Dema ku Împaratoriya Brîtanyayê ji Şerê Cîhanê yê Yekem bi serketin derket û mandata li ser Mezopotamyayê jê re hat dayîn, stratejîstên wê hêvî dikirin ku nifûsa Kurd a Iraqê ya nûdamezrandî dê bi qebûlkirineke nisbî ya wekî nifûsa Ereb a Bexda û Basrayê çavdêriya Brîtanyayê qebûl bike. Ew şaş bûn. Ji bajarê Silêmaniyê di dilê bilindahiyên Kurdistanê de, mêrek bi navê Şêx Mehmûd Berzencî li pergala nû ya ku li ser gelê wî dihat ferzkirin nihêrî û biryar da ku ew nayê qebûlkirin. Ew li dijî wê rabû: ne carekê, lê gelek caran, bi serhişkiyeke ku sê dehsalan rêveberên koloniyal ên Brîtanyayê westand. Bi vê yekê ew bû yekem rêberê siyasî yê mezin ê Kurdistana Iraqê ya nûjen.

Şêx Mehmûd Berzencî, ku wekî Mehmûd Berzencî an Şêx Mehmûd Hefîd jî tê naskirin, rêberêkî olî, serokêkî eşîrê û kesayetek bi dîtineke siyasî ya pêşerojê bû. Wî di 1922an de xwe wekî Padîşahê Kurdistanê îlan kir û serokatiya du serhildanên mezin li dijî desthilata Brîtanyayê kir. Ew têk çû, hat sirgûnkirin û vegeriya; dîsa têk çû û dîsa hat sirgûnkirin. Di salên xwe yên dawî de temaşe kir ku pirsa siyasî ya Kurdan her ku diçû bêtir di siyaseta tevlihev a dewleta Iraqê ya ku Brîtanyayê çêkiribû de dihat girêdan. Ew di 1956an de mir û tu carî negihîşt Kurdistana serbixwe ya ku ji bo wê têkoşiyabû. Lê wî bi awayekî bêguman nîşan dabû ku gelê Kurd ê Iraqê ne amade bû tunekirina nasnameya xwe ya siyasî qebûl bike.

Naverok

1. Beşa 1: Malbata Berzencî û Silêmanî

2. Beşa 2: Brîtanyayî Tên — Soz û Xiyanet

3. Beşa 3: Serhildana Yekem a 1919an

4. Beşa 4: Padîşahê Kurdistanê — Daxuyaniya 1922an

5. Beşa 5: Serhildana Duyem û Peymana Lozanê

6. Beşa 6: Sirgûn û Veger

7. Beşa 7: Mîras — Yekem Padîşahê Kurdistanê

8. Rêza Bûyeran

9. Çavkanî

10. Pirsên Pir Tên Pirsîn

Beşa 1: Malbata Berzencî û Silêmanî

Şêx Mehmûd di 1878an de di malbata Berzencî de hat dinyayê; yek ji malbatên herî girîng ên sûfî yên Neqşebendî li başûrê Kurdistanê, ku di jiyana olî û civakî ya herêma Silêmaniyê de kokên kûr hebûn. Malbata Berzencî ji mêj ve di herêmê de du cure desthilat bi kar dianî: wekî rêberên olî ku prestîja wan a ruhî di nav cîhana eşîrên Kurd de bandor dida wan, û wekî xwediyên axê û kesayetên siyasî ku hêza wan a pratîkî li herêma Silêmaniyê mezin bû. Malbatê dîrokeke serokatiya berxwedana siyasî ya Kurdan hebû û ev mîras ji salên wî yên herî zû ve hişmendiya Şêx Mehmûd çêkir.

Silêmanî, ku di sedsala hejdehan de wekî paytexta Mîrektiya Baban hatibû damezrandin, di serdema dawî ya Osmanî de navendeke girîng a çandî û bazirganî ya Kurdî bû. Piraniya pir mezin a nifûsa wê Kurd bû û hişmendiya siyasî ya wê ji ya gelek herêmên din ên Kurdî pêşketîtir bû. Ew bajarek bû ku rewşenbîr, helbestvan û kesayetên siyasî derdixistin, û kevneşopiyeke rêxistina siyasî ya Kurdî hebû ku vedigeriya serdema mîrên Baban.

Beşa 2: Brîtanyayî Tên — Soz û Xiyanet

Dema ku hêzên Brîtanyayê di Şerê Cîhanê yê Yekem de Mezopotamya dagir kirin, nêzîkatiya wan a destpêkê li herêmên Kurdî pragmatîk bû: hewcedariya wan bi hevkariya rêberên herêmî hebû û ji bo misogerkirina wê amade bûn xweseriyeke berçav pêşkêş bikin. Brîtanyayê di 1918an de Şêx Mehmûd wekî walî (hakim) yê Silêmaniyê tayîn kir; naskirina desthilata wî ku bi xwe re soza nevekirî ya rêzgirtina ji xwerêveberiya Kurdan di her çarçoveya siyasî ya nû ya ku dê ji şer derkeve de dianî.

Lê soza Brîtanyayê pêk nehat. Dema ku şiklê rêkeftina piştî şer zelal bû, pergala mandatê pêk hat û ihtîmala Kurdistaneke serbixwe an xweser dûr ket, Şêx Mehmûd gihîşt wê encamê ku Brîtanyayê niyeta dayîna tiştê ku bi awayekî nevekirî pêşkêş kiribû tune bû. Bersiva wî li gorî taybetmendiya wî bû: ew ê tiştê ku bi rêkeftinê nedihat dayîn bi zorê bistîne.

Beşa 3: Serhildana Yekem a 1919an

Di Gulana 1919an de Şêx Mehmûd li herêma Silêmaniyê li dijî desthilata Brîtanyayê serî hilda. Serhildan zû pêş ket û di destpêkê de serketî bû: hêzên Brîtanyayê di çend pevçûnan de têk çûn û Şêx Mehmûd demeke kurt herêm kontrol kir. Brîtanyayê bi hêzeke pir mezintir bersiv da, tevî bombardumana hewayî; yek ji karanînên herî zû yên hêza hewayî li dijî nifûseke sivîl li Rojhilata Navîn. Şêx Mehmûd birîndar bû, hat girtin, li dadgeheke leşkerî ya Brîtanyayê hat darizandin û cezayê mirinê lê hat birîn. Cezayê wî bi sirgûna Hindistanê hat guherandin.

Girtin û sirgûna wî pirsgirêka Brîtanyayê li Kurdistanê çareser nekir. Herêm di nerihetiyê de ma û rêveberên Brîtanyayê yên ku hewl didan bêyî hevkariya Şêx Mehmûd wê bi rê ve bibin dîtin ku ev yek ne pêkan bû. Di 1922an de, li hember bêîstîqrariya domdar û gefa Tirkiyeyê li ser herêma Mûsilê, Brîtanyayê biryareke balkêş da ku Şêx Mehmûd ji sirgûnê vegerîne û dîsa wekî walî yê Silêmaniyê tayîn bike. Wan hesab kir ku desthilata wî di nav nifûsa Kurd de tenê bingeha pratîkî ya rêveberiyeke biîstîqrar bû. Ew rast bûn û bi vegerandina wî, derfeta ku pê hewce bû dan wî.

Beşa 4: Padîşahê Kurdistanê — Daxuyaniya 1922an

Di Mijdara 1922an de Şêx Mehmûd Berzencî xwe wekî Padîşahê Kurdistanê, Malik Kurdistan, îlan kir û li Silêmaniyê hikûmeteke Kurdî damezrand. Wî daxuyanî belav kirin, dadgeh ava kirin, wezîr tayîn kirin û rojnameyeke Kurdî bi navê Jihan derxist; yek ji rojnameyên herî zû bi zimanê Kurdî li Iraqê. Di serdemeke kurt û awarte de dewleteke Kurdî li Silêmaniyê hebû: bi saziyên kar dikirin, serokê dewletê yê naskirî û îradeya siyasî ya ragihandina serxwebûna xwe.

Ev daxuyanî di demekê de hat dayîn ku rewşa navneteweyî xuya dikir derfetan pêşkêş dike. Peymana Sevrê maddayên xweseriya Kurdan dihewandin. Serketina Kemalistên li Anatolyayê rêkeftin tevlihevtir kiribû, lê pirsa Mûsilê, ku hem Tirkiye hem Brîtanya maf li ser wê dixwestin, hîn bêçareser mabû. Şêx Mehmûd hesab kir ku ev nezelalî ji bo tevgera wî qadeke vekirî dihêle. Bingehên hesabkirina wî şaş nebûn, lê wî biryardariya Brîtanyayê ya parastina cihê xwe li Iraqê kêm nirxand.

Beşa 5: Serhildana Duyem û Peymana Lozanê

Bersiva Brîtanyayê li daxuyaniya Şêx Mehmûd leşkerî bû. Balafirên Hêza Hewayî ya Qralî (RAF) gelek caran Silêmanî bombebaran kirin; yek ji karanînên herî dirêj û domdar ên bombardumana hewayî li dijî navendeke bajarî ya sivîl di serdema navbera her du şerên cîhanê de. Hêzên bejayî yên Brîtanyayê û Hindistanê ber bi cihên wî ve meşiyan. Heta Tîrmeha 1923an Şêx Mehmûd bi zorê ji Silêmaniyê hatibû derxistin û ji baregehên çiyayan tevdiya. Wî kampanyayeke gerîla dimeşand ku xweragiriya wî ya leşkerî nîşan dida, lê nikaribû serweriya leşkerî ya Brîtanyayê derbas bike.

Peymana Lozanê ya 1923an, ku cihê Peymana Sevrê girt û ihtîmala xweseriya Kurdan li Tirkiyeyê ji holê rakir, li hêviyên siyasî yên Kurdan bi giştî derbeke giran xist. Biryarê pey re yê Cemiyeta Gelan, ku di 1925an de Mûsil ji Iraqê re da, ji Tirkiyeyê re ne, nifûsa Kurd a herêma Mûsilê di nav Iraqê ya di bin kontrola Brîtanyayê de hişt, lê tu parastina siyasî pêşkêşî wan nekir. Şêx Mehmûd ji çiyayan berxwedana xwe heta 1927an domand; hingê şert qebûl kirin û careke din çû sirgûnê.

Beşa 6: Sirgûn û Veger

Têkiliya Şêx Mehmûd bi desthilatdarên Brîtanyayê re yek ji yên herî awarte di dîroka koloniyalîzmê de bû: mêrekî ku li dijî wan serî hilda, têk çû, hat sirgûnkirin û vegerandin; ku dîsa serî hilda, dîsa têk çû û dîsa hat sirgûnkirin; lê dîsa jî desthilateke wisa di nav nifûsa Kurd de parast ku Brîtanyayê tu carî nikaribû bi tevahî wî paşguh bike. Ew di 1930î de ji sirgûna xwe ya duyem vegeriya û destûr jê re hat dayîn ku li Silêmaniyê bijî; ew heta mirina xwe di 1956an de li wir ma.

Dehsalên wî yên dawî yên siyasetmedarekî pîr û xwedî ezmûn ê bêdewlet bûn: mêrekî ku dema wî ya siyasî derbas bûbû, lê otorîteya wî ya exlaqî mabû. Wî temaşe kir ku padîşahiya Haşimî ya Iraqê kontrola xwe li ser Kurdistanê xurt dikir. Wî temaşe kir ku tevgera siyasî ya Kurdî li dora kesayetiya Mustafa Barzanî ji nû ve rêxistin dibû. Ew bîranîna zindî ya demekê bû ku dewleteke Kurdî, her çend demeke kurt jî bû, li Silêmaniyê hebû; û ev bîranîn girîng bû.

Beşa 7: Mîras — Yekem Padîşahê Kurdistanê

Şêx Mehmûd Berzencî di 1956an de li Silêmaniyê, di heftê û heşt saliya xwe de, mir. Mîrasa wî di dîroka Kurdan de ji asta herî bilind e. Ew yekem rêberê Kurd bû ku di serdema nûjen de bi rastî dewleteke Kurdî ya serbixwe îlan kir û hewl da wê bi rê ve bibe. Wî ne tenê ew daxwaz dikir, lê gavên pratîkî yên damezrandina saziyan, tayînkirina berpirsan û parastina wê bi hêzê li dijî hêzeke mezin avêtin. Têkçûna wî girîngiya vê hewldanê kêm nake; ev têkçûna mêrekî bû ku hewl da tiştekî pir dijwar di şertên pir bêhevseng ên li dijî xwe de bike.

Li Silêmaniyê Şêx Mehmûd wekî bavêkî damezrîner tê bîranîn: mêrekî ku yekem car dewletek da gelê Kurd ê Iraqê, her çend kurt û kêmasîdar jî bû. Wêneyê wî li ser avahiyan û di cihên gelemperî de li seranserê Herêma Kurdistanê ya Iraqê xuya dike. Rojnameya ku wî damezrand, Jihan, yek ji weşanên yekem bi zimanê Kurdî li Iraqê bû. Kevneşopiya siyasî ya ku wî ava kir, berxwedana çekdar li dijî înkarkirina mafên Kurdan tevî amadebûna danûstandinê dema ku danûstandin pêkan bû, tevgera siyasî ya Kurdan li Iraqê di beşa mayî ya sedsala bîstan de şikl da.

Rêza Bûyerên Jiyana Şêx Mehmûd Berzencî

1878 — Li Silêmaniyê di malbata Berzencî ya rêberên olî yên Neqşebendî de hat dinyayê.

1918 — Ji aliyê hêzên Brîtanyayê ve wekî walî yê Silêmaniyê hat tayînkirin.

Gulana 1919an — Serhildana yekem li dijî desthilata Brîtanyayê; birîndar bû û hat girtin.

1919 — Cezayê mirinê lê hat birîn; cezayê wî hat guherandin; ji bo Hindistanê hat sirgûnkirin.

1922 — Brîtanyayê wî wekî walî yê Silêmaniyê vegerand.

Mijdara 1922an — Xwe wekî Padîşahê Kurdistanê îlan kir; li Silêmaniyê hikûmeteke Kurdî damezrand.

1923 — Hêzên Brîtanyayê û bombardumana RAF wî ji Silêmaniyê derxistin.

1923–1927 — Ji baregehên çiyayan kampanyayeke gerîla dimeşand.

1927 — Şert qebûl kirin; sirgûna duyem.

1930 — Vegeriya Silêmaniyê; heta mirina xwe wekî siyasetmedarekî pîr û xwedî ezmûn jiya.

1956 — Li Silêmaniyê di heftê û heşt saliya xwe de mir.

Çavkanî

1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.

2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.

3. Sluglett, Peter. Britain in Iraq: Contriving King and Country. I.B. Tauris, 2007.

4. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.

5. Beşdarên Wîkîpediyayê. Mahmud Barzanji. https://en.wikipedia.org/wiki/Mahmud_Barzanji

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Şêx Mehmûd Berzencî kî bû?

Şêx Mehmûd Berzencî (1878–1956) rêberêkî olî û kesayetek siyasî ya Kurd ji Silêmaniyê li Iraqê bû. Wî serokatiya du serhildanên mezin li dijî rêveberiya Brîtanyayê kir û di 1922an de xwe wekî Padîşahê Kurdistanê îlan kir. Ew yekem rêberê Kurd bû ku di serdema nûjen de dewleteke Kurdî ya xwedî saziyên kar dikirin damezrand û wekî yek ji kesayetên damezrîner ên dîroka siyasî ya Kurdan li Iraqê tê dîtin.

Çima Şêx Mehmûd xwe wekî Padîşahê Kurdistanê îlan kir?

Şêx Mehmûd di Mijdara 1922an de, piştî ku Brîtanyayê ew dîsa wekî walî yê Silêmaniyê tayîn kir, xwe wekî Padîşahê Kurdistanê îlan kir. Ew gihîşt wê encamê ku Brîtanyayê niyeta pêkanîna sozên xwe yên nevekirî yên xwerêveberiya Kurdan tune bû. Wî dît ku derfeta ji rewşa bêîstîqrar a piştî şer, tevî pirsa bêçareser a Mûsilê û danûstandinên domdar ên Tirkiye û Brîtanyayê, qadeke ji bo ragihandina serxwebûna Kurdan dida wî. Wî hikûmet damezrand, rojname derxist û cihê xwe bi hêza leşkerî parast, heta ku hêzên Brîtanyayê ew derxistin.

Mîrasa Şêx Mehmûd îro li Kurdistanê çi ye?

Li Kurdistana Iraqê rêz li Şêx Mehmûd wekî bavêkî damezrîner tê girtin: yekem rêberê ku bi rastî dewleteke Kurdî îlan kir û bi rê ve bir. Wêneyê wî li seranserê Herêma Kurdistanê ya Iraqê xuya dike û ew wekî lehengekî neteweyî tê fêrkirin. Kevneşopiya siyasî ya ku wî ava kir, berxwedana çekdar tevî danûstandina pragmatîk, tevgera Kurdî li Iraqê di beşa mayî ya sedsala bîstan de şikl da. Ew dikare wekî pêşekeke stratejiyên siyasî yên Mustafa Barzanî û rêberên Kurd ên paşê were dîtin.