Nusret ed-Dîn Ehmed (hukm kir 1296–1330) desthilatdarê Hezaraspî, yan atabegê, Lora Biçûk bû, herêma çiyayî ya Loristanê li Zagrosa rojavayî. Hezaraspî xanedaneke Lorî bûn û dîroknasên Misilman ên Serdema Navîn Loran di nav gelên Kurd de dihejmêrandin; ji ber vê yekê Nusret ed-Dîn di çîroka berfirehtir a dîroka Kurdî de cih digire. Ew berî her tiştî wek piştgirekî comerd ê zanyariya bi Farisî tê bibîranîn û sê berhemên sereke bi rêza wî hatin nivîsandin.
Tabloya naverokê
Hezaraspî kî bûn?
Hezaraspiyan ji sedsala dozdehan heta panzdehan li Lora Biçûk, bi giştî Loristana îroyîn û beşên cîran ên Zagrosê, hukm kirin. Ew mîrên bi giranî xweser bûn ku her hêza mezintir a serdest li Îranê nas dikirin: pêşî Selçûqî û Selxurî, paşê Îlxanatiya Mongolan. Wan navê xwe ji desthilatdarekî destpêkê, Hezarasp, wergirt.
Xanedan wek Lorî û gelek caran jî wek Kurd an Lor-Kurd hatiye vegotin. Çavkaniyên Misilman ên Serdema Navîn gelek caran Lorên Zagrosê bi Kurdan re dikirin komek û malbatên desthilatdar ên Lorî yên wek Hezaraspiyan di dîroknivîsiya Kurdî de tên dîtin; ji ber vê yekê Nusret ed-Dîn di nav kesayetiyên dîroka Kurdî de tê hejmartin. Lêkolîna nûjen nasnameya Lorî bi nasnameya Kurdî re nêzîk dibîne, lê wê ji Kurdî cuda dinirxîne.
Gihiştina desthilatdariyê
Nusret ed-Dîn Ehmed di 1296 de di şertên herî giran de gihişt desthilatdariyê: bavê wî, atabeg Efrasiyab I, bi fermana Îlxan Xazan, serdestê Mongol ê xanedanê, hatibû îdamkirin. Beriya gihiştina desthilatdariyê, Nusret ed-Dîn gelek sal li dîwana Îlxanatiyê wek rehîn derbas kiribûn; ev çarenûsa gelemperî ya kurên xanedanên bindest bû da ku dilsoziya malbatên wan were garantîkirin.
Ew salên li dîwanê perwerdeyek jî bûn. Wan têgihiştineke nêzîk a siyaseta Mongol û çanda dîwanê ya di bin bandora Farisî de, ku di bin Îlxanan de geş dibû, da wî. Dema vegeriya Loristanê, wî ev zanîn bi kar anî da ku axa xwe aram bike, cihê xwe bi Îlxanatiyê re biparêze û ji sê dehsalan zêdetir hukm bike, demeke berbiçav di serdemeke wisa tevlihev de.
Piştgirê edebiyata Farisî
Dîwana Nusret ed-Dîn bû navendeke piştgiriya edebî û dîrokî. Mîna hema hemû desthilatdarên herêmê di vê demê de, eslê wan çi dibe bila bibe, wî piştgirî da berhemên bi Farisî, zimanê edebî yê hevpar ê rojhilata Îslamî. Sê berhemên girîng ji wî re hatin terxankirin.
Tecarib es-Selef
Tecarib es-Selef («Serpêhatiyên pêşiyan») dîrokeke bi Farisî ye ku Hindûşah Nexcewanî piştî 1323 pêşkêşî Nusret ed-Dîn Ehmed kir. Ew werger û ji nû ve xebitandina Kitab el-Fexrî ya bi Erebî ye, ku ji bo xwînerên Farisî yên dîwanê hatiye guncandin; ew hîn çavkaniyeke bi nirx ji bo ramana siyasî û îdarî ya demê ye.
Mucem fî asar mulûk el-Ecem
Mucem fî asar mulûk el-Ecem, ji Şeref ed-Dîn Fezlullah Qezwînî, berhemeke dîrokî ye ku bi gotinên herî bilind pesnê Nusret ed-Dîn dide û wî «serwerê herî mezin, desthilatdarê şahên Farisî, Xusrewê Îranê» bi nav dike. Navên bi vî rengî xemilandî zimanê kevneşopî yê terxankirina berhemên dîwanê bûn, lê di heman demê de prestîja desthilatdarê Hezaraspî di cîhana Îlxanî de nîşan didin.
Miyarî Nusretî
Miyarî Nusretî, helbesteke ku Şemsî Fexrî di 1313 de nivîsand, sê berhemên terxankirî ji wî re temam dike. Ew Nusret ed-Dîn wek nimûneya desthilatdarekî dadperwer û bi çand nîgar dike û ji kevneşopiya dirêj a Farisî ya edebiyata «neynik ji bo mîran» sûd werdigire ku zanebûn, edalet û comerdiyê ideal dike.
Desthilatdarî û mîrat
Nusret ed-Dîn Ehmed di 1330 de mir û kurê wî Rukn ed-Dîn Yûsifşah II bû cîgirê wî. Dema hukma wî bi zêdetirî ji fethê bi berxwedêrî û piştgiriyê tê bibîranîn: wî di sê dehsalên desthilatdariya Mongolan de dewleta xwe ya biçûk a Lorî yekgirtî hişt û dîwana xwe kir cihê ku zanyarî tê de bi nirx dihat dîtin.
Ji dîroka Kurdî re, Nusret ed-Dîn yek ji desthilatdarên Lorî yên Zagrosê di Serdema Navîn de ye ku nivîskarên zûtir xanedanên wan di nav cîhana Kurdî de dihejmêrandin. Ew girêdanên kûr û tevlihev ên gelên Kurd û Lor ên çiyayan bi bîr tîne. Berhemên ji bo wî hatine nivîsandin wek beşeke wê mîrata hevpar mane û hem dîroka dema wî hem jî bîra xanedana Hezaraspî bi xwe diparêzin.
Pirsên pir tên kirin
Ma Hezaraspî Kurd bûn?
Hezaraspî xanedaneke Lorî ya Zagrosê bûn. Çavkaniyên Misilman ên Serdema Navîn gelek caran Loran di nav Kurdan de dihejmêrandin û xanedan gelek caran wek Kurd an Lor-Kurd tê vegotin; ji ber vê yekê ew di dîroka Kurdî de derdikeve. Lêkolîna nûjen nasnameya Lorî bi nasnameya Kurdî re nêzîk dibîne, lê wê ji Kurdî cuda dinirxîne.
Nusret ed-Dîn Ehmed herî zêde bi çi tê naskirin?
Ew herî zêde wek desthilatdarê Hezaraspî yê Loristanê ji 1296 heta 1330 û wek piştgirê zanyariya bi Farisî tê naskirin. Sê berhemên sereke ji wî re hatin terxankirin: Tecarib es-Selef, Mucem fî asar mulûk el-Ecem û Miyarî Nusretî.
Ew çawa gihişt desthilatdariyê?
Ew di 1296 de bû cîgirê bavê xwe Efrasiyab I, piştî ku Efrasiyab bi fermana Îlxan Xazan hat îdamkirin. Nusret ed-Dîn berê bi salan li dîwana Îlxanatiya Mongolan wek rehîn mabû.
Referans
C.E. Bosworth, Xanedanên Îslamî yên Nû: Rêbernameyeke kronolojî û nesebê, Edinburgh University Press, 1996.
Encyclopædia Iranica, gotarên «Hezaraspî» û «Atabegên Loristanê».
Hindûşah Nexcewanî, Tecarib es-Selef (li dor 1323), berhemeke bingehîn a terxankirî ji Nusret ed-Dîn Ehmed re.
Hemdullah Mustewfî, Tarîxî Guzîde (1330), kronîkeke hevdem a bi Farisî ya dema Îlxanî.
Mihemed Şebankaraî, Mecme el-Ensab, dîrokeke nesebê ya sedsala çardehan.