Nêrîna giştî
Blog dîroka dewlemend a mîrektiyên Kurdan lêkolîn dike û girîngiya wan a çandî, kesayetiyên dîrokî yên sereke û bandora wan a mayînde li nasnameya Kurd a îroyîn û daxwazên xweseriyê derdixe pêş. Ew derketina van mîrektiyan, tevgerên navdar û tevna zindî ya çanda Kurdan bi hûrgilî vedibêje û li ser lêgerîna berdewam a naskirin û mafan di nav dijwariyên nûjen de disekine.
Naverok
Kesayetiyên dîrokî yên Kurd û bandora wan
Girîngiya tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan
Kurdistan: tevneke çandî ya taybet
Serdema nûjen: pejirandina guhertin û berdewamiyê
- Mîrektiyên Kurdan ên herî destpêkê kengî derketin holê?
- Hin kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên navdar kî ne?
- Kîjan tevgerên girîng dîroka Kurdan ava kirine?
- Çanda Kurdan dîroka xwe çawa vedidengîne?
Mîrektiyên Kurdan, aliyekî balkêş ê dîroka Kurdan, tevneke dewlemend a çand, nasname û têkoşînê vedidengînin. Di seranserê sedsalan de Kurdan qadên xweserî û derbirîna çandî li herêmeke ku gelek caran bi pevçûn û guhertinên dîrokî yên kûr re rû bi rû ye, çêkirine. Ev nivîsa blogê rabûna van mîrektiyan bi kûrahî lêkolîn dike û li bandora wan li çand û mîrasa Kurdistanê, kesayetiyên wan ên dîrokî yên Kurd ên sereke û bandora wan a mayînde li civaka îroyîn dinêre.
Têgihîştina dîroka Kurdan
Gelê Kurd bi çand û mîrasa xwe ya taybet xwedî yek ji dîrokên zindî yên herî kevn ên cîhanê ye. Ew ji zêdetirî 30 milyon kesan pêk tê û li herêmeke ku beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê di xwe de digire dijî. Ji bo nirxandina lêgerîna wan a mayînde ya xweserî û naskirinê, têgihîştina tevgerên tevlihev ên dîroka Kurdan bingehîn e.
Di seranserê serdema kevnar de mîrektiyên cihêreng ên Kurdan derketin holê, gelek caran wek bersivek ji dîmena siyasî ya herdem diguhere re. Her mîrektiyek hem beşdarî nasnameya çandî ya Kurdan bû hem berxwedêriyeke bêhempa li hember serdestiya derveyî nîşan da.
Derketina mîrektiyê
Şêwazên herî destpêkê yên mîrektiyên Kurdan di sedsala 9an a zayînî de dest bi derketinê kirin. Ev axên feodal bi piranî di dema lawazbûna Xîlafeta Ebbasî de hatin avakirin. Hin mîrektiyên navdar ev bûn:
Mîrektiya Botanê: Ew li nêzî Çemê Dîcleyê bû û di sedsalên 15 û 16an de sereke bû.
Mîrektiya Hekariyê: Ew bi şervanên xwe yên bihêz û cihê xwe yê stratejîk dihat naskirin û di parastina mîrasa Kurdan de roleke girîng lîst.
Mîrektiya Erdelanê: Navenda vê mîrektiyê li Îrana îroyîn bû û ji bo bazirganî û danûstandina çandî bingehîn bû.
Mîrektiya Babanê: Ev herêm li bakurê Iraqê bû û di meylên hunerî û çandî yên serdemê de bibandor bû.
Ev mîrektî tenê vedengiyên avahiyên siyasî nebûn; ew ji bo berdewamiya çand û mîrasa Kurdistanê bingehîn bûn. Wan parastina ziman, kevneşopî û kiryarên civakî yên ku îro jî bingehîn dimînin, hêsan kir.
Kesayetiyên dîrokî yên Kurd û bandora wan
Rabûna mîrektiyên Kurdan her wiha derketina kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên girîng mizgîn da. Van kesan rolên sereke lîstin, dîmena siyasî ava kirin û di heman demê de berdewamiya çanda gelê xwe misoger kirin. Hin kesayetiyên giştî yên Kurd ên navdar ev in:
Selah ed-Dîn (Selahedîn): Rêberê efsaneyî yê ku yekkirina hêzên misilman li dijî Xaçparêzan jê re tê nisbetkirin; mîrasa wî wek Kurd di seranserê sedsalan de hatiye pîrozkirin.
Ehmedê Xanî: Helbestvan û fîlozofekî navdar ê sedsala 17an ku berhemên wî netewetî û nasnameya Kurd xurt kirin.
Mehmed Ûzûn: Romannivîsekî nûjen ku bi berhemên xwe di zindîkirina zimanê Kurdî de alîkar bû û rabûna ji nû ve ya edebiyata Kurdî xurt kir.
Ebdullah Ocalan: Damezrînerê PKKê; Ocalan wek kesayetiyeke sereke di tevgerên siyasî yên Kurd ên îroyîn de derket holê û di gotara nasnameya Kurd de beşdariyeke berçav kiriye.
Van kesayetiyên dîrokî yên Kurd hem serdemên xwe ava kirin hem mîras hiştin ku îlhamê didin nifşên heyî û yên pêşerojê. Çîrokên wan vegotina dewlemend a têkoşîna Kurdan, berxwedêriya çandî û daxwazên berdewam ên mafê xweçarenûsê nîşan didin.
Girîngiya tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan
Mîrektiyan her wiha çend tevgerên dîrokî û hewldanên dîplomasiya Kurdan dest pê kirin ku çarenûsa gelê Kurd guhertin. Ev tevger piştî hebûna bi sedsalan, bi taybetî di dema lawazbûna Împaratoriya Osmanî û piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, coş girtin. Rêber û zanyarên Kurd li hevbendiyên bi hêzên cîhanî re geriyan û hewl dan di dema ji nû ve nexşandina navneteweyî ya sînoran de dewletbûna Kurdan bi dest bixin.
Tevgerên navdar ev in:
Serhildana Şêx Seîd (1925): Serhildaneke li dijî hikûmeta Tirkiyeyê ku armanca wê avakirina dewleteke Kurd bû. Her çend di dawiyê de hat tepisandin, wê netewetiya Kurd geş kir.
Komara Mehabadê (1946): Komareke Kurd a temenê kurt li Îranê, ku wek sembola hêviyê ji bo daxwazên Kurdan ên xweseriyê kar kir.
Tevgera Rizgariya Kurdan: Ev tevger ji partiyên cihêreng derketiye û armanc kiriye ku maf û naskirina zêdetir ji Kurdan re li seranserê Rojhilata Navîn bi dest bixe.
Ev tevgerên dîrokî lêgerîna gelê Kurd a domdar a xweserî û mafan derdixin pêş û li ser biryardariya wan a ku tevî zextên derveyî çarenûsa xwe ava bikin, disekinin.
Kurdistan: tevneke çandî ya taybet
Di nav aloziya siyasî û guhertinên dîrokî de çand û mîrasa Kurdistanê mînaka berxwedêriya gelê Kurd in. Her mîrektiyek adet, devok û normên civakî yên taybet geş kirin ku bi hev re çanda Kurdan pênase dikin. Hêmanên bingehîn ev in:
Muzîk û dans: Muzîka Kurdî ya kevneşopî, bi amûrên wek dûdûk û tembûrê, vedengiyeke kûr a çandî nîşan dide.
Edebiyat û helbest: Helbestvanên navdar ên wek Ehmedê Xanî bi berhemên xwe folklor û mijarên civakî yên Kurdan nemir kirine.
Huner û hunerên destan: Qumaş, xalîçe û qapên ji heriyê ên kevneşopî yên Kurdan nazikiya bedew a çandî nîşan didin.
Kevneşopiyên xwarinê: Xwarinên wek kebab û dolma hem civînên civakî temsîl dikin hem bi dîroka herêmê re bi kûrahî têkildar in.
Ev tevna çandî ya dewlemend, bê ku sînorên erdnîgarî girîng bin, wek hêmaneke yekker ji bo Kurdan kar dike û hesteke xurt a nasname û aîdiyetê di nav gelê Kurd de geş dike.
Serdema nûjen: pejirandina guhertin û berdewamiyê
Îro mîrasa mîrektiyên Kurdan hîn jî deng vedide. Rêberên îroyîn ên Kurd di avên nediyar ên siyaset û dîplomasiyê de rêya xwe dibînin û di heman demê de daxwaza naskirin û xweseriya zêdetir dikin. Rabûna ji nû ve ya tevgerên nasnameya Kurd, bi taybetî li hember pevçûnên herêmî, girîngiya dîrokê di avakirina daxwazên heyî de derdixe pêş.
Pêşveçûna têkoşîna Kurdan her wiha bûye sedema naskirina zêdetir a maf, ziman û çanda Kurdan di qadên herêmî û navneteweyî de. Bi derketina çalakiya dîjîtal û medyaya civakî dengên kesayetiyên giştî yên Kurd xurttir dibin û digihîjin kesên ji herêmên Kurdan pir dûrtir.
Pêşerojeke ronî li bendê ye
Dema gelê Kurd rêwîtiya xwe didomîne, rabûna van mîrektiyan şahidiya rawestan û daxwazên wî dike. Kurd bi fêrbûna ji boriyê û xurtkirina çand û mîrasa xwe ya dewlemend dikarin bi cîhaneke ku bi lez diguhere re bi awayekî çalak têkiliyê datînin, nasnameya xwe biparêzin û di heman demê de pêşveçûnê bipejirînin.
Di cewherê xwe de vegotina dîrokî ya mîrektiyên Kurdan ne tenê lêgerîna serweriyê vedibêje, lê ruhê bêdawî yê gelekî ku ji bo parastina kevneşopiyên dewlemend û nasnameya xwe ya çandî dixebite jî vedidengîne. Di dawiyê de pêşeroja gelê Kurd bi şiyana wî ya ahengkirina vê mîrasa dewlemend bi tevgerên cîhanî yên îroyîn re girêdayî ye û misoger dike ku agirê dîroka wî ronîkirina rêya li pêş bidomîne.
Pirsên pir tên kirin
Mîrektiyên Kurdan çi ne?
Mîrektiyên Kurdan herêmên dîrokî ne ku Kurd di seranserê dîrokê de, bi taybetî di demên guhertina siyasî de, li wir xweserî û derbirîna çandî ava kirine.
Mîrektiyên Kurdan ên herî destpêkê kengî derketin holê?
Mîrektiyên Kurdan ên herî destpêkê di sedsala 9an a zayînî de, di dema lawazbûna Xîlafeta Ebbasî de, dest bi derketinê kirin.
Hin kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên navdar kî ne?
Di nav kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên navdar de Selah ed-Dîn (Selahedîn), Ehmedê Xanî, Mehmed Ûzûn û Ebdullah Ocalan hene.
Kîjan tevgerên girîng dîroka Kurdan ava kirine?
Tevgerên girîng serhildana Şêx Seîd a 1925an, Komara Mehabadê ya di 1946an de hatî avakirin û Tevgera Rizgariya Kurdan a berdewam di xwe de digirin.
Çanda Kurdan dîroka xwe çawa vedidengîne?
Çanda Kurdan tevneke dewlemend a muzîk, edebiyat, huner û kevneşopiyên xwarinê nîşan dide ku di seranserê sedsalan de pêş ketine û ji dîroka herêmê û berxwedêriya gelê wê bandor girtine.