovara Gelawêj de weşand û mijarên girêdayî tiryakê û pirsgirêkên civakî derxistin pêş. |
1942 | Wî Çîroka Mehmûd Axa Şîwekel nivîsand; romana Kemançejen ji Tirkî wergerand; çîrokên kurt Zoremilî Milşikanî le dûwaye û Felsefey Kiçe Kurdêk di kovara Gelawêj de weşandin. |
1947 | Berhevoka folklora Kurdî Galte û Gep weşand û kevneşopiyên devkî ji bo neslên paşerojê parastin. |
1950 | Di 19ê Hezîranê de li Silêmanî, Iraqê, di temenê 83 salî de wefat kir. Ew li Girê Mamêyarê hat veşartin û mîratek wek kesayetekî bingehîn ê edebiyat û rojnamevaniya nûjen a Kurdî li dû xwe hişt. |
Pirs û bersiv li ser Pîremêrd: Bersivdana pirsên gelemperî
Ji bo bidawîkirina vê lêkolîna jiyan û mîrata Pîremêrd, li vir beşeke pirs û bersivan li ser hin pirsên pir tên kirin heye. Ev xwe dispêrin vegotinên dîrokî, berhemên wî û çarçoveya berfirehtir a dîroka Kurdî. Hûn çi xwendekar, lêkolîner an xwendevanekî meraqdar bin, ev divê têgihîştinên bi lez bidin we.
P: Pîremêrd kî bû û çima di dîroka Kurdî de girîng e? B: Pîremêrd, ku navê wî yê rastîn Tewfîq Mehmûd Hemze bû, helbestvan, rojnamevan û neteweperwerekî navdar ê Kurd bû ku di 1867an de ji dayik bû û di 1950an de wefat kir. Ew wek kesayetekî bingehîn ê edebiyata nûjen a Kurdî û vejîna çandî bi rûmet tê naskirin. Girîngiya wî ji hewldanên wî yên parastina zimanê Kurdî, belgekirina folklorê û parastina nasnameya neteweyî di dema kêmbûna Împaratoriya Osmanî û derketina dewletên nûjen ên Rojhilata Navîn de tê. Wî bi helbest, rojnamevanî û perwerdehiyê mîrata kevneşopî ya Kurdî bi îfadeyên hemdem ve girê da û di nav parçebûna siyasî de neslan îlham da.
P: «Pîremêrd» çi wateyê dide û wî ev navê edebî çawa wergirt? B: «Pîremêrd» bi Kurdî wateya «Mirovê pîr» an «Rûspî» dide û şehrezayî û gihîştîbûnê nîşan dide. Wî paşê di jiyana xwe de ev navê edebî wergirt ku rola wî ya wek kesayetekî şehreza di derdorên rewşenbîrî yên Kurdî de nîşan dida. Ev tenê navek nebû; hebûna wî ya mayînde di edebiyatê de dihewand ku gelek caran xwe dispêre folklora kevnar û mijarên xweragiriyê, mîna rûspiyekî ku çîrokan digihîne neslên ciwantir.
P: Pîremêrd li ku ji dayik bû û jiyana wî ya destpêkê çawa bandor li xebata wî kir? B: Ew li taxa Goija ya Silêmaniyê, li herêma Kurdistanê ya wê demê ya Împaratoriya Osmanî (niha beşek ji Iraqê), ji dayik bû. Mezinbûna li vê qada çandî ya dewlemend, di nav çiyayan de û di bin bandora mîrata mîrektiya Baban de, ew bi folklor, helbest û zanîna îslamî ya Kurdî nas kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê ya Erebî û fiqhê û rêwîtiyên wî yên cihên wek Baneyê li Îranê şiyanên wî yên pirzimanî û nêrînên neteweperwer teşe dan û dilsoziya wî ya paşê a bi parastina nasnameya Kurdî li dijî asîmîlasyonê re geştir kirin.
P: Hin rolên sereke yên Pîremêrd li Împaratoriya Osmanî çi bûn? B: Pîremêrd çend peywirên rêvebirinê girtin; ew ji 1882an heta 1895an li herêmên wek Silêmanî û Helebce wek karmendê hikûmeta herêmî dest pê kir. Di 1899an de ew bû endamê Meclisa Bilind a Stenbolê û hiqûq xwend. Ji 1909an heta 1923an, ew li navçeyên wek Colemêrg û Amasya wek walî xizmet kir. Van peywiran zanîna ji hundir ve ya siyaseta împaratoriyê da wî û rê da wî ku di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna împaratoriyê de di nav dilsoziyan de rêya xwe bibîne û bi awayekî nazik piştgiriya berjewendiyên Kurdî bike.
P: Pîremêrd çawa tevkariya neteweperweriya Kurdî kir? B: Ew di 1908an de bi awayekî çalak tevlî rêxistinên wek Kurd Teavun ve Terakki Cemiyeti bû û ji bo kovara wan nivîsand ku perwerdehî û xweseriya Kurdî pêş dixist. Nivîsên wî balê dikişandin ser yekîtî, parastina ziman û berxwedana li dijî Tirkkirinê. Heta di xizmeta Osmaniyan de jî, wî dîrok û folklora Kurdî belge dikirin û bingehê rewşenbîrî ji bo tevgerên paşerojê danî. Helbestên wî, wek sirûda Newrozê, bûn nîşanên serîhildan û nûbûna çandî.
P: Berhemên sereke yên edebî yên Pîremêrd çi bûn? B: Berhemên wî helbest, şano, çîrokên kurt û werger dihewandin. Yên navdar şanoya Trajediya Mem û Zînê (1935), berhevokên folklorê yên wek Diwanzdeh Siwarên Merîwanê (1935) û Galte û Gep (1947) û wergerên wek helbestên Mewlewî Kurd ji Hewramî bo Soranî ne. Wî herwiha çîrokên kurt ên li ser pirsgirêkên civakî, wek Encamî Pîyawî Bengkêş (1941), weşandin û berhemên sofî yên kesayetiyên wek Mewlana Xalidê Neqşbendî sererast kirin. Van berheman bi lihevanîna kevneşopiyê û vegotinên hêsan tên têgihîştin edebiyata Kurdî nûjen kir.
P: Li ser kariyera wî ya rojnamevaniyê û bandora wê ji min re bibêje. B: Pîremêrd piştî vegera xwe ya Silêmaniyê di 1925an de, ji 1926an heta 1950an edîtoriya rojnameya Jîyan (ku paşê navê wê bû Jîn) kir. Ew bû platformeke girîng a helbest, folklor û gotûbêja siyasî ya Kurdî û berhemên helbestvanên wek Ebdullah Goran arşîv kirin. Wî herwiha yekem dibistana taybet a Kurdî Pertûkxaney Zanistî ava kir da perwerdehiya bi Kurdî pêş bixe. Rojnamevaniya wî di dema desthilatdariya Brîtanyayê û Iraqê de mîrata çandî parast, bandor li medyaya nûjen a Kurdî kir û hesteke hişyariya neteweyî pêş xist.
P: Pîremêrd hevkarî an bandorên berbiçav hebûn? B: Erê, helbestvanên klasîk ên wek Ehmedê Xanî bandor li wî kirin û wî bi rewşenbîrên wek Seîdê Nursî û endamên civatên Kurdî re hevkarî kir. Wî di dema heca xwe de bi helbestvan Wefayî re hevdîtin kir û talantên nû yên wek Goran teşwîq kirin. Torên wî yên li Stenbolê ew bi komên Ermenî û hindikahiyên din ve girê dan û hevbendî li dijî siyasetên navendîkirinê pêş xistin. Van danûstandinan berhemên wî dewlemend kirin û dengên Kurdî di tevgerên berfirehtir ên reformên Osmanî de bihêztir kirin.
P: Mîrata Pîremêrd a mayînde îro çi ye? B: Pîremêrd wek pêşengê vejîna çandî ya Kurdî tê pîrozkirin; berhemên wî di bernameyên edebiyatê de tên xwendin û kovarên wî wek arşîvên dîrokî dixebitin. Sazgehên wek Navenda Pîremêrd li Silêmaniyê wî bi rûmet bi bîr tînin û baldayîna wî ya li ser ziman û yekîtiyê di têkoşînên domdar ên Kurdî ji bo xweseriyê de deng vedide. Di heyama dîjîtal de, helbestên wî hunermendên hemdem îlham didin û çîroka jiyana wî rola rewşenbîran di parastina nasnameyên hindikahiyan di nav gerdûnîbûnê de derdixe pêş.
P: Ez li ku dikarim li ser Pîremêrd bêtir hîn bibim an berhemên wî bixwînim? B: Bi berhevokên edebî yên Kurdî an arşîvên serhêl ên sazgehên wek Enstîtuya Kurdî ya Parîsê an pirtûkxaneyên Zanîngeha Silêmaniyê dest pê bikin. Pirtûkên wek berhevokên helbest û folklora wî bi Kurdî Soranî peyda dibin û hin wergerên wan bi Îngilîzî an Erebî hene. Malperên li ser dîroka Kurdî, wek Rûdaw an kovarên akademîk ên lêkolînên Rojhilata Navîn, gelek caran gotaran li ser wî dihewînin. Ji bo çavkaniyên sereke, hejmarên dîjîtalkirî yên Jîn rasterast gihîştina nivîsên wî dabîn dikin.
Çavkanî
Keith Hitchins. «Pîremêrd.» Encyclopaedia Iranica. Di 2010an de hat weşandin; di 2012an de hat nûkirin. (Jînenîgariyeke zanyarî ku kariyera wî û bandorên edebî li ser wî dihewîne.)
Ahmet Özel. «Pîremerd.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 2019, EK-2, r. 396–398. (Jînenîgariya hûrgulî û bîbliyografya; civata 1908an û kariyera paşê dihewîne.)
Ji bo misogerkirina şeffafiyetê û dayîna rûmetê ji çavkaniyên ku agahiyên vê gotara blogê, rêza demê, pirs û bersivan û naveroka giştî ya li ser Pîremêrd (Tewfîq Mehmûd Hemze) dabîn kirin, li jêr lîsteyeke çavkaniyên sereke heye. Ev hûrguliyên jînenîgariyê, çarçoveyên dîrokî û analîzên berhemên wî yên ji çavkaniyên serhêl ên pêbawer hatine wergirtin dihewînin. Referansên di gotarê de, li cihê guncaw, li van çavkaniyan digerin.
Beşdarên Wikipedia. «Pîremêrd.» Wikipedia, Ansîklopediya Azad. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://en.wikipedia.org/wiki/Piramerd. (Jînenîgariyeke berfireh ku jiyan, berhem û tevkariyên wî yên edebiyata Kurdî dihewîne.)
Grokipedia. «Pîremêrd.» Grokipedia. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://grokipedia.com/page/piramerd. (Dîmeneke hûrgulî ya jiyana wî ya destpêkê, helbest û rola wî di pêşxistina nasnameya neteweyî ya Kurdî de.)
Historical Diroka Kurdi. «Tewfîq Mehmûd Hemze an Pîremêrd, (bi Kurdî Pîremêrd) (1867–1950).» Historical Diroka Kurdi. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://historical.diroka-kurdi.com/2017/11/tawfeq-mahmoud-hamza-or-piramerd.html. (Baldayîna kariyera wî ya rojnamevaniyê û avakirina yekem dibistana taybet a Kurdî.)
History of Kurdistan. «Tewfîq Mehmûd Hemze an Pîremêrd.» History of Kurdistan. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://historyofkurd.com/english/flexslider/page/22. (Têgihîştinên li ser jidayikbûna wî, nivîs û tevkariyên di romannivîsiyê de.)
Govari Kurdi. «Wefayî.» Medium. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://medium.com/@govarikurdi/wafayi-8e5db907c8ee. (Profîleke duyemîn a Wefayî ku navê Pîremêrd wek hevalê hecê dide. Gotûbêja wê ya helbestan li ser Wefayî ye.)
Day Translations. «Profîla Iraqê — Rastî, kesayetî û dîroka girîng.» Bloga Day Translations. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://www.daytranslations.com/blog/guide/iraq/5. (Paşxaneya erkên wî yên rêvebirinê û sernavê ku Sultanê Osmanî dabû wî.)
Diskurd (Instagram). «Tewfîq Mehmûd Hemze an Pîremêrd.» Instagram. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://www.instagram.com/p/CM2Gf2FBGQa. (Hûrguliyên malbat, perwerdehî û mijarên helbestên wî.)
Halid, Avaz. «Rêzeke helbestên sêzimanî: Pîremêrd — Havîn (هاوین)☀️.» LinkedIn. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://www.linkedin.com/pulse/trilingual-poetry-series-piramerd-summer-%D9%87%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%86-avaz-halid-5v22f. (Analîza şêwaza helbestên wî û paşxaneya wî ya rewşenbîrî.)
Goodreads. «Dîwana Pîremêrd.» Goodreads. Gihîştin di 21ê Sibata 2026an de. https://www.goodreads.com/book/show/24201345. (Agahiyên bi Kurdî li ser dîwana wî (berhevoka helbestan) û jiyana wî.)
Çavkaniyên din ên ji medyaya civakî û nivîsên civakê (wek komên Facebook) ji bo hûrguliyên çarçoveyê hatin şêwirmendkirin, lê ji ber xwezaya xwe ya ne fermî çavkaniyên sereke nînin. Ji bo xwendina bêtir, arşîvên edebî yên Kurdî an kovarên akademîk ên dîroka Rojhilata Navîn vekolin.