Di dilê erdên Kurdî yên Împaratoriya Osmanî de, ku çiyayên dijwar li wir kevneşopiyên kevnar ên sûfî dihewînin û dengên helbestî di geliyan de vedidin, Mehwî wekî yek ji helbestvan û sûfiyên klasîk ên Kurd ên herî kûr derket pêş. Mehwî di 1830 de ji dayik bû û di 1906 de mir; navê wî yê tevahî Mela Mihemed Osman Belxî, an Mela Mihemed kurê Mela Osman Belxî, bû. Wî ruhaniyeta sûfî bi pirsên hebûnê re honand û beytên ku di nav sedsalan de deng vedidin afirandin.

Ew ji Silêmaniyê bû, ku îro di Herêma Kurdistanê ya Iraqê de ye; berhemên wî tesewufê belav dikin û bi rewşa mirov, wateya jiyanê û hesreta Îlahî re jî têdikoşin. Mehwî, ku bi kûrahiya xwe ya sûfî gelek caran bi hostayên Farisî yên wekî Rûmî re tê berawirdkirin, di helbesta xwe ya bi zaravayê Soranî de di dema hukumraniya Osmanî de ruhê nasnameya Kurdî digire. Ev nivîsa blogê jiyana wî ji destpêkên sade heta payeya zanyarî vedikole û li ser perwerde, pîşe, rêwîtî, berhemên helbestî, beytên hilbijartî û mîrata wî ya mayî disekine. Bi çîroka wî em danûstendina bawerî, felsefe û çandê di Kurdistana sedsala 19 de dibînin.

Çarçoveya Dîrokî: Kurdistan Di Bin Hukumraniya Osmanî De

Serdema Mehwî bi serweriya Împaratoriya Osmanî ya li ser erdên Kurdî hatibû pênasekirin; serdemeke geşbûna çandî di nav bindestiya siyasî de. Di sedsala 19 de reformên Tenzîmatê (1839–1876) hatin kirin da împaratoriyê bi navendîkirinê nûjen bikin, lê ev reform gelek caran bi xweseriyên eşîrên Kurd re li hev nedihatin. Silêmanî, ku xanedana Baban di 1784 de ava kiribû, piştî 1850 di bin kontrola Osmanî de bû navendeke sereke ya edebiyatê û helbestvanên zaravayên Soranî û Goranî perwerde kirin. Tesewuf, bi girîngîdana xwe ya li ruhaniyeta hundirîn û terîqetên wekî Qadirî û Neqşebendî, wekî bersivek ji hişkiya împaratorî re geş bû û bandor li ronakbîrên wekî Mehwî kir.

Helbesta Kurdî ji destanên devkî ber bi teşeyên nivîskî pêş ket û bandorên Farisî û Erebî bi folklora herêmî re tevlî kir. Pêşiyên wekî Nalî (1797–1855) û Selîm (1800–1866) rê ji mijarên sûfî û welatparêzî re vekirin. Berhemên Mehwî di vê «Serdema Zêrîn» a Kurmanciya Navîn (Soranî) de cih digirin û li ser êşên hebûnê di demeke nakokiyên eşîrî, şerên Rûsî-Osmanî û neteweperweriya nûpeyda de disekinin. Nêrîna wî ya sûfî tesewufa Îslamî ya firehtir reng vedida û di dema hilweşîna împaratoriyê de, li hember evîna Îlahî ya herdemî, derbasbariya jiyanê dipirsî.

Jiyana Destpêkê Û Paşxaneya Malbatê

Mehwî di 1830 de (hinek çavkanî 1836 dibêjin) li Silêmaniyê ji dayik bû; bajar wê demê beşek ji wilayeta Osmanî ya Şarezûrê bû. Bavê wî, Mela Osman Belxî, zanyarekî Îslamî û sûfiyekî bi rêz bû; bi ihtîmaleke mezin bi rêza sûfiyên Belxî re girêdayî bû ku rehên wê vedigeriyan Asyaya Navîn. Navê malbatê «Ballkhi» rehên ji Belxê, Efxanistanê, navendeke ramana sûfî, nîşan dide, herçend wan çend nifşan berê li Kurdistanê niştecihbûn dabû. Mihemedê ciwan di maleke olparêz de mezin bû û ji temenekî biçûk ve xwedêtirsî û nirxandina edebiyatê di xwe de girt. Mizgeft û medreseyên jîndar ên Silêmaniyê ew bi xwendina Quranê û helbesta Farisî nas kirin û evîna ziman di wî de pêş xistin.

Civaka Kurd girîngî dida girêdanên eşîrî û kevneşopiyên devkî û helbest wekî şîroveya civakî kar dikir. Zarokatiya Mehwî bi ketina mîrektiya Baban di bin hukumraniya rasterast a Osmanî di 1850 de hevdem bû; ev guhertinên rêveberî anîn ku li rola wî ya paşê di dadweriyê de bandor kirin. Vegotinên malbatê wî wekî kesekî hundirfikir nîşan didin ku bala wî ber bi tenêtiya Çiyayên Zagrosê diçû, ku li wir mezinahiya xwezayê îlhamê dida beytên wî yên sûfî. Herçend hûrguliyên ciwaniya wî kêm in û ji dîrokên devkî û helbestên wî hatine girtin, eşkere ye ku mezinbûna wî baweriyeke hişk bi mereqa zanyarî re tevlî kir û rê ji rêwîtiya wî ya sûfî re vekir.

Perwerde: Rêwîtiyek Di Lêgerîna Zanînê De

Perwerdeya fermî ya Mehwî li dibistanên olî yên Silêmaniyê dest pê kir; li wir ew di Erebî, Farisî û fiqha Îslamî de şareza bû. Ji bo têgihîştineke kûrtir ew çû Sablaxê (nêzî Mehabadê) û Sineya li Kurdistana Îranê; navendên zanyarî yên Kurd di bin Farisa Qacarî de. Li Sineyê ew di hucreyekê (dibistana şerîetê) de xwend û teolojî, nivîsên sûfî û helbesta klasîk ji kûr ve lêkolîn kir. Di nav bandoran de Mesnewî ya Rûmî û wehdet el-wucûda Îbn Erebî (yekîtiya hebûnê) hebûn ku nêrîna wî ya sûfî ya li cîhanê teşe dan.

Ev rêwîtiyên ku bi ihtîmaleke mezin di salên 1850 de bûn, wî bi terîqetên sûfî yên cuda nas kirin. Ew bi terîqeta Qadirî re girêdayî bû ku girîngî dide zikrê (bibîranîna Xwedê) û perhîzgariyê. Mamosteyên wekî Şêx Mihemed Sablaxî rêberiya wî kirin û şarezayiya helbesta wî ya Soranî, zaravayeke dewlemend bi mecazan, pêş xistin. Perwerdeya Mehwî bi pirtûkan sînordar nebû; xelwetên çiyayî helbestên tefekkurê pêş dixistin û hişkiya zanistî bi ruhaniyeta ezmûnkirî re tevlî dikirin. Di nîveka salên 20yî yên temenê xwe de ew melayekî xwendewar bû û amade bû ku ji civaka xwe re xizmet bike.

Pîşe Û Rêwîtî: Ji Dadwerî Heta Serokatiya Sûfî

Di 1862 de Mehwî bû dadwerê dadgeha şerîetê ya Silêmaniyê; postek ku navdariya wî ya zanyarî di nav rêveberiya Osmanî de nîşan dida. Wekî qazî ew nakokiyan bi dadweriyê çareser dikir û exlaqê sûfî tevlî biryaran dikir. Ev rol, di bin Sultan Ebdulazîz de, desthilatdariya olî bi dilsoziya ji împaratoriyê re hevseng dikir û rê di nav aloziyên eşîrî û Osmanî de didît.

Rêwîtiya wî ya di 1883 de ji bo Stenbolê lûtkeyek nîşan da. Wî bi Sultan Ebdulhemîd II re hevdîtin kir û piştgirî ji bo saziyên olî yên Kurdî xwest. Sultan, ku yekîtiya Îslamî ya cîhanî belav dikir, alîkarî kir û îlham da Mehwî ku li Silêmaniyê xaneqayekê ava bike û navê sultan lê bike. Ev xaneqaya sûfî bû navendeke zikr, perwerde û xwendina helbestan û murîd kişandin.

Pîşeya Mehwî fiqh û tesewuf tevlî dikir; ew fiqh hîn dikir û xezel jî dinivîsand. Herçend ew çalakvanekî siyasî nebû, beytên wî bi awayekî veşartî girêdanên dinyayî rexne dikirin û di serdemeke reformê de deng vedidan. Ew li Silêmaniyê ma û heta mirina xwe rê nîşanî lêgeran dikir.

Berhem Û Mijarên Helbestî: Tesewuf Û Kûrahiya Hebûnê

Berhemên Mehwî, ku di Dîwanî Mehwî de hatine komkirin, xezel, qesîde û rubaîyên bi Kurdiya Soranî dihewînin. Ew cara yekem di 1922 de li Silêmaniyê hatin weşandin; di nav çapên wan de guhertoya Cemal Mihemed Mihemed Emîn a 1984 û vekolînên Mela Ebdulkerîm Muderris û Mihemed Mela Kerîm (1977, 1984) hene. Şêwaza wî wêneyên tevlihev, peyvên ji Erebî û Farisî girtî û kêşên ritmîk bi kar tîne û bedewiya Îlahî bîr tîne.

Mijarên navendî rêya tesewufê ber bi Xwedê ve û rexnekirina enaniyetê (nefsê) û madîperestiyê ne. Helbest işqê (evîna Îlahî), fenayê (windabûna xwe di Xwedê de) û bêfeydeyiya jiyanê vedikolin. Pirsên hebûnê — mirin, dadkirin û rehm — berhemên wî dihewînin, wekî di berawirdkirinên bi Christina Rossetti re li ser mirinê. Mecazên xwezayê, wekî derya û çiya, rêwîtiyên ruhanî temsîl dikin û gazinda kesane bi rastiya gerdûnî re tevlî dikin.

Helbestên Hilbijartî: Dengên Ruh

«Neolparêzî» ya Mehwî nimûneya dengê wî yê poşman e:

Kurdî:

له‌ ناکه‌سکاریا خاکم به‌سه‌ر، رۆیی به‌با عومرم خدا، تۆ بمژێنه‌ تا له‌به‌ر قاپی که‌سێ ئه‌مرم ... وه‌گه‌رنا، زه‌حمه‌ته‌ پابونه‌وه‌م، نامومکینه‌ سه‌ترم

Wergera Îngilîzî (Bi Kurmancî):

Di neolparêziyê de — ax ji min re! — jiyana min derbas bûye; ey Xwedê, bihêle ez her bijîm heta ku li ber deriyê mirovekî xwedêtirs bimirim. ... Wekî din, rastbûna min ne ihtîmal e û veşartina gunehên min ne mimkun e.

Ev berhem, ji Eqîdey Merdîye, gazind ji jiyana bêfeyde derbasbûyî dike û rehmeta Îlahî dixwaze.

Yeke din, ji wergeran, «Li ber vî derî, li vî cihî, bihêle ez demekê bêhna xwe vedim», dûrketina ji girêdanên dinyayî nîşan dide.

Wergerên nû yên Îngilîzî, wekî yên di Dengên Jinan Ji Kurdistanê de, bandora wî radixin ber çavan, herçend wergerên tevahî hîn kêm in.

Mirin Û Mîrat: Agirekî Herdemî

Mehwî di 1906 de li Silêmaniyê ji sedemên xwezayî û nexweşiyê mir û li wir hat definkirin. Xaneqaya wî wekî cihekî ruhanî dimîne.

Mîrat: Ew pirek di edebiyata Kurdî de ye û îlhamê dide helbestvanên nûjen ên wekî Şêrko Bêkes. Existensiyalîzma wî ya sûfî li nasnameya Kurdî bandor dike û dîwanên wî ji nû ve tên çapkirin û lêkolînkirin. Wergerên Îngilîzî, bi rêya zanyarên wekî Ferengîs Qadirî, dengê wî digihînin cîhanê. Di muzîkê de kom beytên wî ji bo berhemên xwe diguncînin û mîrata çandî di nav bêdewletiyê de diparêzin. Helbesta Mehwî hêza ruhaniyetê di demên aloz de tîne bîra me.

Dema ku em li Mehwî difikirin, em zilamekî dibînin ku lêgerîna kesane veguherand zanîneke hevpar û peyvên wî bûne ronahiyek ji bo lêgeran.

Çavkanî

  1. Mehwî - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Mahwi

  2. Mehwî - Kurdipedia.orghttps://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20220124112050402600&lng=8

  3. Mehwî. Mehwî (Kurdî: مەحوی‎ Mehwî; tevahî… | ji Govari Kurdi - Mediumhttps://medium.com/%40govarikurdi/mahwi-9113f3133e37

  4. Mehwî – Nivîskar – Asymptote Bloghttps://www.asymptotejournal.com/blog/writer/mahwi/

  5. Ji Helbestvanên Gerok Heta Romannivîsên Bêdewlet (Beş 27)https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/from-the-wandering-poets-to-the-stateless-novelists/4391592FAE6992F72CEABB0E56DF8FF6

  6. (PDF) Nîşandana Mirinê Di Helbestên Hilbijartî Yên Rossetti Û ...https://www.academia.edu/130151408/Portrayal_of_Death_in_Selected_Poems_of_Rossetti_and_Mahwee_A_Comparative_Literary_Study

  7. Mehwî - Kurdipedia.orghttps://www.kurdipedia.org/?q=2013111112543292595&lng=8

  8. Edebiyata Kurdî - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_literature