Reçel: Mirebbeya fêkiyên çiyayî ya Kurdî li ser sofraya taştê
Reçel peyva Kurdî ya mirebbeyê ye — lê peyva îngilîzî «jam» wê bi temamî nade nasîn. Reçel fêkiyên tam in ku di şerbetê de tên parastin: kevçiyên biriqok ên tû, hêjîr, behî, vîşne an gûzan, ku bi şekir re hêdî tên kelandin heta fêkî şêweya xwe biparêzin û şerbet tîr û zelal bibe. Ew yek ji gewherên sofraya taştê ya Kurdî ye; di firaxên biçûk de li kêleka penîrê sipî yê honandî, qeymaxê tîr, hingiv, zeytûnan û qedehên çayê yên herdem amade tê danîn. Miqdarê ku hûn wê bi kevçî dixin ser nanê teze, an di navbera vexwarina çayê de rasterast dixwin, ji miqdarê ku hûn wê li nan belav dikin zêdetir e. Reçel ji şîrîniyekê wêdetir e; rêbazeke parastina salê ye. Ew şaxa şîrîn a heman hesta Kurdî ye ku giyayan hişk dike û dike pelikên ji bo zivistanê, û penîr di kavanozan de binerd dike: hesta berhevkirina dewlemendiya çiyê di dema herî baş de û parastina wê ji bo mehên tengiyê. Dema fêkiyên payîzê ji qasî ku tên xwarin zûtir tên berhevkirin, tên kelandin û dibin reçel; paşê tên girtin û parastin, da ku kavanozeke di nav zivistanê de vekirî tama baxê dawiya havînê bide. Gewhera herî biqîmet a vê kevneşopiyê jî reçela gulê ye — heman gulên Zagrosê yên ku ji wan gulav tê kişandin, vê carê bi tevahiya xwe û bêhna xwe di şerbetê de tên parastin. Ev gotara sedûşeşemîn a vê rêzeyê ye. Reçel, bi rastî, tiştekî hevpar e — peyv bi xwe bi eslê xwe Farisî ye, û li ser sofrayên Tirk, Faris û Ereban jî mirebbeyên wan ên taybet hene. Lê fêkiyên çiyayî, gul û taştêya têr û tijî ya Kurdî ku reçel dixemilîne, bi rastî Kurdî ne. Reçel di her wêneyeke rast a awayê xwarina Kurdan û awayê bîranîna wan de cihê xwe heye.
Xalên sereke
• Reçel peyva Kurdî ya mirebbeyê ye — fêkiyên çiyayî yên tam ku di şerbetê de tên parastin
• Gewhereke taştêya têr û tijî ya Kurdî ye; bi nan, qeymax, hingiv, penîr û çayê re tê xwarin
• Beşa şîrîn a salnameya Kurdî ya parastina xwarinê ye — fêkiyên payîzê ji bo zivistanê tên parastin
• Reçela pelên gulê (reçela gulê) ya herî biqîmet e — xizmê gulavê ye û ji heman gulên Zagrosê tê çêkirin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Reçel (mirebbe / fêkiyên parastî); mirebbeya pelên gulê reçela gulê ye
Pêkhate: Fêkiyên çiyayî — tû, hêjîr, behî, vîşne, gûz — û pelên gulê
Rêbaz: Fêkî bi şekir (an hingiv) re hêdî tên kelandin û dibin mirebbeyeke şerbetî ya fêkiyên tam
Dema xwarinê: Di taştêyê de bi nan û çayê re; di dawiya havînê û payîzê de tê çêkirin û ji bo zivistanê tê parastin
Amadekirina kevneşopî
Reçel di dema ku fêkî herî erzan û herî baş in de tê çêkirin, yanî di dema pirbûna fêkiyan a dawiya havînê û payîzê de. Ev şêwaz ji mirebbeyên hişk û girtî yên Rojavayê şerbetîtir e: armanc ew e ku fêkî tam, an hema hema tam, di şerbeteke zelal û tîr de bimînin. Fêkî û şekir bi hev re tên tevlihevkirin — gelek caran pêşî têne hiştin ku bi hev re bimînin da fêkî ava xwe berdin — paşê bi agirê nerm, bi kevneşopî di tepsiyeke fireh a sifir de, tên pijandin. Hinek ava lîmonê lê tê zêdekirin da reng ronî bimîne û şekir nebe kristal. Kesê ku reçelê çêdike kefê jê radike, çavdêrî dike heta şerbet bi qasê xwe tîr bibe û bi şeklê têlekê biherike, û reçela germ bi kepçê dixe kavanozên paqij û wan digire. Her fêkî rêbaza xwe ya amadekirinê dixwaze: hêjîr û behî demeke dirêj û hêdî tên pijandin heta biriqok û nîvşefaf bibin; tû û vîşne tenê kelandineke kurt dixwazin; gûz dema ciwan û tam in di şerbeteke tarî û bi biharat de tên parastin. Reçela pelên gulê ji hemûyan naziktir e — pelên teze bi şekir û hinek lîmonê tên mizandin, paşê tenê hinekî tên pijandin. Carinan di dawiyê de destikek gûzên hûrkirî lê tê zêdekirin, da mirebbe reng û bêhna gula zindî biparêze. Reçeleke baş, dema hat girtin û parastin, salekê dimîne: kavanozek havînê ku li ser refa zivistanê li bendê ye.
Aliyê şîrîn ê parastina xwarinê
Vê rêzeyê demeke pir da hunera Kurdî ya parastina xwarinê, ji ber ku piraniya xwarinên Kurdî ji hewcedariya veguhastina dewlemendiya çend mehên germ bo zivistaneke dirêj a çiyayî şekil digirin. Giyayên xwarinê hişk dibin û dibin pelik; mast dibe perçeyên hişk; goşt di rûnê de tê parastin; penîr dikeve kavanozên binerdkirî. Reçel şaxa şîrîn a heman dara malbatê ye: fêkî, ku ji hema hema her tiştî zûtir xerab dibin, bi şekir û germê dibin tiştekî ku salekê dimîne. Çêkirina reçelê redkirina windabûna berhemên baxê ye — berhevkirina tûyên ku hemû bi carekê digihîjin û hêjîrên ku ji xwarina her kesî zûtir dikevin erdê, û danîna wan di depoya xwarina zivistanê de li kêleka savar û torakê. Paşê gul jî heye. Heman gulên Zagrosê yên ku pel bi pel ji wan ava gulê, yanî gulav, tê kişandin, bi tevahiya xwe di şerbetê de jî wek reçela gulê tên parastin — yek gul, du rêbazên parastina bêhna wê di serdemên sar de. Li ser sofraya taştê, reçel aliyê şîrîn ê sofrayeke bi xwe têkildarî bereketê digire: penîr, qeymax, hingiv, zeytûn, nan û çay; dewlemendiyeke bi zehmetiyê bidestketî ku her sibeh tê raxistin. Raste ku em eşkere bibêjin mirebbe tenê ya Kurdan nîne; peyva reçel ji Farisî hatiye, û her gelê cîran mirebbeyên xwe çêdike. Lê fêkî yên wan çiyayan bi xwe ne, gul heman gula ku ev rêze berê şopa wê heta amûra kişandinê girtiye ye, û taştêya ku ew şîrîn dike bêguman Kurdî ye. Kavanozek reçelê ku malbateke Kurd bi xwe re dibe derveyî welat tenê mirebbe nîne. Ew kevçiyek ji peravê çiyayekî taybet e, ku dûrî malê tê vekirin.
Pirsên pir tên kirin
Reçel çi ye?
Reçel peyva Kurdî ya mirebbeyê an fêkiyên parastî ye: fêkiyên tam an hema hema tam ku bi şekir re hêdî tên pijandin û dibin mirebbeyeke tîr û şerbetî. Ew beşeke domdar a taştêya Kurdî ye; bi nan û çayê re li kêleka penîr, qeymax, hingiv û zeytûnan tê xwarin. Bi gelemperî di dawiya havînê û payîzê de, dema ku fêkî pir in, tê çêkirin û ji bo xwarina di zivistanê de tê parastin.
Di reçela Kurdî de kîjan fêkî tên bikaranîn?
Her tiştê ku çiya dide: tû, hêjîr, behî, vîşne û gûzên ciwan ên kesk hemû nimûneyên kevneşopî ne; mîşmiş, tirî û yên din jî tên bikaranîn. Ya herî biqîmet reçela gulê ye, mirebbeya pelên gulê, ku ji heman gulên Zagrosê yên ji bo gulavê tên bikaranîn tê çêkirin. Her fêkî bi awayekî cuda tê amadekirin — hin demeke dirêj tên pijandin heta nîvşefaf bibin, hin jî tenê hinekî tên kelandin da tezbûna xwe biparêzin.
Reçel tenê ya Kurdan e?
Na — û ev rêze wê bi eşkereyî dibêje. Li seranserê herêmê mirebbeyên fêkiyan tên çêkirin, û peyva reçel ji Farisî ketiye Kurdî; li ser sofrayên Tirk, Faris û Ereban jî mirebbeyên wan hene. Tiştê Kurdî çarçove ye: fêkiyên taybet ên çiyayî, reçela pelên gulê ya girêdayî kevneşopiya Kurdî ya gulavê, û taştêya têr û tijî ya Kurdî ku reçel wê temam dike. Ew teknîkeke hevpar e ku li ser sofrayeke bi taybetî Kurdî cih digire.
Encam
Reçel gotara sedûşeşemîn a vê rêzeyê ye; gotareke aram û şîrîn. Erê, ew mirebbe ye — lê di heman demê de baxê ji zivistanê parastî ye, gula ku ji dema kulîlkdana xwe wêdetir hatiye parastin e, û xala biriqok a sofraya taştê ya Kurdî ye, ku herdem ji tiştên ku çiya destûr didin bereket afirandiye. Ew heman mantiqa her xwarina parastî ya ku vê rêzeyê şopa wê girtiye dihewîne; vê carê ji bo fêkiyan, li şûna giya an şîra girtî. Heman gula ku vê rêzeyê heta gulavê şopa wê girtiye jî dihewîne, lê vê carê tam di şerbetê de parastî. Gelekî bêdewlet, berî her tiştî, fêrî parastina tiştan bûye: mehên baş biparêze û dema pêdivî çêbibe wan dîsa veke. Piştî sed û şeş gotaran, reçel nimûneya vê şêwaza herî nerm a mayîna zindî ye — kavanoza havînê li ser refa zivistanê, û şîrîniya hêsan a sofrayeke ku her sibeh li ber sermayê tê raxistin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Kurdish Food — Taştêya Kurdî: reçel, qeymax, hingiv, penîrê sipî û çay
Kurdish-History.com — Gulav: ava gulê ya ji heman gulên Zagrosê yên reçela gulê