Di mozaîka edebiyata Kurdî ya sedsala 19 de kêm kesayetî bi qasî Şêx Riza Talebanî dibiriqin an bi qasî wî tûj in. Talebanî di 1835 de ji dayik bû û di 1910 de ji vê dinyayê çû; ew helbestvanekî gelekalî bû û beytên wî di navbera tinaz, henekên bêperde û tefekkura dilêş de govend digirtin û di bin hukumraniya Osmanî de cewhera nasnameya Kurdî digirtin. Ew ji Kerkûka ku niha li Iraqê ye bû û wî bi Kurdî (bi piranî Soranî), Farisî, Erebî û Tirkî berhem dinivîsandin; gelek caran peyvên xwe wekî xencereke eşîrî bi kar dianî da durûtiyên civakî, bêaqiliyên siyasî û dijminên kesane bi wan qul bike.

Talebanî wekî hostayê pevçûna helbestî — hunera heqareta bi helbestê — dihate naskirin. Helbesta wî temaşe û kêfxweşî dabîn dikir û bîra çandî jî diparast, xweseriya Mîrektiya Kurdî Ya Baban a berî destdirêjiyên împaratorî tîne bîrê. Jiyana wî, ku bi rêwîtî, mîrata sûfî û jêhatîbûna henekê ya nayê şikandin hatibû nîşankirin, xweragiriya gelê Kurd di serdemeke veguherînê de nîşan dide. Ev nivîsa blogê rêwîtiya wî ji destpêkên sade heta payeya bilind a edebî vedikole û li ser rehên malbatê, perwerde, rêwîtî, şêwaza helbestî, berhemên sereke, beytên hilbijartî û bandora mayî disekine. Bi nêrîna Talebanî em Kurdistaneke jîndar bi henek, rexne û kûrahiya ruhanî dibînin; mîratek ku hîn îlhamê dide nifşên nûjen.

Çarçoveya Dîrokî: Kurdistan Di Serdema Dawî Ya Osmanî De

Jiyana Riza Talebanî rojên dawî yên Împaratoriya Osmanî dihewand; serdemeke guhertina kûr ji bo Kurdan. Di sedsala 19 de reformên Tenzîmatê (1839–1876) hatin kirin da desthilatdariyê navendî bikin, wekheviyê pêş bixin û rêveberiyê nûjen bikin, lê gelek caran xweseriyên herêmî yên wekî mîrektiyên Kurdî lawaz dikirin. Mîrektiya Baban, ku navenda wê Silêmanî bû, heta 1850 ket bin kontrola rasterast a Osmanî û desthilatdarî ji mîrên mîrasgir derbasî waliyên tayînkirî bû. Ev veguherîn nerazîbûn xurt kir, dema ku eşîran rê di navbera dilsoziya ji Konstantînopolisê re û daxwazên serbixweyiyê de didîtin. Kerkûk, cihê jidayikbûna Talebanî, navendeke pirçandî di wilayeta Mûsilê de bû û Kurd, Tirk, Ereb û Aşûrî di tevneke bazirganî, terîqetên sûfî û bêaramiyên demdemî de bi hev re dihewandin.

Edebiyata Kurdî di vê serdemê de geş bû û helbestvanên wekî Nalî (1797–1855) û Selîm (1800–1866), di bin bandora klasîkên Farisî û tesewufê de, Soranî wekî zaravayeke edebî bilind kirin. Tesewuf, bi taybetî terîqetên Qadirî û Neqşebendî, ketibû nav civakê û di nav serûbinbûna siyasî de aramiya ruhanî dabîn dikir. Berhemên Talebanî di vê «Serdema Zêrîn» a helbesta Kurdî de cih digirin, lê meyla wî ya tinazê ew cuda dikir; wî henek bi kar dianîn da burokrasiya Osmanî, pêşbaziyên eşîrî û rêzikên civakî rexne bike. Peymana Berlînê ya 1878 û tevlîkirinên erdan ên piştî wê, wekî tevlîkirina Şarezûrê bi Mûsilê di 1879 de, aloziyên etnîkî xurttir kirin; mijarên ku Talebanî bi beytên tûj lê disekinî. Di serdema wî de çanda çapê jî bilind bû û rê da berhevokên piştî mirinê ku dengê wî ji bo neteweperwerên paşerojê biparêzin.

Paşxaneya Malbatê Û Jiyana Destpêkê

Şêx Riza Talebanî di 1835 de li Kerkûkê ji dayik bû, herçend hinek çavkanî gundê nêzîk Qrkh ê navçeya Çemçemalê diyar dikin. Ew ji yek ji malbatên sûfî yên herî bi bandor ên dema xwe, xêla Talebanî, bû ku rêza xwe digihand zanyarên olî yên navdar. Bavê wî, Şêx Ebdurrehman Talebanî, kesayetiyekî bi rêz di terîqeta Qadirî de bû û desthilatdariya ruhanî ya elîtên Kurd pênase dikir temsîl dikir. Talebanî bi tenê kesên olî nebûn; ew xwediyên erdan û navbeynkarên karên eşîrî jî bûn û li Kerkûk û Silêmaniyê bandor hebû. Ev mîrat exlaqeke kûr a sûfî di Riza yê ciwan de çand û tesewuf bi tevlîbûna jiyana dinyayî re tevlî kir; dualiyek ku di helbesta wî de eşkere ye.

Zarokatiya Riza, ku li Kurdistana Osmanî mezin dibû, di paşxaneyeke dewlemendiya çandî û guhertina siyasî de derbas bû. Kerkûk, bi gelê xwe yê curbicur û bazarên xwe yên jîndar, ew bi çend ziman û kevneşopiyan nas kir. Wekî kurê rêzeke sûfî, bi ihtîmaleke mezin ew beşdarî civînên zikrê û festîvalên olî dibû û ji zû ve nirxandina derbirîna helbestî pêş dixist. Çavkanî cudahiya salên jidayikbûnê (1835 an 1842) û mirinê (1898 an 1910) diyar dikin, lê 1835–1910 a di vê daxwazê de bi piraniya vegotinan re li hev e. Salên wî yên destpêkê bi hilweşîna Mîrektiya Baban re hevdem bûn; mijarek ku paşê wî di helbestê de gazind lê kir û demên xweş ên berî destwerdanên Farisî û Osmanî bi bîr anîn. Vegotinên malbatê wî wekî zarokekî zûpêşketî nîşan didin ku hewes li çîrokbêjî û gotina bê amadekirinê hebû; şarezayiyên ku di kevneşopiyên devkî yên meclîsên Kurdî de hatin pêşxistin.

Perwerde Û Bandorên Şêwazdayî

Perwerdeya Talebanî di sîstema kevneşopî ya medreseyê de rehgirtî bû û ew di bin rêberiya malbatê de di Erebî, Farisî û zanistên Îslamî de şareza bû. Wekî kurê şêxekî wî fiqh (zanista qanûnê), hedîs û nivîsên sûfî xwendin û ji zanyarên navdar ên wekî Îbn Erebî û Rûmî îlham girt. Ev bingeh şarezayiya wî ya zimanî tûjtir kir û hûrguliyên sûfî tevlî helbesta wî, di nav de berhemên tinazî, kir. Bi ihtîmaleke mezin ew berî ku ber bi Silêmaniyê, navenda edebî ya di bin piştgiriya Baban de, biçe, li dibistanên herêmî yên Kerkûkê xwend.

Di nav bandorên şêwazdayî de hawîrdora sûfî ya mala wî hebû ku helbest li wir wekî axaftina ruhanî kar dikir. Nasbûna bi klasîkên Farisî yên wekî Hafiz û Se'dî re şêwaza xezela wî teşe da, dema ku çîrokên gelêrî yên Kurdî îlham dane tûjiya wî ya tinazî. Talebanî di ciwaniya xwe de dest bi nivîsandina beytan kir û teşeyên pirzimanî ceribandin. Perwerdeya wî ji pirtûkan wêdetir bû; nakokiyên eşîrî û reformên Osmanî hunera pevçûna peyvan, ku ji bo pevçûna helbestî pêwîst bû, hînî wî kirin. Nakokiyên di çavkaniyan de jidayikbûna wî wekî 1831 an 1837 diyar dikin, lê 1835 zêdetir tê qebûlkirin û perwerde girîngî dide şarezayiya gelek waran di împaratoriyeke pirzimanî de.

Rêwîtî Û Pîşe: Helbestvanek Di Tevgerê De

Di temenê nêzî bîst û pênc salî de (nêzî 1860), Talebanî dest bi rêwîtiyeke veguherîner ji bo Konstantînopolisê, paytexta Osmanî, kir. Di rê de ew serdana gora Şêx Nûredîn Brîfkanî li Stenbolê kir û helbesteke dirêj a Farisî xwend ku rêwîtiya wî ji Mîrektiya Şarezûrê heta «Welatê Rûm» tomar dikir. Ev ziyaret dilsoziya wî ya sûfî û hêviya wî ya helbestî diyar kir û rêwîtîname bi tefekkura hundirîn re tevlî kir. Rêwîtiyê ew bi mezinahiya împaratorî û çandên curbicur nas kir û nêrîna wî ya li cîhanê dewlemend kir.

Piştî vegera Kurdistanê «pîşeya» Talebanî ya helbestvan-zanyarekî bû, ne ya karmendekî fermî. Ew wekî şêwirmendekî olî û navbeynkar xizmet dikir û payeya malbatê bi kar dianî da li karên herêmî bandor bike. Di 1879 de, piştî tevlîkirina Şarezûrê bi Mûsilê, wî helbesteke Tirkî nivîsand ku xemgîniya li guhertina rêveberî derdibirî û Waliyê Nafi'i Efendî rexne dikir. Rêwîtiyên wî mayîna demdemî li Silêmaniyê, cihê ku ew lê mir, û dibe ku Îranê jî dihewandin, li gorî şarezayiya wî ya Farisî. Di vê demê de wî pir dinivîsand, beşdarî pevçûnên helbestî û şîroveya civakî dibû û xwe wekî dengekî hestên Kurdî di nav navendîkirina Osmanî de cih kir.

Şêwaz Û Mijarên Helbestî: Hunera Henek Û Rexneyê

Şêwaza Talebanî bi tinaza tûj, heneka bêperde û hostatiya pevçûna helbestî — şerên heqareta bi helbestê — tê pênasekirin. Wî bi çend zimanan dinivîsand, teşeyên wekî xezel û qesîde li gorî Kurdiya Soranî diguncandin û hêza axaftina rojane tevlî wan dikir. Beytên wî gelek caran tabû dişikandin û mijarên evîna di navbera hevzayendan de, durûtiyên civakî û gendeliya siyasî bi rasterastiya bêperde vedigotin. Di nav mijaran de hesreta xweseriya Baban, hesreta sûfî û bêaqiliya mirovî hene. Wekî di berhemên zanistî de hatiye diyarkirin, tinazên wî bi heqaretên afirîner rakip dikirin armanc û navê «tinazkerê Kurd» dan wî. Bêperdetiya helbesta wî rêzikan ceriband, dema ku hêmanên sûfî ruhaniyeteke kûrtir eşkere dikirin.

Berhemên Sereke Û Helbestên Hilbijartî

Berhemên Talebanî di heft çapên ku bi Bexdaya 1935 dest pê dikin de mane. Berhemên sereke berhevokên tinaz û mersiyeyan dihewînin. «Nexweşiya Evîndar» bi henekê êşên evînê vedikole. Mersiyeyeke navdar gazind ji windakirina kesane dike, dema ku helbesta wî ya 1879 li ser tevlîkirina erdan biryarên împaratorî rexne dike.

Helbesteke hilbijartî (wergera nêzîk a ji çavkaniyan):

Kurdî (Soranî):

Bo çî to min bikujî, ey dilberê bedew?

Min bi çavên te ve girtî, wekî evîndarê bêbext.

Îngilîzî (Bi Kurmancî):

Çima tu min dikujî, ey dilbera bedew?

Ez dîlê çavên te me, wekî evîndarekî bêbext.

Beytên wî yên pevçûnê, wekî yên ku tinazê bi dijminan dikin, hunera heqaretê nîşan didin.

Mîrat: Pirek Ber Bi Kurdistana Nûjen Ve

Mîrata Talebanî wekî sembola jêhatîbûna henekê û berxwedana Kurdî dimîne. Wekî bav û kalekî xêla Talebanî, di nav de Celal Talebanî, bandora wî digihîje siyasetê jî. Peykerên li Kurdistanê wî bi bîr tînin û werger berhemên wî digihînin cîhanê. Di serdemeke neteweperweriyê de helbesta wî mîrata çandî diparêze û îlhamê dide hunera tabûşikên.

Jiyana Riza Talebanî hêza henekê di dijwariyê de hîn dike. Beytên wî wekî şahidiyeke ruhê Kurdî dimînin.

Çavkanî

  1. Riza Talebanî - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Riza_Talabani

  2. Şêx Reza Talebanî - Kurdipedia.orghttps://www.kurdipedia.org/?q=20220120103256402098&lng=8

  3. Bîbliyografiyayeke Kurdiya Başûrîhttp://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/01/A-Bibliography-of-Southern-Kurdish.pdf

  4. Xêl Û Eşîr Di Helbesta Şêx Reza De | Daxwaza PDF - ResearchGatehttps://www.researchgate.net/publication/392870093_khl_w_shyrt_lshyry_shkh_za_da

  5. Şêx Reza Talebanî - Kurdipediahttps://kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20220120103256402098

  6. Şêx Reza Talebanî - Modern Poetry in Translationhttps://modernpoetryintranslation.com/poet/sheikh-raza-talabani/

  7. Helbestvanên Kurd: Ji Dîroka Lêkolînên Edebî Yên Kurdî - Yusupovahttps://journals.eco-vector.com/1811-8062/article/view/63137

  8. Edebiyata Kurdî - Akademiya Kurdîhttps://kurdishacademy.org/?p=162

  9. Wergerandina Helbesta Kurdî: Ji Bo Kesên Dilnerm Nîne - Fair Observerhttps://www.fairobserver.com/region/middle_east_north_africa/translating-kurdish-poetry-not-for-the-faint-heart/

  10. Edebiyata Kurdî - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_literature