Qehweya Kezwanê: Qehweya Kurdî ya navê wê bi navandina neteweyî ya…

Qehweya Kezwanê — Qehweya Kurdî ya kezwanê

Qehweya Kezwanê vexwarineke germ a kevneşopî ya Kurdî ye ku ji fêkiyên qelandî yên dara kezwanê (Pistacia terebinthus) tê çêkirin; ew fêkî bi awayekî kovî ji daristanên çiyayî yên bakurê Kurdistanê tên komkirin. Berî ku dewleta Tirkiyeyê di salên 1930an de navê wê bi «Menengiç Kahvesi» biguherîne, ev vexwarina bê kafeîn bi etîketa «Chicorée au Kurde» — kasniya Kurdî — dihat hinardekirin Fransayê û Ewropayê. Ew hîn jî yek ji mînakên herî zelal ên belgekirî ye ku berhemeke xwarinê ya Kurdî tevlî nasnameya aşpêjî ya neteweyeke din hatiye kirin. Di 2024 de Yekîtiya Ewropayê bi dayîna statûya Navandina Parastî ya Kokê ji «Gaziantep Menengiç Kahvesi» re navandina Tirk fermî kir.

Xalên sereke

• Ji fêkiyên qelandî yên kezwanê tê çêkirin, ne ji tovên qehweyê — bi xwezayê bê kafeîn e

• Ji sedsalekê zêdetir li Amed, Semsûr, Mêrdîn û Êlihê tê hilberandin

• Şîrketên Fransî herî kêm ji destpêka salên 1900an ve bi navê «Chicorée au Kurde» kirin bazarê

• Siyasetên Tirkkirinê piştî 1923 navê wê kirin Menengiç Kahvesi

• Di 2024 de Yekîtiya Ewropayê «Gaziantep Menengiç Kahvesi» wek Navandina Parastî ya Kokê qeyd kir

Agahiyên kurt

Navê Kurdî: Qehweya Kezwanê / Qehweya Kurdî / Qehweya Kezwanan

Navê guherandî: Menengiç Kahvesi (Tirkî), Gaziantep Menengiç Kahvesi (PDO ya Yekîtiya Ewropayê), Qazwan (Başûr)

Cure: Vexwarineke germ a fêkiyên qelandî yên kezwanê (bê kafeîn)

Herêm: Bakur (Amed, Semsûr, Mêrdîn, Êlih, Sêrt) û Başûr (Dihok)

Nîqaş ji aliyê: Navandina neteweyî ya Tirk; PDO ya Yekîtiya Ewropayê (2024)

Rewş: BILIND — ji salên 1930an ve bi navandina Tirk hate guherandin

Kok û ekolojî

Hebûna Qehweya Kezwanê ji dara taybet a li erdnîgariyeke taybet mezin dibe tê. Kezwan (Pistacia terebinthus), ku di Kurdî de bi navê kizwan an kezwan tê nasîn, dareke pelweşîn a ji malbata kajû ye; li hundirê çiyayî yê rojhilatê Deryaya Navîn geş dibe. Ew bi awayekî kovî li herêmên çiyayî yên Kurdî yên başûrê rojhilatê Anatoliyayê mezin dibe — kembera daristanên berû û fistiqê ku ji Amed, Semsûr, Mêrdîn, Êlih û Sêrtê derbas dibe û digihêje damanên Zagrosê.

Kezwan dara berxwedêr a li hember hişkesaliyê ye û li erdnîgariya xirabbûyî jî dijî. Civakên Kurd ên çiyayî bi hezarsalan fêkiyên wê yên biçûk ên sorê tarî hem wek xwarin û hem wek derman kom dikirin. Nivîsarên kevn ên Mezopotamyayê û Kitêba Pîroz behsa benîşt û fêkiyên kezwanê dikin. Arkeologan herî kêm ji hezarsala duyem berî zayînê ve têkiliya mirovan bi vê darê re li damanên Zagrosê belge kirine.

Amadekirina kevneşopî

Fêkî di payîzê de tên komkirin, li ber tavê tên hişkkirin û hêdî hêdî tên qelandin heta ku bêhneke xurt a mîna ya çerezan digirin. Hilberandina nûjen wan dike hevîreke stûr û bi rûn. Vexwarin di cezveyê de tê çêkirin: hevîr bi şîr an avê re tê têkelkirin, hêdî tê germkirin heta kef dike û piştre tê rijandin fîncanên biçûk. Rêbaza kevneşopî ya Kurdî şîrê tamrûn bi kar tîne; vexwarineke kremî bi tama erdî û mîna ya çerezan çêdike. Ew bê kafeîn e, ji bo vexwarina êvarê û ji bo zarokan guncaw e.

Rol û wateya çandî

Vexwarineke rojane ye ku li kêleka xwarinan an di serdanên civakî de tê vexwarin. Pêşkêşkirina wê ji mêvanekî re kiryareke germ a hawîrdora dîwana kevneşopî ye. Li herêmên Soranîaxêv, hevoka «Noşî giyanit bêt!» bi pêşkêşkirinê re tê gotin. Hin çavkanî wê wek «qehweya jinan» a Kurdan bi nav dikin. Wek vexwarineke herêmî ya ji xwezayê tê komkirin, ew xwebesbûna Kurdan a çiyayî nîşan dide: dema civaka bajarî ya Osmanî tovên qehweyê ji Yemenê dianî, civakên Kurdî ji tiştên li palên çiyayên xwe şîn dibûn vexwarina xwe çêdikirin.

Navên nîqaşbar: Guherandina nav, tevlîkirin û jêbirin

Herî kêm ji destpêka salên 1900an ve fêkiyên qelandî yên kezwanê ji herêmên Kurdî dihatin hinardekirin Ewropayê. Li Fransayê berhem bi navê «Chicorée au Kurde» — kasniya Kurdî — dihat firotin; li ser pakêtan wêneyên kesên Kurd hebûn. Pakêteke mayî ya ji salên 1930an li Muzexaneya Sirgûna Kurdî ya Stokholmê tê parastin. Piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê di 1923 de, siyasetên Kemalî navê vexwarinê kirin «Menengiç Kahvesi». Herçend hin dîroknivîs dibêjin ku vexwarin li herêmê hevpar e û tu fermana dewletê ya taybet a guherandina navê wê di arşîvê de nehatiye parastin, paşxaneya berfirehtir a Tirkkirinê baş hatiye pejirandin.

Di 2021 de Ofîsa Patentê ya Tirkiyeyê «Gaziantep Menengiç Kahvesi» qeyd kir. Di 2024 de Yekîtiya Ewropayê statûya Navandina Parastî ya Kokê da wê (Rêziknameya 2024/2978); vexwarin bi kampanyaya Sultan Murad IV ya salên 1600an a Bexdayê ve girê da, bê behsa kokên Kurdî. Berhemeke ku carekê li Ewropayê bi navê «Chicorée au Kurde» dihat firotin, niha bi navandineke Tirk bi qanûnê tê parastin. Li hember vê yekê Dr. Karwan Sebah Hewramî yê Zanîngeha Selahedîn daxwaz kir ku navê wê bibe «qehweya Kurdî»; şîrketeke Keyaniya Yekbûyî jî nîşana bazirganî ya navandina Kurdî di dest de digire.

Rêza demê

Hezarsala 2yan B.Z. — Nivîsarên kevn behsa kezwanê dikin

Salên 1800an–1930an — Bi navê «Chicorée au Kurde» tê hinardekirin Fransayê

1923 — Komara Tirkiyeyê; Tirkkirin dest pê dike

Salên 1930an — Navê wê dibe Menengiç Kahvesi

2021 — Nîşana bazirganî ya Tirk; Dr. Hewramî daxwaza vegerandina nav dike

2024 — Yekîtiya Ewropayê PDO dide Gaziantep Menengiç Kahvesi

Pirsên pir tên pirsîn

Qehweya Kezwanê çi ye?

Vexwarineke germ a kevneşopî ya Kurdî ye ku ji fêkiyên qelandî yên kezwanê tê çêkirin. Bi xwezayê bê kafeîn e û ji sedsalekê zêdetir li herêmên çiyayî yên Kurdî tê hilberandin.

Ew bi Menengiç Kahvesi re yek e?

Erê — heman vexwarin e, nav cuda ye. Navên Kurdî ji guherandina nav a Tirk a salên 1930an kevintir in.

Çima navê wê hate guherandin?

Beşek ji siyasetên berfirehtir ên Tirkkirinê piştî 1923 bû ku nîşanên çandî yên Kurdî bi yên Tirk diguherandin.

Ew bi rastî qehwe ye?

Na — ne tovên qehweyê hene û ne kafeîn. Nav rêbaza çêkirina bi cezveyê nîşan dide, ne pêkhateyê.

Encam

Qehweya Kezwanê ji vexwarinekê zêdetir e. Berhemeke ku carekê li Parîsê bi navekî Kurdî dihat firotin niha bi navekî Tirk bi qanûnê tê parastin. Darên kezwanê hîn jî li çiyayên Kurdî mezin dibin, fêkî hîn jî bi destên Kurdî tên komkirin û vexwarin hîn jî li malên Kurdî tê çêkirin — lê qeydên navneteweyî niha bi navekî din wê bi nav dikin. Malbata we vê vexwarinê çawa amade dike? Rêbaza xwe di şîroveyan de parve bikin.