Nêrîna giştî
Blog rola girîng a olê di avakirina nasname, dîrok û çanda Kurdan de lêkolîn dike. Ew baweriyên ruhî yên cihêreng di nav Kurdan de, bandora olê li tevgerên dîrokî û yekîtiyê, dijwariyên dubendiyên mezhebî û berxwedêriya civaka Êzidiyan derdixe pêş. Her wiha li ser rola jinan a diguhere di olê de û girîngiya diyaloga di navbera olan de ji bo hevjiyana pêşerojê û rêzgirtina çandî di nav Kurdan de disekine.
Naverok
2. Bandora olê li kesayetiyên dîrokî yên Kurd
5. Ezmûna Êzidiyan: berxwedêrî bi rêya baweriyê
6. Jin di olê de: pêşengên guhertinê
7. Pêşeroja olê di civaka Kurdan de
8. Diyaloga di navbera olan de: avakirina piran
Ramanên dawî: tevneke bawerî û nasnameyê
- Ol di seranserê dîrokê de çi bandor li civaka Kurdan kiriye?
- Kiryarên olî yên sereke di nav civaka Kurdan de çi ne?
- Civaka Êzidiyan bi rêya baweriyê çawa berxwedêrî nîşan daye?
- Jin di olê de di nav civaka Kurdan de çi rol dilîzin?
- Pêşeroja olê di civaka Kurdan de çawa ye?
Gelê Kurd, komeke etnîk a zindî ku bi piranî li beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê dijî, xwedî mîraseke çandî ya dewlemend e ku baweriyên wî yên olî bi awayekî girîng ava kirine. Ji bo têgihîştina tevna dîroka Kurdan, divê mirov rola kûr a ku olê di seranserê sedsalan de di civaka wan de lîstiye, lêkolîn bike. Ev nivîsa blogê wê li têkiliya hûrgilî ya di navbera ol û mîrasa Kurdan de binêre û lêkolîn bike ka bawerî çawa bandorê li tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan kiriye, derûniya gelê Kurd ava kiriye û nîşaneke jênabe li ser çanda wan hiştiye.
1. Rehên ruhaniyeta Kurdan
Ji aliyê dîrokî ve civaka Kurdan mala gelek kiryarên olî bûye ku tevliheviya baweriyên xwecihî û bandorên derveyî vedidengînin. Eşîrên destpêkê yên Kurdan berî derketina olan ên mezin cureyên cihêreng ên animîzm û xwezaperestiyê dikirin. Bi belavbûna Îslamê di sedsala 7an de, gelek Kurd bûn misilmanên sunnî û şîe, lê bandora kevneşopiyên berî Îslamê xurt ma.
Ruhaniyeta Kurdan cîhaneke dewlemend a baweriyan di xwe de digire û gelek caran kiryarên cihêreng bi hev re dihûne. Êzidî, wek mînak, komeke taybet di nav civaka Kurdan de pêk tînin û peyrewê baweriyeke cuda ne ku hêmanên Zerdeştî, xiristiyanî û îslamî bi hev re tevlihev dike. Baweriyên wan, bi taybetî rêzgirtina ji milyaketê Tawûsê Melek re, di nasnameya wan de navendî ne û şahidiya cihêrengiya çand û mîrasa Kurdistanê dikin.
2. Bandora olê li kesayetiyên dîrokî yên Kurd
Di seranserê dîroka Kurdan de gelek kesayetiyên dîrokî yên Kurd dîmena olî ya herêmê ava kirine. Yek ji yên navdar Şêx Seîd e, ku di 1925an de rêberiya serhildaneke girîng a li dijî dewleta Tirkiyeyê kir. Rehên serhildana wî ne tenê di lêgerîna xweseriya Kurdan de bûn; ew her wiha ji motîfên olî yên kevneşopî hêz digirt û tevger di çarçoveyeke olî ya firehtir de bicih dikir.
Tevliheviya ol û nasnameya etnîk di berhemên helbestvan û nivîskarên Kurd de bi bandor e, wek Ehmedê Xanî, ku helbesta wî ya destanî “Mem û Zîn” mijarên evîn, dilsozî û ruhaniyetê derdixe pêş. Kesayetiyên bi vî rengî nêrînan pêşkêş dikin li ser ka ol çiqas bi kûrahî bi wijdana hevpar a Kurdan re girêdayî ye.
3. Ol wek hêzeke yekker
Ol wek hêzeke yekker di nav Kurdan de roleke bingehîn lîstiye, bi taybetî di demên aloziya siyasî de. Di dema Împaratoriya Osmanî de mezhebên cihêreng ên Îslamê di nav eşîrên Kurdan de hem girêdan hem jî şikestin çêkirin. Her çend di baweriyan de cudahî hebûn, çarçoveya ruhî ya hevpar alîkariya pêşxistina tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan a cihêreng kir. Mînak, di pevçûnên Ereb û Kurdan ên sedsala 20an de nasnameya olî di nav pevçûna siyasî de xalek civînê bû.
Bawerî û yekîtî: Rêberên olî gelek caran di demên pevçûnê de wek navbeynkar derketin holê û desthilata xwe ya ruhî ji bo yekkirina komên cihêreng ên Kurdan bi kar anîn.
Dîplomasiya olî: Di danûstandinên navneteweyî de rêberên Kurd gelek caran behsa mîrasa olî ya hevpar dikirin da ku piştgiriyê ji welatên cîran ên ku piraniya gelê wan misilman e, bi dest bixin.
4. Ol û civak: şûrekî du dev
Her çend olê çarçoveyek ji bo nasname û piştgiriya hevdu di nav Kurdan de peyda kiriye, ew her wiha hem di hundir de hem li derve bûye sedema tengezariyan. Hebûna gelek mezheban carinan dubendiyên di nav civaka Kurdan de zêdetir kiriye. Dubendiya sunnî û şîeyan bûye sedema girêdanên siyasî yên cihêreng ku hêzên derveyî ji wan sûd wergirtine û tevneke tevlihev a pevçûn û dîplomasiyê çêkirine.
Di civaka îroyîn de gelek kesayetiyên giştî yên Kurd di çarçoveyeke ku rêzê li cihêrengiya olî digire de parêzvaniya sekulerîzmê dikin. Ev yek naskirina zêdebûyî ya hewcedariya rêdîtinê di nav tevliheviyên nasnameya çandî û olî de di dewleteke nûjen de vedidengîne. Siyasetmedarên Kurd li ser girîngiya yekîtiyê li şûna dubendiyê disekinin û qadên xwe ji bo pêşxistina diyaloga di navbera mezhebên cihêreng de bi kar tînin.
5. Ezmûna Êzidiyan: berxwedêrî bi rêya baweriyê
Hindikahiya Êzidiyan yek ji civakên olî yên herî berxwedêr li Kurdistanê ye û xilasbûna wê şahidiya hêza baweriyê di nav çewisandinê de dike. Êzidî bi tundûtûjî û cudakariyeke girîng re rû bi rû bûne, bi taybetî di dema rabûna ISISê de, ku dixwest baweriyên wan ên taybet ji holê rake. Lê baweriya Êzidiyan xwe ragirt û şopînerên wê di parastina kevneşopî, çand û ola xwe de biryardariyeke berçav nîşan dan.
Rewşa dijwar a Êzidiyan bala navneteweyî kişandiye ser têkoşîna Kurdan û girîngiya azadiya olî di çand û mîrasa Kurdistanê de. Di encamê de gelek rêberên Kurd hewl dane bi awayekî çalak piştgirî bidin civaka Êzidiyan û hesta piştgiriya hevdu ya ji sînorên mezhebî derbas dibe, xurt bikin.
6. Jin di olê de: pêşengên guhertinê
Ji aliyê dîrokî ve jinan di kiryarên olî û çandî yên civaka Kurdan de roleke sereke lîstine. Rêûresm û kevneşopiyên olî gelek caran jinan wek kesayetiyên navendî di parastina girêdanên malbat û civakê de derdixin pêş. Di gelek civakên Kurdan de jin gelek caran wek perwerdekarên baweriyê tên dîtin û baweriyan ji nifşekî bo nifşekî vediguhêzin.
Îro nifşekî nû yê jinên Kurd dikeve rolên rêberiyê, bi awayekî çalak beşdarî diyaloga olî dibe û parêzvaniya maf û nûnertiya wekhev dike. Ev kesayetiyên giştî yên Kurd guhertinê pêş dixin û di heman demê de rêzê li paşxaneyên xwe yên çandî û olî digirin. Mînak, rêberên jin ên Êzidî wek parêzvanên bihêz ên mafên mirovan derketine holê û bêwestan ji bo bilindkirina hişyariya li ser rewşa dijwar a Êzidiyan piştî dagirkirina ISISê dixebitin.
7. Pêşeroja olê di civaka Kurdan de
Dema civaka Kurdan pêşveçûna xwe didomîne, rola olê hîn jî nîqaşeke xwedî gelek aliyan e. Bandora zêdebûyî ya cîhanîbûn û nûjeniyê hem dijwarî hem derfetan ji bo kesên ku kiryarên olî dikin pêk tîne. Her çend hin Kurdên ciwan ber bi sekulerîzmê ve diçin, hinên din bi coşeke nû nasnameyên xwe yên olî dipejirînin.
Derketina tevgerên nû: Di nav Kurdan de nîqaşên berdewam hene li ser ka mirov çawa nêrînên olî yên kevneşopî bi dijwariyên îroyîn re biguncîne, di nav de mijarên wekheviya zayendî û têkiliyên di navbera olan de.
Pirbaweriya olî: Hewcedariya hevjiyana baweriyên cihêreng her ku diçe bêtir tê naskirin û nasnameyeke hevpar a Kurdan li ser bingeha rêzgirtin û têgihîştina hevdu tê pêşxistin.
8. Diyaloga di navbera olan de: avakirina piran
Beşdariya di diyaloga di navbera olan de rêyeke hêvîdar ji bo pêşeroja civaka Kurdan e. Rêxistinên cihêreng dest bi destpêşxeriyên ji bo xurtkirina ragihandina di navbera civakên olî yên cihêreng de kirine. Ev hewldan dixwazin bi nerazîbûnên dîrokî re mijûl bibin û ahengê di dîmeneke etnîk, çandî û olî ya her ku diçe tevlihevtir de pêş bixin.
Kurdan derfeteke baş heye ku nîşan bidin ka kiryarên olî yên cihêreng çawa dikarin bi aşitî bi hev re bijîn û nirxên wan ên çandî yên kûr, ku li ser hevjiyan û yekîtiyê ava bûne, vedidengînin. Zêdekirina diyalogan dikare rê li ber mayîndetiyê veke û bihêle civakên Kurdan bê ku nasnameyên xwe yên olî qurban bikin, pêş bikevin.
Ramanên dawî: tevneke bawerî û nasnameyê
Rola dîrokî ya olê di civaka Kurdan de tenê bermahiyeke boriyê nîne; ew di nav tevna nasnameya wan bi xwe de hatiye hûnandin. Ji têkoşînên xweseriyê heta destpêşxeriyên di navbera olan de yên bi armanca avakirina aşitiyê, ol hîn jî bandorê li çanda Kurdan û tevgerên civakî dike. Gelê Kurd li ber deriyê serdemeke nû disekine û baweriyên kevnar bi daxwazên îroyîn ên azadî û rêzgirtinê di cîhaneke cihêreng de tevlihev dike. Dema ew di rêya xwe ya taybet de pêş diçe, bêguman bawerî wê wek ronahiyeke rêber bimîne ku tevliheviyên hebûna wî ronî dike.
Pirsên pir tên kirin
Ol di seranserê dîrokê de çi bandor li civaka Kurdan kiriye?
Ol bi avakirina tevgerên dîrokî, bandorkirina têkiliyên dîplomatîk û nasnameya çandî ya gelê Kurd bandoreke kûr li civaka Kurdan kiriye. Ew di demên pevçûnê de hêzeke yekker bûye û hişmendiya hevpar a civaka Kurdan ava kiriye.
Kiryarên olî yên sereke di nav civaka Kurdan de çi ne?
Civaka Kurdan gelek kiryarên olî di xwe de digire, di nav de Îslama sunnî û şîe û baweriyên taybet ên wek ên civaka Êzidiyan, ku hêmanên Zerdeştiyê, xiristiyaniyê û Îslamê bi hev re tevlihev dikin.
Civaka Êzidiyan bi rêya baweriyê çawa berxwedêrî nîşan daye?
Civaka Êzidiyan bi rêya baweriya xwe berxwedêriyeke berçav nîşan daye, bi taybetî li hember çewisandinê, wek tundûtûjiya ISISê. Girêdana wan a xurt bi parastina kevneşopî û nasnameya xwe re biryardariya wan a ku tevî dijwariyan xilas bibin û geş bibin, nîşan dide.
Jin di olê de di nav civaka Kurdan de çi rol dilîzin?
Ji aliyê dîrokî ve jin di kiryarên olî û çandî yên Kurdan de kesayetiyên navendî bûne û gelek caran wek perwerdekarên baweriyê û parêzvanên girêdanên malbat û civakê kar kirine. Di demên nêzîk de jinên Kurd ên zêdetir rolên rêberiyê girtine ser xwe û parêzvaniya maf û nûnertiyê dikin.
Pêşeroja olê di civaka Kurdan de çawa ye?
Pêşeroja olê di civaka Kurdan de diguhere û ji ber cîhanîbûnê hem dijwarî hem derfetan dibîne. Nîqaşên berdewam hene li ser guncandina baweriyên kevneşopî bi mijarên nûjen re, pêşxistina diyaloga di navbera olan de û xurtkirina cihêrengiya olî ji bo nasnameyeke Kurd a bi hev ve girêdayî.