Xanedana Enazî, ku bi navên Benû Enaz an Eyarî jî tê naskirin, di dîroka Serdema Navîn a gelê kurd de roleke girîng lîst. Ev xanedana musilman a Sunî, ku nêzî 130 salan, ji derdora sala 990 heta dawiya sedsala 12an, domand, li qada guherbar a li ser sînorê îroyîn ê Îran û Iraqê hukum kir. Çîroka wan çîroka hevrikiyên hişk, hevpeymaniyên stratejîk û desthilata guherbar e ku di heyameke tevlihev de rewşa siyasî ya deverê teşe da.

!Dîmenek ji asta çavan a xirbeyên keleheke kevnar li devera Kirmaşanê

Kok û navê Enaziyan

Navê “Enazî” di nav dîroknivîsan de bûye sedema nîqaşê. Li gorî dîroknivîsê Serdema Navîn Elî ibn el-Esîr, nav ji peyva erebî enz, bi wateya “bizina mê”, tê û dikare girêdaneke bi şivantî an bazirganiya bizinan re nîşan bide. Lê dîroknivîsên kurd ên wekî Şerefxanê Bedlîsî û Hemdullah Mustewfî dibêjin ku navê “Benû Eyar” rasttir e. Peyva erebî eyar bi wateya “jîr” an “jêhatî” ye; ev leqebeke ku di nav malbatên kurd û faris de berbelav e. Ya berçav, ne enz ne jî enaz di ferhengên kurdî de hene û ev şîroveya duyem xurt dike.

Ev nîqaşa etîmolojîk jîngeha çandî û zimanî ya tevlihev a ku Enazî tê de derketin holê nîşan dide; jîngeheke ku kevneşopiyên kurdî bi bandorên berfirehtir ên Îslamî û farisî re tevlihev dikir.

Erdnîgarî û girîngiya stratejîk

Enaziyan bajar û deverên sereke yên ji bo bazirganî û hêza leşkerî bingehîn di destê xwe de digirtin. Axa wan van cihan digirt:

  • Kirmaşan

  • Hulwan

  • Dînawer

  • Şarezûr

  • Daqûq

  • Deskere

  • Mendelî

  • Numaniye


Ev dever li ser sînorê Îran û Iraqê yên îro ne; çarriyaneke çand û împeratoriyan. Desthilatdariya li ser van deveran dihêla ku Enazî bandor li rêyên bazirganiyê bikin û qada navberê di navbera hêzên mezintir ên wekî Buwayhî û Selçûqiyan de biparêzin.

Damezrandina xanedanê

Ebûl-Feth Mihemed ibn Enaz di derdora sala 990 de xanedan ava kir. Ew ji Hulwanê hukum dikir û dibe ku bi rêveberiya xanedana Buwayhî ya di bin Beha el-Dewle de ve girêdayî bûbe. Di destpêka hukumraniya xwe de, Ebûl-Feth ket seferên leşkerî li dijî eşîr û xanedanên cîran, di nav de Benû Uqeyl û Benû Mezyed. Wî Daqûqê bi awayekî demkî girt û li derdora Xaneqînê şer kir da ku desthilatdariya xwe li deverê diyar bike.

Di sala 1006 de, Hesenweyhiyan, bi serkirdayetiya Bedr ibn Hesenweyh û Ebûl-Hesen Elî ibn Mezyed, bi 10,000 leşkeran êrîşeke mezin li dijî Enaziyan kirin. Ev yek Ebûl-Feth mecbûr kir ku li Bexdadê li cem Buwayhiyan penaber bibe. Peymana wê salê Ebûl-Feth kir hukumranekî bindest ê Hesenweyhiyan û destpêka hevrikiyeke hişk a di navbera her du xanedanên kurdî de nîşan da.

Lûtkeya desthilata Enaziyan

Kurê Ebûl-Feth, Husam el-Dewle Ebûl-Şewk, heta derdora sala 1046 hukum kir. Hukumraniya wî bi nakokiya hundirîn û gefên derveyî, lê bi hewlên xurtkirina desthilatê jî dihat diyarkirin. Enazî bi hêz pişta xwe didan kurdên Şadencan, komeke eşîrî ku piştgiriya leşkerî pêşkêş dikir û di parastina desthilatdariya wan a li ser axê de alîkar bû.

Di vê heyamê de, Enaziyan têkiliyên tevlihev ên bi hêzên cîran re rêvebirin. Wan hevpeymanî û nakokiyên bi Buwayhî, Selçûqî û xanedanên din ên kurdî re hevseng dikirin. Beşeke rewayiya wan ji girêdana wan a bi Beha el-Dewle re dihat; vê yekê dihêla ku tevî rewşa siyasî ya guherbar radeyekê ji xweseriyê biparêzin.

Lawazbûn û mîrat

Di derbasa çend nifşan de, desthilatdariya Enaziyan ji ber nakokiyên hundirîn û zextên derveyî lawaz bû. Tevî vê lawazbûnê, xanedan bi tevahî ji holê ranebû. Di dawiya sedsala 12an de, Surxab III ibn Enaz li Lûristanê hukum dikir û ev nîşan dide ku malbatê hin bandora herêmî parastibû.

Mîrata Enaziyan di rola wan de ye wekî yek ji xanedanên destpêkî yên kurdî ku siyaseta Serdema Navîn li deverên sînorî yên Îran û Iraqê teşe dan. Çîroka wan astengiyên li pêşiya hukumranên kurd nîşan dide ku di nav împeratoriyên mezintir û xanedanên hevrik de dixwestin xweseriya xwe biparêzin.

Xalên sereke yên xanedana Enazî

  • Enaziyan devereke sînorî ya bi girîngiya stratejîk di destê xwe de digirtin û bandor li bazirganî û karên leşkerî dikirin.

  • Navê wan tevlihevkirina çandî ya kevneşopiyên kurdî, erebî û farisî nîşan dide.

  • Hêza xanedanê bi hevpeymaniyên bi împeratoriyên mezintir ên wekî Buwayhiyan re bi nêzîkî girêdayî bû.

  • Hevrikiyên bi xanedanên kurdî yên cîran re, bi taybetî Hesenweyhî, çarenûsa wan a siyasî teşe dan.

  • Tevî lawazbûnê, Enaziyan şopeke mayînde li dîroka kurdan û dînamîkên herêmî hiştin.


Dîroka xanedana Enazî têgihiştinên biqedir ên tevliheviyên hukumraniya kurdî ya Serdema Navîn û têkoşînên jeopolîtîk ên berfirehtir ên Rojhilata Navîn di wê serdemê de pêşkêş dike. Têgihiştina rabûn û hilweşîna wan di ronîkirina astengiyên mayînde û xwe ragirtina saziyên siyasî yên kurdî de alîkar e.