Sedsala 17an li Mezopotamyayê bû qazganeke agir û pola, axeke sînorî ku Împaratoriyên bihêz ên Osmanî û Sefewî bêrawestan ji bo wê têdikoşiyan. Ji bo gelên resen ên herêmê, man tenê karekî rojane nebû, lê kiryareke berdewam a serînetewandina stratejîk bû. Kêm kesayetî bi qasî Êzidî Mîrza Hesen (nêzî 1600 – 1651) vî giyanê serînetewandî û trajediya kûr û mayînde ya pevçûnê temsîl dikin.
Ew bi navên cuda yên Êzidî Mîrza, Mîrza Paşa an Dasenî Mîrza Beg tê naskirin. Çîroka jiyana wî—ku di destan, helbest û dîrokên Êzidiyan de hatiye parastin—tomara wêrankirina kesane ye ku dibe qehremaniya giştî. Ew çîroka sêwiyekî ye ku ji kolanên Mûsilê bilind bû, artêş rêberî kir, bajarekî mezin rêve bir û di dawiyê de bû şehîdek ku mirina wî serhildaneke mezin ji bo azadiya gelê wî şewitand.
Ev vekolîneke kûr a jiyana rêberê qehreman e ku cesaret kir di nav avên xayîn ên desthilatdariya împaratoriyê de rêya xwe bibîne û bêrawestan ji bo baweriya xwe li dadweriyê bigere.
I. Qazgana zarokatiyê: Başîqa, dilê welatê Êzidiyan û siya împaratoriyan
Êzidî Mîrza nêzî sala 1600an a piştî Zayînê li bajarokê Başîqayê ji dayik bû; ew li nêzî dilê çandî yê gelê Êzidî, li rojhilatê Mûsilê ye. Malbata wî bi rêz bû û ji kasta Şêxan, bi taybetî ji neseba Qetanî ya Şêx Simayîlê Enzelî, bû. Ev mîrat wî di nav eşrafiya giyanî ya baweriyê de bi cih dikir û jiyaneke xwendin û rêberiya olî ji bo wî diyar dikir.
Başîqa û gundê wê yê cêwî, Behzanî, li cihê erdnîgarî û siyasî yê neewle bûn. Ew li nêzî bajarê kevnar ê Mûsilê, navendeke girîng a rêveberî û bazirganiyê ya her tim di bin kontrola Osmanî de diguherî, bi cih bûn. Lê bi awayekî xeternak nêzî qadên bandora Împaratoriya Sefewî ya hevrik li Faris jî bûn. Ji bo Êzidiyan—şopînerên baweriyeke kevnar, taybet û yekxwedayî—jiyan di vê korîdora aloz de bi xetera herdemî hatibû diyar kirin. Ola wan, ku pir caran ji aliyê cîranên Sunnî û Şîe ve şaş dihate famkirin û bû hedef, ew dikirin hedefên lawaz ên fermanan (biryarên qirkirinê) û êrişên derfetparêz.
Traumaya 1605an: Barê sêwiyê
Cîhana Mîrzayê ciwan nêzî sala 1605an a piştî Zayînê bi hovîtî parçe bû. Dema ku ew hê zarokekî biçûk bû, êrişkarên Ereb ên Misilman êrişeke wêranker li niştecihbûnê kirin. Di şerê paşîn de tevahiya malbata nêzîk a Mîrza hat kuştin. Zarok, bi du birayên xwe yên mezintir re, sêwî ma û ji bo manê neçar bû pişta xwe bide xizmên dûr. Ew kete jiyanekê ku tê de bîranîna tundûtûjiyê bû traumaya bingehîn.
Salên destpêkê yên her sê birayan di bazarên berfireh û bêrehm ên Mûsilê de derbas bûn. Ew di xizaniya pir kûr de dijiyan û hebûna wan têkoşîneke bêçar bû. Wan bi lez taktîkên kolanan ên pêwîst ên manê pejirandin: ji bo ku birçî nemirin xwarin didizîn. Ew rastiya ku bazirganên herêmî pir caran çavê xwe li vê diziya biçûk digirtin gelek tiştan li ser bêçarbûna sêwiyên Êzidî û belkî naskirina bêdeng a herêmî ya rewşa wan dibêje.
Zindankirin û kiryara ku nayê vegotin
Rastiya bêçar a rewşa wan piştî hewldaneke diziya nebatan ji cotkariyekê gihîşt lûtkeya xwe ya êşdar. Her sê bira hatin girtin, radestî nobedarên Osmanî kirin û ketin zindanê. Dema nasnameya wan a Êzidî hat piştrastkirin, xerabkarî ji cezakirina asayî derbas bû; ew bû kiryareke rêûresmî ya îşkence û şerê derûnî ku ji bo şikandina bawerî û xizmayetiya wan hatibû çêkirin.
Nobedaran hilbijartineke tirsnak û ne gengaz dan birayan: Yek ji birayên xwe bikujin da ku azad bibin. Ji yê herî mezin dest pê kirin û her yek ferman red kir û li şûna gunehê birakujiyê mirin hilbijart. Paşê nobedar berê xwe dan yê herî biçûk, Êzidî Mîrza, ku hê ewqas biçûk bû ku nedikarî tirsnakiya rewşê, giraniya felsefî û olî ya biryarê an armancên siyasî yên li pişt îşkenceyê fam bike. Di kiryareke hov a manipûlasyonê de kêr dan destê wî û kurik neçar kirin ku qirika birayên xwe yên mezintir û qehreman bibire.
Piştî vê kuştina hov û bi zorê, nobedaran tenê zarokê xwînî û traumakirî avêtin kolanekê li Mûsilê.
Penageh û tovê tolhildanê
Mîrza bi tenê digeriya û nîşaneyên trajediya xwe li ser wî bûn, heta bazirganekî ku wî nas dikir destwerdan kir û vegera wî ya Başîqayê piştrast kir. Nûçeya bûyerê wek agirê belavbûyî di civaka Êzidî de belav bû û hêrs û kedereke kûr çêkir. Rêberên giyanî yên civakê, kesên olî, tavilê ew xistin bin parastina xwe.
Ev yekem xaleke mezin a veguherînê di jiyana Mîrza de bû. Penageh û piştgirî hatin dayîn, lê ya herî girîng ew bû ku perwerdeyeke bi disîplîn a zanîna olî ji wî re hat pêşkêşkirin û xwendin û nivîsandin jê re hatin hînkirin. Ev perwerdeya giyanî ji bo rûbirûbûna bi traumayê re avahî û nasnameyek da wî. Zarokê ku bû qurbaniya lîstika desthilatdariya împaratoriyê niha dibû zilamekî bi kûrahî di dîrok, teolojî û felsefeya gelê xwe de kokgirtî.
Lê hînkirinên olî nedikarîn bîranîna xwîna li destên wî jê bibin. Trauma, xiyaneta bi zorê û xetera berdewam a êrişan bi hev re bûn baweriyeke bihêz: Her çend zanîna giyanî ji bo giyanê pêwîst bû, şarezayiya leşkerî ji bo mana civakê pêwîst bû. Êzidî Mîrza, xwendekarê nazik ê olî, jixwe giyanê stratejîstekî leşkerî yê bêrawestan perwerde dikir.
II. Bilindbûna şervan-mamoste: Zîrekiya leşkerî û serweriya Êzidiyan
Dema Êzidî Mîrza gihîşt temenê mezinbûnê, zewicî û jiyana xwe avakir û bi bûna mamosteyekî olî çarenûsiya xwe ya destpêkê pêk anî. Lê banga kiryarê, ku tundûtûjiya boriyê xurt dikir, ewqas bihêz bû ku nedihat paşguhkirin. Wî dest pê kir xwe ji bo xwendina stratejî û taktîkên leşkerî veqetîne û vegera pevçûnê ya bêguman pêşbînî bike.
Tama yekem a serkeftinê (nêzî 1620an)
Nêzî panzdeh salan piştî êrişa ku ew sêwî hişt, tundûtûjî vegeriya Başîqa û Behzaniyê. Niştecihbûn dîsa hatin êrişkirin, vê carê ji aliyê êrişkarên hevalbendiyeke eşîrên Kurd ên Sunnî û Ereb ên dijmin ve.
Wê demê Êzidî Mîrza nêzî bîst salî bû. Wî paşve neçû. Li şûna wê, bi nîşandana jêhatîbûneke xwezayî ya rêberî û taktîkê, wî êrişeke bersivê bi serkeftî rêxist. Tevî ku hejmara wan pir kêmtir bû, Mîrza di komkirina şervanan, rêxistina tevgerên wan û xistina êrişkaran di rewşa bêderfet de serkeftî bû. Encam têkçûneke wêranker ji bo hêzên êrişkar bû.
Nûçeya vê serkeftinê pir mezin bû. Ji bo gelekî ku bi êş û paşveçûnê hînbûyî bû, serkeftin guherîneke kûr a derûnî bû. Wêrekiya Mîrza, rêberî û siwariya wî ya jêhatî di şevekê de ew ji mamosteyekî bi rêz kirin qehreman û kesayetiyeke navdar. Tomarên Osmanî bi xwe paşê dê hêza wî ya leşkerî piştrast bikin û ragihînin ku ew rêberiya nêzî 3,000 şervanên Êzidî yên perwerdekirî dikir—hêzeke leşkerî ya xurt û xweser ku dikarî aramiya herêmî bixe xeterê.
Di 25 saliya wî de cihê wî hat fermîkirin; ew wek serokê fermî yê civaka Başîqa-Behzanî hat tayînkirin.
Hilbijartina mezin a stratejîk: Rêdîtina di nav împaratoriyan de
Bilindbûna leşkerî ya Mîrza bi rûbirûbûna jeopolîtîk a bêguman a sedsala 17an re hevdem bû: nûbûna Şerê Osmanî-Sefewî. Êzidî, ku li axa rasterast di navbera van her du împaratoriyên mezin ên Îslamî de bû cihê gengeşiyê dijiyan, di navbera du eniyan de asê man.
Êzidî Mîrza, ku niha fermandarê giştî yê hemû hêzên Êzidî bû, fam kir ku bêalîtî xwekujî bû. Êzidî tenê bi girêdana xwe ya demkî bi yek ji hêzan re dikarîn bimînin.
Xetera Sefewî: Sefewiyên ji rojhilat, di demên nêzîk de êriş li civakên Êzidî yên bêtir li rojhilat kiribûn û dijminatiya berdewam nîşan dabûn.
Rastiya Osmanî: Osmanî, tevî ku carinan zordar bûn, hêza herêmî ya fiilî bûn û rasterast li nêzî navenda Êzidiyan a nêzî Mûsilê bi cih bûbûn.
Mîrza hilbijartineke pratîk, her çend xeternak, kir: Li kêleka Osmaniyan bisekine. Ev ne hevalbendiya dostaniyê bû, lê mekanîzmayeke hesibandî ya manê bû—bikaranîna pêdiviya împaratoriyekê ya hêza herêmî ji bo bidestxistina parastin û naskirina demkî ji gelê xwe re.
III. Dorpêça Bexdayê: Mîrza li ser qada împaratoriyê
Hêzên Êzidî bi fermî ketin nav hewldana şerê Osmanî û ev gihîşt kampanyaya girîng a 1638an a bi rêberiya Siltan Murad IV ji bo vegerandina Bexdayê ji Sefewiyan.
Biryara beşdariyê ji aliyê Mîrê fermî yê Êzidiyan, Mîr Zeynal Begê Çavbixalî, û şeş serokên din ên navdar ên Êzidî ve hat piştgirîkirin; ev dilsoziya yekgirtî ya Êzidiyan di bin fermandariya Mîrza de nîşan dida.
Naskirina ji aliyê Siltan ve
Girîngiya vê serdemê nikare bê kêmkirin. Li gor raporên tomarkerê dîrokê yê Osmanî Mistefa Naîma, Siltan Murad IV bi xwe Êzidî Mîrza pêşwazî kir û ew wek fermandarê giştî yê şervanên Êzidî nas kir. Ev naskirin serkeftineke mezin a dîplomatîk û siyasî bû û cihê fermî yê kêmwêne di nav avahiya împaratoriyê de da Êzidiyan, her çend demkî bû.
Rapora Mistefa Naîma Mîrza ji bo xizmeta wî kir qehreman û îspat kir ku rêberê Êzidî tenê alîkarekî herêmî nebû, lê fermandarekî girîng li meydana şerê împaratoriyê bû.
Rola girîng di şer de
Dorpêça Osmanî ya Bexdayê karekî westîner û dirêj bû. Di pevçûnan de leşkerên Êzidî yên di bin Êzidî Mîrza de nirxa xwe ya mezin îspat kirin. Wan ne tenê cihê ku ji wan re hatibû veqetandin bi serkeftî girt û parast—pêdiviyeke girîng di her dorpêçeke berfireh de—lê ji vê gelek wêdetir serkeftin bidest xistin.
Mîrza yekîneyên xwe di pêşketineke wêrek de ber bi wargeha fermandarekî Sefewî ve rêberî kir û bi serkeftî destê serwer bidest xist û fermandar kuşt. Ev kiryara êrişa taktîkî bi serkeftineke stratejîk a mezintir hat şopandin. Mîrza û leşkerên wî bêtir pêş ketin, êriş li hêzên Sefewî yên moraliya wan şikestî kirin û bi nîşandana cesareteke şaşker karîn fermandarê navdar ê Sefewî Sarû Xan di konê wî bi xwe de bikujin.
Ev serkeftin—kuştina generalekî sereke di nav cihê wî yê ewle de—peyameke bihêz derbarê şiyan, dijwariya şer û dilsoziya hêzên Êzidî ji Osmanî û Sefewiyan re şand.
Aramiya Şêxanê
Xelatên xizmeta Mîrza ji bo civaka wî lezgîn û kûr bûn. Navdarî û hêza leşkerî ya belgekirî ya Êzidî Mîrza êriş û dijminatiya komên cîran ên Misilman bi awayekî mezin kêm kirin. Herêma Şêxanê, dilê axa Êzidiyan, serdemeke aramî û ewlehiyê ya bêpêşîne dît. Ji bo civakeke ku bi nifşan di bin siya fermanê de jiyabû, ev ewlehiya bi dijwarî bidestketî û bi xwîna şervanan hatiye kirîn erêkirina dawîn a rêberiya pratîk û leşkerî ya Mîrza bû.
IV. Aşitiya şikestbar û siya Şingalê
Peymana aşitiyê ya fermî ya di navbera Osmanî û Êzidiyan de, ku kampanyaya Bexdayê xurt kiribû, derket ku xeyalek bû: agirbesteke demkî ya li gor pêdiviyên şerê împaratoriyê. Her ku xetera sereke ya derve (Sefewî) kêm bû, Osmanî bala xwe vegerandin xurtkirina kontrolê û standina bacan ji herêmên çiyayî yên dijwar û bi xurtî serbixwe.
Serhildana li Sincarê (Şingalê)
Xala sereke ya aloziyê Şingal (Sincar) bû: bingeheke Êzidî ya çiyayî û xwerêveber li bakurê rojava. Êzidiyên Şingalê xwedî dîrokeke dirêj a berxwedanê bûn û tenê çend salan berê bi serkeftî hêzeke Osmanî ya di bin Nesûh Paşa de têkbiribûn. Tê îdiakirin ku wan zêdetirî 7,000 leşkerên Osmanî kuştin—îdiayek ku rêwiyê navdar ê Osmanî Evliya Çelebî tomar kiriye.
Êzidiyên Şingalê rêyên girîng ên bazirganiyê kontrol dikirin, bacên Osmaniyan ferz kiribûn red dikirin û pir caran êriş li kerwanên bazirganiyê yên Osmanî li rêya Sincarê dikirin. Ev dijberiyeke nayê tehemulkirin li hember serweriya Osmanî û çavkaniyeke eşkere ya aloziyê bû ku hevkariya Êzidî Mîrza ya berê nedikarî veşêre.
Dagirkirina mezin a 1640an
Bersiv ji Waliyê Mûsilê, Melek Ehmed Paşa, hat; ew kesek bû ku bi dijminatiya xwe ya kûr a li dijî Êzidiyan dihate naskirin. Wî hêzeke mezin a 70,000 leşkeran seferber kir û dagirkirineke berfireh a Şingalê dest pê kir. Melek Ehmed Paşa vegerandina malên talankirî û dayîna hemû bacên pêwîst daxwaz kir.
Bersiva Êzidiyan taybetiya wan nîşan dida: Şervanên bi şer hînbûyî vekişiyan Çiyayên Şingalê yên nêzî ku nayên girtin û berxwedaneke tund kirin. Tevî ku hejmara wan bi temamî pir kêmtir bû, erdnîgarî û hostetiya Êzidiyan windahiyên giran li hêzên tirkî xistin. Di dawiyê de hejmarên pir mezin û berdewamiya Osmaniyan serketin, lê lêçûn giran bû û careke din îsrara awarte ya parastina Êzidiyan nîşan da.
Ev serdem belkî ji bo Êzidî Mîrza ya herî aloz bû. Her çend ew rêberekî bi rêz bû ku bi Osmaniyan re şer kiribû, wî nedikarî bi rastî xwe ji çarenûsiya Êzidiyên Şingalê cuda bike. Pevçûn cudahiya bingehîn û nayê lihevhatin a di navbera her du aliyan de nîşan da: Osmanî teslîmbûna bê şert dixwestin, lê Êzidiyan mana xweser dixwest.
V. Waliyê Mûsilê: Lûtke û kiryara dawî
Tevî pevçûna nû ya Şingalê, navdariya Êzidî Mîrza ya şiyana leşkerî û aramiya rêveberiyê li Stenbolê hê jî nayê înkarkirin bû. Di sala 1649an a piştî Zayînê de manevrayeke girîng a siyasî pêk hat: Wezîrê Mezin Qere Murad Paşa Êzidî Mîrza wek Waliyê Mûsilê tayîn kir.
Geşbûna Mîrza Paşa
Tayînkirin bûyereke pir mezin bû: gaveke kêmwêne û stratejîk a desthilatdariya navendî ya Osmanî ku hêza rêberekî herêmî yê hindikahiyekê ji bo aramiya herêmî bi kar bîne. Êzidî Mîrza, ku niha di kiryarê de Mîrza Paşa bû, bi serkeftineke lezgîn Mûsil rêve bir.
Desthilatdariya wî ya kurt bû sedema geşbûna aborî û cotkariyê li eyaletê. Êzidî di bin parastina rêberê xwe de serdemeke ewlehiyê dîtin ku bi nifşan nedîtibûn. Wan dikarî li bajêr bi azadî bixebitin, bazirganiyê bikin û dewlemendiyê çêbikin. Ji aliyê nîşaneyî û giyanî ve, ziyaretên Êzidî yên Mûsilê, ku pir caran hatibûn bêhurmetkirin an xerab bûbûn, bi fermana wî ji nû ve hatin avakirin û bawerî û rûmeta civakê vegerandin.
Lêçûna tolhildanê
Lê destanên Êzidî aliyekî tarîtir û kesanetir a dema desthilatdariya wî vedibêjin. Bilindbûna wî ya karê herî bilind derfeta dirêj li benda wê mayî da wî da ku hesabê traumaya zarokatiya xwe bike. Waliyê Mûsilê hêza xwe ya bê şert ji bo tolhildaneke tirsnak û bi rêbaz bi kar anî.
Wî pêşî fermana wêrankirina cotkariya cotkarê ku bi dehsalan berê ew û birayên wî radestî nobedarên Osmanî kiribûn da. Piştî vê kiryareke tirsnak û bi zanebûn a dadweriya kesane hat: Wî malbatên nobedarên Osmanî yên ku ew neçar kiribûn birayên xwe bikuje girtin û birin keleha xwe. Li wir Mîrza bi wan re rû bi rû bû; traumaya zarokekî di desthilatdariya mezinbûyî de pêk hat û wî bi xwe ew dan kuştin.
Ev kiryar, her çend armanca kesane ya kûr a tolhildanê ya bi dehsalan pêk anî, cihê wî hem wek parêzger hem jî wek kesayetiyeke bêrehm û bêefû xurt kir—qehremanek ku tundûtûjiyê ew çêkiribû û diyar kiribû.
Hilweşîn û şehadet
Geşbûna Êzidî Mîrza rasterast bi piştgirê wî, Qere Murad Paşa, ve girêdayî bû. Tenê salekê piştî tayînkirina wî, Qere Murad Paşa hat ji kar dûrxistin. Li gor adetê pergala Osmanî, Mîrza tavilê waliyatiya xwe ji dest da.
Mîrza ev çarenûsiya siyasî nepejirand û çû Stenbolê da ku li dijî ji kar rakirina xwe protesto bike û doza xwe pêşkêş bike. Ev rêwîtî bi vegera siyasî ya dijminê wî yê kevn re hevdem bû: Melek Ehmed Paşa, kesê berpirsiyarê dagirkirina hov a Şingalê di 1640an de, bû Wezîrê Mezin ê nû.
Nefreta Melek Ehmed Paşa ya li dijî Êzidiyan kêm nebûbû. Wî piştrast kir ku daxwaznameya Êzidî Mîrza bê redkirin û cihê wî neyê vegerandin. Mîrza rewşa xwe ya siyasî ya neewle fam kir û bi dizî dest bi plansaziya serhildanekê kir: sekinîna dawî û biryardar ji bo xweseriya Êzidiyan.
Lê dijminên wî zûtir tevgeriyan. Di rêwîtiya vegera Başîqayê de, dema bi şêst nobedarên dilsoz re diçû, leşkerên Osmanî xistin kemînê û kuştin.
VI. Mîrata mayînde ya Paşayê serînetewandî
Êzidî Mîrza çawa jiya, wiha mir—kesayetiyeke pevçûnê bû ku di navbera hilbijartinên ne gengaz ên serdema xwe de mabû. Lê mirina wî ne dawiya têkoşîna wî bû; lezandera qonaxa wê ya paşîn û herî agirîn bû.
Şehadeta wî tavilê hêrseke berfireh li herêmên Êzidî şewitand û gelêrîbûn û bandora wî îspat kir. Ev hêrs bû serhildaneke mezin û yekgirtî bi rêberiya serokê nû, Îmadîn Hekarî. Bi piştgiriya rêberên din ên sereke, di nav wan de hevalbendê demdirêj Mîr Zeynal Begê Çavbixalî, Îmadîn Hekarî artêşeke 6,000 şervanî kom kir.
Hêzên Êzidî bi serkeftî beşên mezin ên axê, di nav wan de herêma Berwarî, ji hêzên Osmanî û hevalbendên wan ên Kurd ên Sunnî girtin. Her çend Osmanî di dawiyê de karîn hêzên alîkar bişînin Amedê û Êzidiyan paşve bixin, kampanya lêçûneke giran li wan kir.
Windahiyên pir mezin Osmanî neçar kirin ku bên ser maseya danûstandinan. Wek beşek ji rêkeftina aşitiyê, Osmanî neçar bûn leşkerên xwe ji herêma aloz a Hekariyê vekişînin; ev bû sedema serdemeke girîng a aşitî û ahengê li Behdînanê. Bi vî awayî mirina tundûtûjî ya Êzidî Mîrza di dawiyê de serkeftineke piştî mirinê bidest xist û ewlehî û aramiya ku wî di tevahiya jiyana xwe de ji bo wê têkoşiya dabîn kir.
Êzidî Mîrza Hesen di destan û folklora Êzidî de kesayetiyeke herdemî dimîne. Çîroka jiyana wî delîla wê yekê ye ku qehremanî pir caran bersiveke rasterast a êşa pir mezin e. Ew sêwiyê ku bû zanyar, zanyarê ku bû leşker, leşkerê ku bû qehreman û waliyê ku hêza xwe ji bo hesabkirina deyna çarenûsê bi kar anî bû. Di bîranîna hevpar a gelê xwe de ew ne tenê wek rêber, lê wek Paşayê Serînetewandî tê bibîranîn—kesê ku cesaret kir Împaratoriya herî mezin a cîhanê bike hedef û heta bi mirina xwe jî ew neçar kir ku paşve biçe.
Mîrata wî nîşaneyeke mayînde ya berxwedêriya Êzidiyan û lêgerîna berdewam û pir caran trajîk a çarenûsiya xwe li axeke bi împaratoriyên kevnar û pevçûna bêdawî taybetkirî ye.
Çavkanî: