El-Melik el-Emced Behramşah, mîrê kurd ê Eyyûbî yê Baalbekê, ji 1182an heta 1230an, di nav dijwariyên Şerên Xaçparêzan û guherîna têkiliyên desthilatê di nav xanedana Eyyûbî de, hukum kir. Rêveberiya wî ya berbiçav a 48 salan bandoreke kûr li herêmê hişt. Di vê nivîsê de, em dê jiyana Behramşah, astengên ku ew pê re rû bi rû bû û encamên mayînde yên rêberiya wî lêkolîn bikin.
Jiyana destpêkê û bilindbûna ber bi desthilatê ve
Behramşah, ku di nav xanedana Eyyûbî de hatibû dinyayê, kurê Ferruxşah, mîrê Baalbekê, bû. Wî navê desthilata bavê xwe di demekê de mîrat girt ku herêm di şerê li dijî dewletên Xaçparêzan, bi taybetî Kontnişîna Trablusê, de bingehîn bû. Baalbek, ku ne tenê bi xirbeyên xwe yên Romayî yên heybetdar, lê bi axên xwe yên berhemdar jî navdar bû, wek navendeke stratejîk û çandî xizmet dikir.
Behramşah zû bal kişand ser bihêzkirina desthilata xwe li Baalbekê û dilsoziya bindestên xwe piştrast kir. Wî toreke bihêz a rêberên xwecihî damezrand û bi tevliheviyeke razîkirinê û nîşandana hêza leşkerî desthilata xwe bihêz kir; ev yek dê di parastina aramiyê di seranserê hukumraniya wî de bingehîn be.
Rola Baalbekê di Şerên Xaçparêzan de
Di bin çavdêriya Behramşah de, Baalbek bû aktoreke bingehîn di têkoşîna li dijî Xaçparêzan de. Cihê wê ew kir keleheke xeta pêşîn, ku ji bo destpêkirina bersivên li dijî êrîşên hêzên Xaçparêzan pêwîst bû.
Di sala 1187an de, şerekî girîng li Şaxên Hitînê yên nêzîk pêk hat û hêzên Behramşah tevlî serkeftineke diyarker a Eyyûbiyan bûn ku Qudsê ji nû ve girt. Rêberiya wî di van rûbirûbûnên qada şer de jêhatiya wî ya leşkerî nîşan da. Wî piştrast kir ku Baalbek baş hatibe amûrekirin û amade be û gelek caran bi kampanyayên mezintir ên Eyyûbî re hemahengî dikir da ku her tehdîdekê dûr bixe.
Xapandinên siyasî û hevalbendî
Toreke dilsoziyên diguherîn û pêşbaziyan xanedana Eyyûbî nîşan dida. Famkirina vê derdorê ji hukumraniya Behramşah re bingehîn bû. Wî bi jêhatî hevalbendî diparastin, bi taybetî bi mîrnişîna bandordar a Şamê re, ku alîkariya aramkirina rêveberiya wî kir.
Di sala 1228an de, ew bi dijwariyeke giran re rû bi rû bû dema yek ji kurên wî bi el-Ezîz Osman ê Banyasê re ji bo rakirina wî ji desthilatê komplo kir. Ev komploya sistiyên di nav avahiya Eyyûbî de derxistin pêş. Bi bextiyarî, Behramşah bi alîkariya en-Nasir Dawûd ê Şamê serhildan tepisand. Vê hevalbendiyê ne tenê desthilata Behramşah bihêz kir, lê dîmena tevlihev a dilsozî û xiyanetê di siyaseta Eyyûbî de jî nîşan da.
Paşketina hukumraniya Behramşah
Li gel hêzên Behramşah, hukumraniya wî heta sala 1230an dest bi lawazbûnê kir, di nav rûbirûbûneke berfirehtir a di nav Sultan el-Kamil ê Misrê û en-Nasir Dawûd ê Şamê de. El-Ezîz Osman, bi hêviya ku dilê Sultan el-Kamil qezenc bike, soza piştgiriyê da wî. Peymaneke girîng li Tell el-Ejjûlê di dawiyê de derfeta bidestxistina Baalbekê, piştî têkbirina en-Nasir, ji el-Ezîz re da.
Dema hêzên en-Nasir lawaz bûn, Behramşah xwe di rewşeke neewle de dît. Lê guherîna nedihat bendekirin a desthilatê pêk hat dema el-Eşref, birayê el-Kamil, kontrola Şamê girt. El-Eşref, li şûna ku rê bide el-Ezîz ku Baalbekê bi dest bixe, es-Salih Îsmaîl şand ku bajêr bigire û cewhera dilsoziya herêmê ya ku nayê pêşbînîkirin nîşan da.
Mîrata El-Melik el-Emced Behramşah
Mîrata Behramşah şahidiya berxwedêrî û tevliheviyên rêberiyê di demên aloz de dike. Awayê wî yê zîrek ê rêdîtinê di siyaseta Eyyûbî de rê da wî ku nêzîkî pênc dehsalan Baalbekê bi rê ve bibe û aramiyê biparêze, dema beşeke mezin a herêmê bi tevliheviyê re rû bi rû bû. Pabendbûna mîr bi gelê xwe re mezinbûna berdewam a Baalbekê wek navendeke çandî û leşkerî han da, heta piştî koça wî jî.
Ji aliyê aborî ve, Baalbek di bin Behramşah de pêş ket û beşdarî bazirganiya herêmê bû. Bi nifûseke ku li ser çandiniyê pêş dikete, mîrnişînê zêdebûna berhemdariyê dît û vê yekê alîkariya berdewamkirina bazarên xwecihî û aboriya giştî kir.
Bandora mayînde ya Behramşah
Çîroka El-Melik el-Emced Behramşah dersên bi nirx derbarê rêberiyê di krîzê de pêşkêş dike. Hevalbendî, bersivên leşkerî yên stratejîk û pabendbûna wî bi mîrnişîna xwe vegotina dîrokî ya Baalbekê şekil dan. Ew di famkirina têkiliyên desthilatê di nav xanedana Eyyûbî û çarçoveya berfirehtir a Şerên Xaçparêzan de kesayetiyeke girîng dimîne.
Çavkanî
Nêrîneke giştî li xanedana Eyyûbî
Şerên Xaçparêzan û bandora wan li Rojhilata Navîn
Baalbek: nêrîneke dîrokî
Hevalbendiyên siyasî di serdema Eyyûbî de
Stratejiyên leşkerî yên Eyyûbiyan