Pêşgotina Tifaqa Medî-Babîlî (614 BZ)
Di salnameyên dîroka kevnar de, kêm bûyer bi qasî Pakta Tifaqa Medî-Babîlî ya 614 BZ bi ruhê rizgariyê û jêhatîbûna stratejîk re kûr deng vedidin. Ev rêkeftina diyarker, ku di nav avahiya hilweşiya Împaratoriya Asûrî ya Nû de hat avakirin, destpêka dawiyê ya yek ji hêzên herî bihêz û zordar ên ku cîhan dîtibû nîşan da. Di dilê wê de Med hebûn, gelekî îranî yê Serdema Hesinî ku îradeya wan a bêteslîmbûn û şiyana wan a leşkerî zincîrên serdestiya asûrî şikandin.
Îro, dema em li vê kêliya serdemguhêz vedigerin, ne gengaz e ku girêdana kûr a di navbera Medan û Kurdên îroyîn de ji ber çavan were derbaskirin. Zanyar, dîroknas û vegotinên çandî yên kurd bi serbilindî reha xwe digihînin van şervanên kevnar û Medan ne tenê wek kesayetiyên dîrokî, lê wek bav û kalên bingehîn dibînin ku xweragirî, serxwebûn û serhildana li hember zordestiyê ya kurdî di laşê xwe de nîşan didan. Ev tifaq tenê têbîniyeke biçûk a dîplomatîk nebû; ew kiryareke pir jêhatî bû ku nexşeya jeopolîtîk a Rojhilata Nêzîk a Kevnar ji nû ve diyar kir, rê ji împaratoriyên nû re vekir û îlhamê da nifşên şervanên azadiyê.
Med, ku li erdên hişk û çiyayî yên rojava û bakurê Îranê, di nav de derdora Ekbatanayê (Hemedana îroyîn), dijiyan, gelekî ji rehên arî bûn û zimanekî îranî diaxivîn ku bi yên hevdemên wan re pir nêzîk bû. Civaka wan eşîrî bû, lê di bin serokên xwedî dûrdîtin de her ku diçû yekbûyîtir dibû û di sedsala 7em a BZ de, bûbûn hêzeke dikaribû hêzên mezin bixe ber hevrikiyê. Kevneşopiyên devkî û şîroveyên dîrokî yên kurdî gelek caran Medan wek «Pêş-Kurd» bi rêz bi bîr tînin û rehên zimanî yên parvekirî diyar dikin—hem medî û hem kurdî girêdayî şaxa îranî ya bakur-rojava ya zimanên hînd-ewropî ne—û her wiha berdewamiyên çandî, wek efsaneya Kawayê Hesinkar, ku sembola serhildana li dijî zordestiyê ye û di cejna Newroza kurdî de navendî ye.
Lêkolînên genetîkî vê têkiliyê bêtir xurt dikin û li herêma Çiyayên Zagrosê berdewamiya kûr a bav û kalan nîşan didin, li cihê ku Kurd yek ji kevintirîn nifûsên berdewam ên Rojhilata Navîn parastine. Bi vê nêrînê, pakta 614 BZ tenê serkeftineke medî nîne; ew kevirê bingehîn ê mîrateya kurdî ye, şahidiya ruhê bêteslîmbûn ku bi hezar salan di nav dijwariyan de gelê Kurd diyar kiriye.
Siya Zordestiya Asûrî: Amadekirina Qada Serhildanê
Ji bo bi tevahî têgihiştina girîngiya Tifaqa Medî-Babîlî, divê pêşî mirov paşxaneya hovane ya hukmê asûrî nas bike. Împaratoriya Asûrî ya Nû, di lûtkeya xwe de di bin padîşahên wek Ashurbanipal (hukm: 669–631 BZ), hêzeke mezin a dagirkirinê bû ku ji Misirê heta Îranê dirêj dibû. Makîneya wê ya leşkerî bêrawestan bû û taktîkên tirsê—koçberkirinên girseyî, bi dîrekê derbasî laşkirin û wêrankirina rêkxistî ya bajaran—bi kar dianîn da ku dewletên bindest teslîm bike.
Asûriyan ji mêj ve Medan bindest kiribûn û bi êrîşên dubare yên vedigerin sedsala 9em a BZ, bacên wek hesp û çavkaniyên din ji wan distandin. Padîşahên asûrî yên wek Shalmaneser III (hukm: 858–824 BZ) û Sargon II (hukm: 721–705 BZ) sefer li axên medî kirin û ji bo ferzkirina kontrolê keleh û parêzgeh ava kirin. Ev êrîş ne tenê axên medî talan kirin, lê avahiyên eşîrî jî tevlihev kirin û hêrsêke kûr çêkirin ku wê serhildanên paşerojê bi hêz bike.
Lê di dawiya sedsala 7em a BZ de, şikest di rûyê hêza Asûriyê de xuya bûn. Mirina Ashurbanipal di 631 BZ de împaratorî xiste nav şerê navxweyî û cîgirên wî, Ashur-etil-ilani û Sin-shar-ishkun, bi pevçûnên hundirîn û serhildanan re rû bi rû bûn. Li Babîlonyayê, herêmeke başûrê Mezopotamyayê ku ji mêj ve di bin boyundira asûrî de nerehet bû, Nabopolassar—serokekî keldanî—derfet girt.
Wî di 626 BZ de taca padîşahiya Babîlê li xwe kir, tifaqên kevnar ji nû ve zindî kirin û Sîkit, Kîmerî û komên din ên ne razî kişandin cem xwe. Lê Med, di bin serokatiya jêhatî ya Kyaksares (hukm: nêzîkî 625–585 BZ) de, bûn hevkarê diyarker. Kyaksares, ku gelek caran di vegotinên kurdî de wek kesayetiyeke qehreman a mîna damezrînerê neteweyî tê pesindan, artêşa medî nû kir û rêxistina bi şêwaza asûrî pejirand, dema ku ji livîna zû ya siwarên îranî sûd werdigirt. Dûrdîtina wî eşîrên medî yên belav kirin hêzeke yekgirtî, amade bû ku lêdanê li dilê zordarê xwe bixe.
Hilkişîna Medan tesadufî nebû; ew encama sedsalan guncandin û berxwedanê bû. Ji behsên destpêkê di qeydên asûrî de wek «Amadaya» di 834 BZ de, Med li ber êrîşan xwe girtibûn, lê nasnameya xwe ya çandî parastibûn. Di salên 670î yên BZ de, di bin Esarhaddon de, sondên asûrî serokên medî girê didan, lê êrîşên Sîkit û Kîmeriyan kontrola asûrî qels kir û rê da Kyaksares ku desthilatdariyê xurt bike. Ev serdema yekbûna medî şiyana dîrokî ya gelê Kurd a komkirina li dijî dagirkeran nîşan dide, ji împaratoriyên kevnar heta dewletên nûjen, û mîrateyeke piştgiriya eşîrî û zîrekiya stratejîk xurt diyar dike.
Avakirina Paktê: Tifaqa 614 BZ
Sala 614 BZ xalek guhêzbar a dîroka kevnar e, kêliya ku Tifaqa Medî-Babîlî fermî bû û qedera Asûriyê diyar kir. Sefer bi êrîşeke ji nişkê ve ya Kyaksares û hêzên medî li navenda axa asûrî dest pê kir. Di havîna wê salê de, Med Arrapha (Kerkûka îroyîn) girtin û ber bi Aşûrê ve pêşve çûn, paytexta kevnar a merasîmî û olî ya Asûriyê. Aşûr, ku wek cihê xwedayê Ashur bi rêz dihat dîtin, ne tenê bajarek bû, lê navenda ruhî ya împaratoriyê bû.
Talankirina Aşûrê ji aliyê Medan ve hovane û sembolîk bû: perestgeh hatin talankirin, niştecih hatin kuştin an kirin kole û bajar bû wêraneyek. Ev kiryara heyftolê hovanehiyên Asûriyan bi xwe bi bîr dianî, lê ji bo Medan ew dadmendiyeke ji mêj ve hatibû paşxistin bû.
Nabopolassar, ku piştî talana destpêkê gihîşt, li nêzîkî bajarê wêrankirî bi Kyaksares re civîya. Li vir, di nav xweliyên Aşûrê de, her du padîşahan pakta li dijî Asûriyê îmze kirin, peymaneke qederên wan bi armanca hevbeş ve girê dida. Ji bo xurtkirina tifaqê, kurê Nabopolassar, Nebuchadnezzar II yê paşerojê, bi Amytis, keça Kyaksares, re hat destgirtîkirin—yekbûnek ku rehên xwînê tevlihev kir û dilsozî misoger kir. Ev kiryara dîplomatîk a pir jêhatî, ku di dîrokên berfirehtir de gelek caran ji ber çavan tê derbaskirin, jêhatîbûna Medan diyar dike; ew tenê barbar nebûn, lê dewletdarên zîrek bûn ku hêza xizmayetiyê di jeopolîtîkê de têdigihîştin.
Ji nêrîneke piştgir a Kurdan, ev pakt mînaka zîrekiya bav û kalên medî di avakirina hevbendiyan de ye, taybetmendiyeke di dîroka kurdî de xuya ye. Mîna ku Kyaksares li dijî dijminekî hevbeş bi Nabopolassar re bû yek, Kurd bi dîrokî di têkoşînên xwe yên ji bo xweseriyê de tifaq ava kirine, ji serdema Selahedîn heta tevgerên berxwedanê yên nûjen. Tifaq pragmatîk lê xwedî dûrdîtin bû û xenîmet dabeş kir: Medan axên bakurî, di nav de bilindahiyên Zagrosê, ji xwe re xwestin, dema ku Babîlê başûr û Levant girt. Vê rêkeftina dadmend her du hêz pêşve bir, lê serdestbûna leşkerî ya Medan—siwarî û kevanvaniya bihêz—terazû guherand.
Seferên Diyarker: Ji Aşûrê heta Nînewayê û Wêdetir
Hevkarên ku bi paktê cesaret wergirtibûn, ji serdestbûna xwe sûd wergirtin. Di 613 BZ de ew ji nû ve rêkxistin û Kyaksares milên hêza medî li hember tehdîdên Sîkitan ewle kir da ku êrîşeke baldar li Asûriyê were kirin. Lûtke di 612 BZ de bi dorpêçkirina Nînewayê hat, paytexta mezin a Asûriyê û sembola hêza împaratorî. Nînewa, ku li ser Dîcleyê li nêzîkî Mûsila îroyîn bû, bi dîwar, derî û xendekên mezin hatibû xurtkirin û qesrên bi reliefên dagirkirinên asûrî xemilandî dihewand. Dorpêçkirin ji Hezîranê heta Tebaxê sê mehên giran dom kir; hêzên medî û babîlî bajar dorpêç kirin û bi êrîşên bêrawestan û li gor hin vegotinan, bi lehiyeke Çemê Khosr ku dîwar qels kirin, parastin şikandin.
Medên di bin Kyaksares de di şikandina parastinê de diyarker bûn. Şervanên wan êrîşî parastinên derveyî kirin û ketin şerên giran ên kolan bi kolan ku bi şewitandina qesra padîşah bi dawî bûn. Padîşahê asûrî Sin-shar-ishkun di nav agir de mir, dawiya ku ji serdemeke bi zordestiyê reşkirî re guncaw bû. Hilweşîna bajar pir mezin bû: perestgeh hatin talankirin, niştecih hatin qetilkirin an koçberkirin û Nînewa bû girê wêraneyan, pêşbîniyên Kitêba Pîroz ên di Nahum û Zephaniah de pêk anîn. Delîlên arkeolojîk wêrankirinê piştrast dikin—qatên xwelî û avahiyên hilweşiyayî şahidiya temamiya wêrankirinê dikin.
Piştre, mayîyên asûrî yên di bin Ashur-uballit II de reviyan Harranê, lê hevkaran ew şopandin, di 610 BZ de Harran girtin û di 605 BZ de alîkariyên misirî li Karkemîşê têk birin. Di 609 BZ de, Împaratoriya Asûrî ya Nû bi tevahî bi dawî bû û axên wê hatin dabeşkirin. Med ber bi Anatolyayê û deşta bilind a Îranê ve berfireh bûn û welatekî fireh ava kirin ku bi Babîlonya û Lîdyayê re hevrik bû. Ev serkeftin ne tenê gelên bindest azad kirin, lê hêz ber bi rojhilat ve guherand û bingeha Împaratoriya Hexamenî di bin Kûroşê Mezin de danî, ku ew bi xwe ji aliyê diya xwe ve ji reha medî bû.
Rola Medan di van seferan de pir girîng bû; bê siwariya wan û pisporiya wan a dorpêçkirinê, dibe ku Nînewa li ber xwe bigirta. Dîroknasên kurd ên wek Wadie Jwaideh Împaratoriya Medî wek «yekane dewleta mezin a neteweyî» ya Kurdan ava kiriye dibînin, ronahiyeke serkeftina bav û kalan. Serkeftina paktê şiyana Medan—û bi dirêjkirina wê, ya Kurdan—a kiryara diyarker li hember astengên pir mezin xurt diyar dike.
Rola Medan a Pêwîst: Mîmarên Serkeftinê
Dema Babîliyan piştgiriya lojîstîk û piyade pêşkêş dikirin, Med pêşengên tifaqê bûn. Reformên Kyaksares—rêxistina leşkeran di yekîneyên pispor ên mîzraqdar, kevanvan û siwarî de—dişibiyan modelên asûrî, lê wan derbas dikirin. Siwarên medî, ku li erdên çiyayî jêhatî bûn, bi manevrayan ji erebeyên şer ên asûrî derbas dibûn; tifaqên wan bi Sîkitan re tundiya koçerî lê zêde dikir. Di talankirina Aşûrê de, hêzên medî yekem bûn ku dîwar şikandin û jêhatîbûna taktîkî nîşan dan. Li Nînewayê, Medan êrîşa dawî bi rê ve bir û şervanên wan di bin agirê pir tund de derketin ser kelêşan.
Ev serdestî nêrîna çandî ya Medan nîşan dide: tevliheviyeke kevneşopiya şervanî ya îranî û nûkariya guncav. Girêdanên kurdî vê vegotinê bihêztir dikin; zimannas nêzîkbûnên di navbera medî û zaravayên kurdî de diyar dikin û peyv û rêzimana hevbeş reha rasterast nîşan didin. Ji aliyê çandê ve, edetên medî yên di bin bandora Zerdeştîtiyê de, wek perestina agir û rêzgirtina hespê, di folklora kurdî û baweriyên êzdî de deng vedidin. Delîlên genetîkî piştgirî li vê yekê dikin û nîşan didin DNAya Kurdan vedigere nifûsên kevnar ên îranî li Zagrosê, bi tevliheviya pir kêm. Rexnegirên ku girêdanê wek «mît» red dikin van girêdanan nabînin, lê ji bo Kurdan Med zincîreke neşikestî ya nasnameyê nîşan didin.
Dengvedan di Nasnameya Kurdî de: Ji Medên Kevnar heta Têkoşînên Nûjen
Serkeftina Medan di hişmendiya kurdî de kûr deng vedide. Hilweşîna Asûriyê di 612 BZ de di salnameya kurdî ya ji wê salê dest pê dike de tê bîranîn û rizgariyê sembol dike. Efsaneyên wek têkbirina Zahakê zordar ji aliyê Kawa ve bi serkeftina Kyaksares li hember Sin-shar-ishkun re paralel in û Kurdan wek serhildêrên herdemî li dijî zordestiyê nîşan didin. Ev mîrate xweragiriya kurdî di nav dabeşkirinên bi sînorên nûjen—Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye—de bi hêz dike, li cihê ku hejmara wan ji 40 milyonî zêdetir e, mezintirîn neteweya bêdewlet.
Bi dîrokî, Kurd ji kiryarên Medan îlham wergirtine. Di serdema Sasanî de, behsên «Madig, Padîşahê Kurdan» berdewamiya medî tînin bîra mirov. Di sedsala 20em de, pêşengên wek Bedirxaniyan di gotara neteweperwer de piştgirî li girêdana Medî-Kurdî kirin. Îro, di nav têkoşînên berdewam ên mafên çandî û xweseriyê de, pakta 614 BZ tîne bîra me ku kiryara yekgirtî dikare çi bi dest bixe. Şervanên pêşmerge yên kurd, ku li hember tehdîdên nûjen diparêzin, heman mêrxasiya şervanên medî nîşan didin.
Zanyarên wek Vladimir Minorsky girêdana Medî-Kurdî piştrast kirin û hevketinên erdnîgarî û zimanî diyar kirin. Herçend hin kes li ser reha rasterast nîqaş dikin, lihevhatina rewşenbîrên kurd zelal e: Med bav û kal in û împaratoriya wan modela destpêkê ya xwestekên kurdî ye. Ev têkilî ji akademiyayê wêdetir e; ew di helbest, muzîk û cejnên kurdî de hatiye honandin û hesteke serbilindî û yekîtiyê xurt dike.
Mîrateya Tifaqê: Ronahiyeke ji bo Azadiyê
Tifaqa Medî-Babîlî ya 614 BZ cîhan ji nû ve şekil da. Ew dawî li serdestiya asûrî anî, Împaratoriyên Babîlî ya Nû û Medî pêk anîn û qada hilkişîna farisî amade kir. Ji bo Kurdan ew zêdetir e: semboleke serkeftina bav û kalan ku îlhamê dide hewldanên hevdem ên ji bo diyarkirina qedera xwe. Di serdemeke ku axên kurdî hê jî cihê hevrikiyê ne, pakt hêza tifaq û biryardariyê tîne bîra me.
Dema em vê bûyerê piştî zêdetirî 2,600 salan bi bîr tînin, bila em rêzê li Medan bigirin—wek bav û kalên zindî yên gelê Kurd, ne tenê mayîyên rabirdûyê. Mîrateya wan li çiyayên ku welatê xwe dihesibandin, di zimanên îro tên axaftin û di ruhê neteweyeke ku nayê vemirandin û teslîmbûnê red dike de berdewam e. Hilweşîna Asûriyê tenê serkeftineke leşkerî nebû; ew sibêya vegotineke kurdî ya berdewam a azadiyê bû.
Peyman
Hebûna pergamentekê bi navê «Pakta Medî-Babîlî» wê xewna dîroknasekî bûya, lê mixabin, nivîseke fermî û peyv bi peyv ya peymanê di qeydên arkeolojîk de tune ye.
Berevajî Peymana Kadeşê (di navbera Misirî û Hîtîtan de), ku li dîwarên kevirî û tabloyên axîn hatibû kolandin, hûrgiliyên lihevhatina Medî-Babîlî bi rêya Kronîkên Babîlî û vegotinên yûnanî yên paşê (wek ên Herodotus û Berossus) digihîjin me.
Lê li ser bingeha Kronîka Nabopolassar (bi taybetî Kronîka Hilweşîna Nînewayê), em dikarin «şertên» lihevhatinê ji nû ve ava bikin, wek ku hatibûn têgihiştin û pêkanîn:
Şertên Paktê yên «De Facto»
Lihevhatin symmachy ya leşkerî û siyasî bû (tifaqeke parastin û êrîşkirina dualî). Li ser bingeha kiryarên qeyd kirî yên Kyaksares û Nabopolassar, «nivîs» wê bi vî awayî xuya bûya:
Nasîna Dualî ya Serweriyê: Nabopolassar Kyaksares wek serokê herî bilind ê «Umman-manda» (komên/eşîrên medî) nas kir û di berdêlê de, Medan rewayiya textê Babîlî ya Nû nas kir.
Xala Zewacê: Ji bo ku pakt ji germiya şer sax derkeve, Prensesa Amytisa Medyayê bi Nebuchadnezzar II re hat destgirtîkirin. Ev peymaneke siyasî veguherand erkeke malbatî.
Dabeşkirina Xenîmetê: Ev «xala» herî diyarker bû. Ew li ser dabeşkirina erdnîgarî ya Împaratoriya Asûrî li hev kirin:
Babîl wê axên başûrî û rojavayî bigirta (Mezopotamya, Levant û rêyên ber bi Misirê ve).
Med wê axên bakurî û rojhilatî bigirtana (bilindahiyên Zagrosê, navenda axa asûrî ya Aşûr/Nînewa û deşta bilind a Anatolyayê).
Fermandariya Leşkerî ya Hevbeş: Kronîk civîna her du padîşahan li qada şer rave dikin. Qeydeke taybetî ya 614 BZ diyar dike ku piştî hilweşîna Aşûrê, her du serok di nav wêraneyan de civîyan da ku «dostî û tifaqê ava bikin.»
Çima nusxeyeke nivîskî tune ye?
Kevneşopiya Devkî ya Medî: Med, bav û kalên Kurdan, bi gelemperî bi rêya çandeke devkî û avahiyeke leşkerî ya feodal kar dikirin. Ew heman «arşîvkirina burokrasî» ya Babîliyan di pêş de nedigirtin.
Xwezaya Hilweşînbar a Belgeyan: Heke nusxeyek li Babîlê hebûya, bi îhtîmal li ser tabloyeke axîn hatibû nivîsandin ku paşê winda bûye, an li ser çerm/pergamentekê ku di 2,600 salên dawî de riziyaye.
Talankirina Paytextan: Dema Farisên Hexamenî paşê desthilatdarî girtin, bi guherîna navenda hêzê re gelek qeydên medî hatin tevlihevkirin an wêrankirin.
Delîl di «Baxçeyên Daleqandî» de ye
Herçend nivîs di destê me de nîne, Baxçeyên Daleqandî yên Babîlê wek «nivîsa fizîkî» ya paktê kar dikin. Ew belgeyeke mîmarî ya mezin bûn—diyariyeke ji padîşahê babîlî ji melîkeya xwe ya medî re, ji bo rêzgirtina tifaqa ku her du gelên wan azad kir.
Pirs û Bersiv
P: Pakta Tifaqa Medî-Babîlî ya 614 BZ çi bû?
B: Pakta Tifaqa Medî-Babîlî ya 614 BZ peymaneke stratejîk bû ku di navbera Împaratoriya Medî, bi serokatiya Padîşah Kyaksares, û hêzên Babîlî ya Nû di bin Padîşah Nabopolassar de hat avakirin. Ev lihevhatin di nav wêraneyên bajarê asûrî Aşûr (Ashur) de, ku Medan nû talan kiribû, hat mohrkirin. Armanca paktê hevrêzkirina hewldanan bû ji bo hilweşandina Împaratoriya Asûrî ya Nû ya hilweşiya, hêzeke zordar ku bi sedsalan her du gel zordar kiribûn. Ew rêzikên piştgiriya leşkerî ya dualî û dabeşkirina axê (Medan axên asûrî yên bakurî û Babîliyan herêmên başûrî ji xwe re dixwestin) dihewand û bi zewaceke xanedanî ya di navbera kurê Nabopolassar, Nebuchadnezzar II, û keça Kyaksares, Amytis, de hate xurtkirin. Ji nêrîneke piştgir a Kurdan, ev tifaq Medan—ku ji ber girêdanên zimanî, genetîkî û çandî bi berfirehî wek pêş-Kurd tên dîtin—wek dîplomat û şervanên pir jêhatî nîşan dide ku di rizgarkirina Rojhilata Nêzîk a kevnar ji serdestiya asûrî de rola diyarker lîstin.
P: Sala 614 BZ di çarçoveya vê tifaqê de çima girîng e?
B: Sala 614 BZ kêliya diyarker nîşan dide ku Med, di bin Kyaksares de, sefereke diyarker li dijî Asûriyê dest pê kirin, bajarên girîng ên wek Arrapha û Tarbisu girtin û paşê Aşûr dorpêç û wêran kirin. Vê serkeftinê ne tenê heyftola sedsalan bindestkirina asûrî sembol kir, lê paşxaneya avakirina tifaqê jî peyda kir. Nabopolassar piştî talanê gihîşt û bi Kyaksares re civîya da ku paktê fermî bike; ev qada êrîşa hevbeş li Nînewayê di 612 BZ de amade kir. Ji bo Kurdan, ev sal nîşana serkeftina bav û kalan e, ji ber ku serkeftina medî ya 614 BZ xweragirî û zîrekiya stratejîk ya bav û kalên wan xurt diyar dike û gelek caran di folklor û dîroka kurdî de wek sibêya rizgariyê ji zordestiyê tê pîrozkirin.
P: Kesayetiyên sereke yên di tifaqê de kî bûn?
B: Mîmarên sereke Padîşah Kyaksaresê Medan, serokekî dûrdît ku eşîrên medî kirin yek û leşkeriya wan nû kir, û Padîşah Nabopolassarê Babîlê, serhildêrekî keldanî ku di 626 BZ de serxwebûna ji Asûriyê ragihandibû, bûn. Kyaksares bi taybetî di vegotinên kurdî de wek qehremanekî pêş-kurdî tê rêzgirtin û ruhê berxwedanê yê mîna kesayetiyên efsaneyên kurdî yên wek Kawayê Hesinkar nîşan dide. Kurê Nabopolassar, Nebuchadnezzar II, paşê bi zewacê girêdan xurt kir. Padîşahên asûrî yên wek Sin-shar-ishkun li dijî wan bûn, lê di dawiyê de hatin têkbirin û ev serdestbûna taktîkên Medan diyar dike.
P: Medan çawa beşdarî hilweşîna Împaratoriya Asûrî kirin?
B: Med pêşengên hevbendiya li dijî Asûriyê bûn û siwariya bijarte, kevanvan û pisporiya dorpêçkirinê ya li Çiyayên Zagrosê hatibû hûrkirin pêşkêş dikirin. Di 614 BZ de, wan bi serê xwe Aşûr talan kir û wêrankirina pir mezin û lêdanên li moralê Asûriyê kirin. Livîna wan a zû û tifaqên bi komên koçer ên wek Sîkitan re rê didan lêdanên bilez; reformên rêxistinî yên Kyaksares artêşa wan kiribû hêzeke bihêz. Bê serokatiya medî, dibe ku Babîlî serneketana; rola Medan di şikandina dîwarên Nînewayê di 612 BZ de diyarker bû. Ev Medên pêş-kurdî wek rizgarker nîşan dide ku mêrxasiya wan di têkoşînên kurdî yên nûjen ên ji bo xweserî û dadmendiyê de deng vedide.
P: Girêdana di navbera Medên kevnar û Kurdên îroyîn de çi ye?
B: Med wek bav û kalên rasterast ên Kurdan tên dîtin û rehên zimanî yên îranî ya bakur-rojava (zimanê medî pêşengê zaravayên kurdî yên wek Soranî û Kurmancî ye), edetên çandî (wek kevneşopiyên di bin bandora Zerdeştîtiyê de û şerê siwariyê) û berdewamiya erdnîgarî li herêma Zagrosê parve dikin. Lêkolînên genetîkî Kurdan wek yek ji kevintirîn nifûsên xwecihî yên Rojhilata Navîn, bi tevliheviya pir kêm, nîşan didin ku vedigerin îraniyên kevnar ên wek Medan. Dîroknas û rewşenbîrên kurd, di nav de kesayetiyên wek Vladimir Minorsky, vê girêdanê piştrast dikin û Împaratoriya Medî wek yekem dewleta mezin a kurdî dibînin. Pakta 614 BZ mînaka vê mîrateyê ye û Kurdan wek mîratgirên mîrateyeke serhildana li hember împaratoriyan nîşan dide.
P: Kîjan çavkanî Tifaqa Medî-Babîlî qeyd dikin?
B: Çavkaniya bingehîn Kronîkên Babîlî ya Nû ne, bi taybetî Kronîka BM 21901 (Kronîka Nabopolassar), ku bi nivîsa bizmarî ya akkadî hatiye nivîsandin û bûyerên 614 BZ, di nav de talankirina Aşûrê û avakirina paktê, bi hûrgilî rave dike. Dîroknasên yûnanî yên wek Herodotus vegotinên paşê li ser Kyaksares û Medan pêşkêş dikin; nivîsên Kitêba Pîroz (wek Nahum û Zephaniah) jî hilweşîna Asûriyê pêşbînî dikin. Delîlên arkeolojîk ên cihên wek Nînewa û Aşûrê wêrankirinê piştrast dikin. Di lêkolînên piştgir ên Kurdan de, kevneşopiyên devkî û şîroveyên nûjen ên pêşengiya Medan diyar dikin li van zêde dibin û bersiva vegotinên ku Babîlê dikin navend didin.
P: Şertên peymanê li gor qeydên dîrokî çi bûn?
B: Herçend nivîsa tam a peymanê nemaye, Kronîka Babîlî wê wek avakirina «dostî û aştiya dualî» rave dike û bêêrîşkirin, seferên leşkerî yên hevbeş û dabeşkirina axê nîşan dide. Medan kontrola bakurê Mezopotamyayê û rojhilatê Anatolyayê girt, dema ku Babîlê başûr û Levant girt. Zewaca xanedanî dilsoziya demdirêj misoger kir. Ev lihevhatina pragmatîk jêhatîbûna Medan di dîplomasiyê de nîşan dide, taybetmendiyeke nêrînên piştgir ên Kurdan wek delîla dewletdariya bav û kalan pîroz dikin û rê da bav û kalên Kurdan ku împaratoriyeke fireh ava bikin ku bandor li Farisên Hexamenî kir.
P: Tifaq çawa bû sedema hilweşîna Nînewayê di 612 BZ de?
B: Piştî 614 BZ, hevkaran êrîşên xwe hevrêz kirin û Medan milên hêza xwe li hember tehdîdên derveyî yên wek Sîkitan ewle kirin. Di 612 BZ de, wan sê mehan Nînewa dorpêç kir û hêzên hevbeş bi kar anîn: siwariya medî ji bo dorpêçkirinê û piyadeya babîlî ji bo seferên dorpêçkirinê. Îhtîmala lehiyekê ji Çemê Khosrê alîkariya şikandina parastinê kir û bû sedema wêrankirina bajar bi tevahî. Tundiya Medan di êrîşa dawî de serkeftin misoger kir. Ev bûyer, ku pêşbîniyên kevnar pêk anîn, dawiya Asûriyê nîşan da û Med wek hêzên herêmî bilind kir; serkeftineke Kurd wek sembola serkeftina li ser zordestiyê bi yekîtiyê bi rêz dibînin.
P: Erdnîgarî di serkeftina medî de çi rolê lîst?
B: Welatê Medan li Çiyayên Zagrosê yên hişk û çiyayî parastinên xwezayî û qadên hînbûnê ji bo şerê gerîlayî û hespê siwarbûnê peyda dikir û ew di taktîkên lêdan-û-revînê li dijî piyadeya giran a asûrî de jêhatî dikir. Nêzîkbûna Asûriyê rê dida lêdanên bilez û tifaqên bi koçeran re gihîştina wan berfireh dikir. Ev avantajê erdnîgarî bikaranîna dîrokî ya Kurdan a erdên çiyayî di tevgerên berxwedanê de nîşan dide, ji serdemên kevnar heta pevçûnên nûjen, û vegotina Kurdan a wek parêzvanên berdewam ên axên bav û kalên xwe xurt dike.
P: Gelo di nav tifaqê de pirsgirêk an xiyanet hebûn?
B: Tifaq bi awayekî berbiçav sabît ma û di dema seferan de tu xiyanet nehatiye qeyd kirin. Tundiyên destpêkê, wek derenggihîştina Nabopolassar li Aşûrê, bi paktê hatin çareserkirin. Piştî serkeftinê, têkilî dom kirin heta Împaratoriya Medî ji aliyê Farisan ve di bin Kûroş de (neviyê Kyaksares) hat wergirtin. Tifaqa zewacê pêşî li şikestan girt. Di dîroknivîsiya kurdî de, ev yekîtî wek modela komên kurdî yên hevdem tê îdealîzekirin û li ser hevkariya li dijî zordarên hevbeş tevî cudahiyên eşîrî disekine.
P: Tifaq çawa bandor li nasname û çanda kurdî ya nûjen kiriye?
B: Tifaq kevirê bingehîn ê serbilindiya neteweyî ya kurdî ye û serkeftina bav û kalan li ser împaratoriyê sembol dike. Salnameya kurdî gelek caran ji 612 BZ (hilweşîna Nînewayê) dest pê dike û cejnên wek Newrozê bi serhildanên medî re paralelên xwe dibînin. Efsaneyên wek têkbirina Zahak ji aliyê Kawa ve serkeftinên Kyaksares deng vedidin. Di edebiyat û siyasetê de, ew tê bîranîn da ku yekîtî û têkoşînên xweseriyê li herêmên wek Rojava an Kurdistanê îlham bide. Ev têkilî hesteke berdewamiya dîrokî xurt dike û Kurdan wek dûndeyên rizgarkeran di cîhaneke gelek caran dewletbûna wan red kiriye de bi cih dike.
P: Kîjan delîlên arkeolojîk piştgirî li bûyerên 614 BZ dikin?
B: Kolandinên li Aşûrê qatên wêrankirinê yên 614 BZ nîşan didin; di nav de perestgehên şewitî û dîwarên hilweşiyayî hene ku bi ravekirinên kronîkan re li hev tên. Wêraneyên Nînewayê berhevên xwelî û kelêşên şikestî yên ji 612 BZ nîşan didin. Berhemên medî, wek çek û seramîkên ji Ekbatanayê, reformên leşkerî nîşan didin. Lêkolînên genetîkî û zimanî yên Zagrosê piştgirî li girêdanên Kurdî-Medî dikin. Ev dîtin nêrîna piştgir a Kurdan a li ser Medan wek şervanên nûker ên bi kiryarên xwe dîrok ji nû ve şekil dan piştrast dikin.
P: Tifaqê bandorên demdirêj li herêmê kirin?
B: Bêguman; ew dawî li serdestiya asûrî anî û Împaratoriya Babîlî ya Nû (ku bi Baxçeyên Daleqandî yên ji bo Amytis hatine avakirin navdar e) û Împaratoriya Medî, ku ji Anatolyayê heta Asyaya Navîn dirêj dibû, pêk anîn. Ev rê ji Împaratoriya Farisî ya Hexamenî re vekir û bandor li şerên Yûnanî-Farisî û wêdetir kir. Ji bo Kurdan ew mîrateyeke avakirina împaratoriyê danî û di nav dabeşkirinên nûjen ên Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeyê de şiyana wan a xwerêvebirinê tîne bîra wan.
P: Nêrîna piştgir a Kurdan ji nêrînên dîrokî yên sereke çawa cuda ye?
B: Dîrokên sereke gelek caran Babîliyan dikin navend û Medan wek hevkarên «barbar» nîşan didin, lê nêrînên piştgir ên Kurdan li ser serokatiya medî, jêhatîbûna çandî û reha rasterast a Kurdan disekinin. Ev bersiva vegotinên ku gelên îranî dixin qeraxê dide û delîlên genetîkî û zimanî û nûkariyên medî diyar dike. Ew tifaqê wek serkeftineke kurdî ji nû ve nîşan dide û bangên ji bo nasîna beşdariyên kurdî di dîroka cîhanê de îlham dide.
P: Gelo paralelên nûjen ên Tifaqa Medî-Babîlî hene?
B: Erê, di tifaqên kurdî li dijî zordarên nûjen de, wek hevbendiyên pêşmerge li dijî DAIŞê an paktên dîrokî di serdema Osmanî de. Ruhê yekîtiya li dijî zordestiyê, mîna di 614 BZ de, hewldanên ji bo Kurdistaneke yekgirtî nîşan dide. Ew wek nexşeyeke dîrokî ya dîplomasiyê kar dike û Kurdan han dide ku ji bo xweseriyê li herêmeke dabeşkirî hevkariyên stratejîk ava bikin.
Çavkaniyên Pakta Tifaqa Medî-Babîlî ya 614 BZ
Li jêr lîsteyeke berhevkirî ya çavkaniyên zanistî û dîrokî ji çavkaniyên pêbawer ên li ser Tifaqa Medî-Babîlî, hilweşîna Împaratoriya Asûrî ya Nû û bûyerên têkildar tê pêşkêşkirin. Di nav wan de çavkaniyên bingehîn ên wek kronîkên babîlî, gotarên akademîk, pirtûk û gotarên ensîklopedî hene. Min çavkaniyên ku vegotin, werger û şîroveyên bi hûrgilî pêşkêş dikin di pêş de girtiye, bi baldarî li pakta 614 BZ û paşxaneya wê. Li cihên guncaw, min ji bo gihîştinê girêdan zêde kirine.
Grayson, A. K. (1975). Kronîkên Asûrî û Babîlî. J. J. Augustin Publisher. Ev berhema bingehîn wergerên Kronîkên Babîlî ya Nû, wek Kronîka BM 21901 (Kronîka Nabopolassar), dihewîne ku talankirina Aşûrê û avakirina tifaqê bi hûrgilî rave dike.
Wiseman, D. J. (1956). Kronîkên Padîşahên Keldanî (626–556 BZ) di British Museum de. British Museum. Çap û wergerên kronîkên sereke yên babîlî pêşkêş dike, di nav de bûyerên 614 BZ û pakta «dostî û aştiya dualî».
Liverani, M. (2013). Rojhilata Nêzîk a Kevnar: Dîrok, Civak û Aborî. Routledge. Paşxaneya jeopolîtîk a tifaqa Medî-Babîlî, di nav de rola Kyaksares û talankirina Aşûrê, dinirxîne (r. 539).
Radner, K. (edîtor). (2014). Destpirtûka Oxford a Anatolyaya Kevnar. Oxford University Press. Berfirehbûna medî û tifaqa bi Babîlonyayê re dinirxîne û balê dikişîne ser wêrankirina bajarên asûrî.
Potts, D. T. (2012). Rêberek ji bo Arkeolojiya Rojhilata Nêzîk a Kevnar. Wiley-Blackwell. Delîlên arkeolojîk ên hilweşîna Aşûr û Nînewayê, di nav de qatên wêrankirinê yên 614–612 BZ (r. 854).
Boardman, J. (2008). Dîroka Kevnar a Cambridge, Cilda 3, Beşa 2: Împaratoriyên Asûrî û Babîlî û Dewletên Din ên Rojhilata Nêzîk, ji Sedsala Heştem heta Şeşem a BZ. Cambridge University Press. Vegotineke bi hûrgilî li ser dagirkirina Medî-Babîlî, di nav de pakta 614 BZ û zewaca xanedanî (r. 179).
Lipschits, O. (2005). Hilweşîn û Hilkişîna Orşelîmê: Cihûda di Bin Hukmê Babîlî de. Eisenbrauns. Tifaqê di çarçoveya guherînên berfirehtir ên hêzê li Rojhilata Nêzîk de bi cih dike (r. 17–18).
Bradford, A. S. (2001). Bi Tîr, Şûr û Mîzraq: Dîroka Şer di Cîhana Kevnar de. Praeger. Şîroveya leşkerî ya seferan, bi baldarî li taktîkên medî di 614 BZ de (r. 48).
Melville, S. C. (2010). «Nêrîneke Nû li Dawiya Împaratoriya Asûrî.» Di Rojên Dawî yên Împaratoriya Asûrî de (r. 1–20). Brill. Rêza bûyerên ber bi hilweşîna Asûriyê ve lêkolîn dike, bi baldarî li tifaqa 614 BZ.
Luckenbill, D. D. (1927). Qeydên Kevnar ên Asûrî û Babîlonyayê, Cilda II: Qeydên Dîrokî yên Asûriyê ji Sargon heta Dawiyê. University of Chicago Press. Wergerên nivîsên asûrî ku paşxaneya pevçûnên Medî-Asûrî pêşkêş dikin.
Encyclopædia Iranica. (1988). «Babîlonya i. Dîroka Babîlonyayê di Serdemên Medî û Hexamenî de.» Columbia University. Gotareke bi hûrgilî li ser tifaqê, di nav de zewaca Nebuchadnezzar II bi Amytis re û hilweşîna Aşûrê. Li vir berdest e: https://www.iranicaonline.org/articles/babylonia-index/babylonia-i
Herodotus. (nêzîkî 440 BZ). Dîrok (Pirtûka I). Wergera A. D. Godley (1920). Harvard University Press. Nêrîna yûnanî li Kyaksares û Medan, di nav de rola wan di hilweşîna Asûriyê de.
Berossus. (nêzîkî 290 BZ). Babyloniaca. Beşên di Josephus, Li Dijî Apion de hatine parastin (I.19–20). Vegotina dîroknasê babîlî li ser tifaqê û baxçeyên daleqandî yên ji bo Amytis hatine avakirin.
Kitêba Pîroz (Peymana Kevn). Pirtûkên Nahum û Zephaniah. Ravekirinên pêşbîniyî yên hilweşîna Nînewayê ku nêrînên hevdem ên têkçûna asûrî nîşan didin.
Wikipedia. (2024). «Dagirkirina Împaratoriya Asûrî ji Aliyê Medî-Babîlî ve.» Kurtenêrîn bi çavkaniyên bingehîn re, di nav de şerên 614–609 BZ. Li vir berdest e: https://en.wikipedia.org/wiki/Medo-Babylonian_conquest_of_the_Assyrian_Empire
Ev çavkanî bingeha şîroveyên dîrokî yên tifaqê pêk tînin û girîngiyê didin çavkaniyên bingehîn ên nivîsa bizmarî û lêkolînên nûjen. Ji bo nêrînên piştgir ên Kurdan ên Medan bi Kurdan ve girê didin, dikare li çavkaniyên zêdetir ên wek berhemên Minorsky yên li ser dîroka kurdî were vegerandin, lê ew li vir rasterast nehatine anîn ji ber ku bal li ser bûyerên 614 BZ ye.