Nivîsarên kevirî, belgeyên îdarî û vegotinên Yewnanî pevçûnên guherbar ên Zagros û çiyayên derdorê nîşan didin. Bazirganî, çandinî û rêveberiya împaratoriyan jî beşên vê dîrokê ne.

Hûrgiliyek ji stêla Naram-Sîn: padîşahê çekdar li ser figurên biçûk ên têkçûyî û nivîsa mîxî li ser çiyê
Hûrgiliyek ji stêla serkeftina Naram-Sîn, nêzî 2250 berî zayînê, Louvre SB 4. Nivîsa ser çiyê çend sedsal paşê ji aliyê padîşahê Elamê Şutruk-Nahhunte ve hatiye zêdekirin. Jastrow (2005); adjustment: Fui in terra aliena (2009) · Public domain · Wikimedia Commons.

Erdnîgarî û wêneya padîşah

Zagros û bilindahiyên bakurê Dîcleyê xwedî dîrokên siyasî yên cuda bûn. Lullubî, Gutî û Zamua navên li pey hev ên dewleteke neguherbar nînin. Stêla kevirê kilsî ya Naram-Sîn nêzî du metre bilind e û padîşah bi serpoşeke bi qiloç ji kesên din mezintir nîşan dide. Nivîsa wî behsa Lullubiyan dike; ev vegotina serkeftina padîşah e. Di sedsala diwanzdehem BZ de Şutruk-Nahhunte ew ji Sipparê bir Sûsayê û nivîseke din lê zêde kir. [1] [2] [9]

Gutî û Ur III

Van De Mieroop rola Gutiyan di hilweşîna Akkadê de nezelal dibîne. Lîsteyên padîşahan sed sal dagirkeriya yekgirtî napeyitînin; dibe ku hin padîşah hevdem bûn. Vegotina Utu-hegal li ser Tirigan desthilatê bi fermana xwedayî û biçûkxistina dijmin rewa dike. Di Ur III de, nêzî 2112–2004 BZ, navên salan bîra seferan diparastin; ew vegotinên serbixwe yên her şerî nînin. Belgeyên îdarî danûstendina sewalan û genim bi herêma Lullubî re jî nîşan didin. [2] [3] [4] [5]

Zamua û dawiyên Aşûrê

Salnameyên Aşurnasirpalê II koalîsyona Nur-Adadê Dagarayê û dîwarê derbasgeha Babite di 881 BZ de vedibêjin; ev derbasgeh bi gelemperî Bazyan tê zanîn. Bac û karê mecbûrî jî tên tomar kirin. Waliyê Zamua di 828 BZ de wek navdarê salê hatiye belgekirin: berxwedan tevlîkirina îdarî ji holê ranake. Kronîka Babilê girtina Aşûrê ji aliyê Medan di 614, êrişa hevbeş a Med û Babiliyan li Nînewayê di 612, ketina Harranê di 610 û dijêrişa têkçûyî ya Aşûr-Misirê di 609 BZ cuda dike. [2] [6] [7]

Kardux û nasnameyên paşîn

Xenophon şerên vekişîna Yewnaniyan di 401 BZ, gund, xwarin û peydakirina pêdiviyên Yewnaniyan vedibêje; ew bixwe beşdar bû. Welatê Karduxan li Dîcleya jorîn bû û gelek caran di Torosên Ermenî de tê hesibandin. Gordyeneya paşîn çandinî û bajaran jî dihewand. Marciak hişyar dike ku Qardu rasterast nayê guhertin bo Kurd. Navên dişibin hev û erdnîgariya girêdayî berdewamiya nasnameyeke etnîkî napeyitînin. [8] [9]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Musée du Louvre, Naram-Sin victory stele, SB 4; object record, material, date, inscriptions and movement from Sippar to Susa.
  2. Ran Zadok, “Lulubi”, Encyclopaedia Iranica (2005), updated 2012; sources, exchange, Ur III campaigns, Zamua and Assyrian administration.
  3. Marc Van De Mieroop, “Gutians”, Encyclopaedia Iranica XI/4 (2002), pp. 408–410, updated 2013; uncertain chronology and changing uses of the name.
  4. Electronic Text Corpus of Sumerian Literature, “The victory of Utu-hegal”, composition 2.1.6, especially lines 1–12 and 51–62; translated ancient royal narrative.
  5. ORACC, Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses, “Mesopotamian history”; chronology of the Third Dynasty of Ur and its rulers.
  6. Royal Inscriptions of Assyria Online, Ashurnasirpal II, A.0.101.1, column ii, especially 23b–81; translated royal annals concerning Zamua.
  7. Fall of Nineveh Chronicle, BM 21901, ABC 3, years 12–17; translation after A. K. Grayson and Jean-Jacques Glassner, presented by Livius.
  8. Xenophon, Anabasis, Book 4, especially 4.1–4.3, translated by Carleton L. Brownson; participant narrative of the retreat through Carduchian territory.
  9. Michał Marciak, “Gordyene”, Encyclopaedia Iranica (2021); geography, political development, economy and the limits of linguistic identification.
  10. Jastrow, detail of Louvre SB 4 (2005), Wikimedia Commons, public domain; brightness and contrast adjustment credited to Fui in terra aliena (2009).