Xwarin ji tenê têrkirina zikê wêdetir e; ew çîrok, dîrok û mîras e. Di tevna dewlemend a aşpêjiya Rojhilata Navîn de, bi sedsalan gelek têl bi hev re hatine hunandin. Lê hin ji van têlan, bi taybetî yên gelê Kurd, yan hatine piştguhkirin yan bi qest bi çandên din ve hatine girêdan. Ev gotar dest bi rêwîtiyeke vegerandina vê vegêranê dike û rehên Kurdî û bandorên Kurdan li ser xwarinên hezkirî yên wek beqlawa, kebab, dolma û kellepaça (paçe) vedikole; xwarinên ku gelek caran bi aşpêjiyên Tirkî, Iraqî, Sûrî yan Îranî ve tên girêdan. Ev çîroka nasnameya çandî, berxwedêrî û giyanê mayînde yê gelekî ye ku bi kevneşopiyên xwe yên aşpêjiyê tê derbirîn.

Xaçerêya Aşpêjiyê: Fêmkirina Aşpêjiya Kurdî

Kurdistan, herêma erdnîgarî û çandî ku Kurd bi piranî lê dijîn, erdnîgariyeke çiyayî ye ku sînorên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê derbas dike. Vê cihê wê yê stratejîk ew kiriye xaçerêyeke dîrokî ya împaratorî û çandan, ji Mezopotamiyayên kevnar û Farisan heta Osmaniyan. Ji ber vê yekê, aşpêjiya Kurdî mozaîkeke zindî ye ku têkiliyeke kûr a bi axê re û dîrokeke tevlihev a danûstandina bi gelên cîran re nîşan dide. Jiyana şivantiyê ya gelek Kurdan, bi girîngiya ku dide heywandariyê, goştê berx û bizinan û hilberên şîr kiriye beşên navendî yên xwarina wan. Newalên berhemdar û çiya giyayên bixweş, sebze û fêkiyên teze bi pirranî peyda dikin ku di çêkirina xwarinê de bi destfirehî tên bikaranîn. Ya ku xwarina Kurdî cuda dike girîngiya wê ya madeyên teze û herêmî û xwezaya wê ya gundewarî û têrker e ku rehên wê yên çiyayî nîşan dide. Ew aşpêjiyeke hem sade hem kûr e, ku ji bo xurakkirin û rehetkirinê hatiye pêşxistin.

Vekolîna Xwarinan: Nêrîneke Hûrtir

Beqlawa: Her çend li ser rehên rast ên beqlawayê nîqaşên germ hene û çandên cûrbecûr daxwaza xwedîtiya wê dikin jî, xwarina ku em îro nas dikin di metbexên Împaratoriya Osmanî de hat kamilkirin. Navenda Împaratoriya Osmanî erdên fireh ên Kurdî dihewand û aşpêjên Kurd û kesên ku li malan xwarin çêdikirin beşeke ji aşpêjiya wê serdemê ya ku ji hev nayê veqetandin bûn. Her çend zehmet e ku beqlawa tenê wek xwarineke Kurdî were pênasekirin jî, derxistina beşdariya Kurdan ji pêşketina wê bi heman qasî şaş e. Herêmên Kurdî bi pirraniya fêkiyên hişk ên bi kalîte, wek fistiq û gûzan, madeyên bingehîn peyda dikirin ku beqlawa ewqas taybet dikin. Wekî din, şêwaza Kurdî ya beqlawayê gelek caran bi hingivê zêdetir û hevîrê pelpelî yê siviktir tê çêkirin; ev delîla guhertoyên herêmî ye ku bi demê re pêş ketine.

Kebab: Peyva «kebab» bi hêsanî tê wateya «birandin li ser agir» yan «sorkirin» û goştê birandî bi hezarên salan xwarineke bingehîn a Rojhilata Navîn bûye. Lê hunera kebabê, bi têkelên wê yên cûrbecûr ên razandina goştê, biharatan û rêbazên çêkirinê, ji aliyê çandên cuda ve hatiye hûrkirin û cûrbecûrkirin. Kebabên Kurdî, bi taybetî, bi nermbûna xwe ya ava goştê tê de û tama xwe ya dewlemend navdar in. Sira wan di kalîteya goştê de ye, ku gelek caran ji berxên li derve bi serbestî mezinbûyî tê, û di bikaranîna têkeleke sade lê xurt a mast, giyayên bixweş û biharatan ji bo razandina goştê de ye. «Lula Kebab», kebaba goştê hûrkirî, taybetmendiyeke aşpêjiya Kurdî ye ku aşpêjiyên cîran ew wergirtine û li gorî xwe guherandine. Girêdana şaş a van kebaban bi çandên din ve gelek caran encama tepisandina siyasî û çandî ye, ku tê de çanda serdest kevneşopiyên aşpêjiyê yên komên hindikahî wek yên xwe pêşkêş dike.

Dolma: Dolma, ango tijkirina sebzeyan bi têkeleke birinc, giyayên bixweş û carinan goştê, xwarineke pir taybet a Rojhilata Navîn e. Peyva «dolma» bi xwe rehên xwe di zimanên Tirkî de heye û tê wateya «hatina tijkirinê». Lê kiryara tijkirina sebzeyan pir kevntir e û dikare heta Mezopotamiyaya kevnar were şopandin. Guhertoya Kurdî ya dolmayê, ku wek «yaprax» tê naskirin, şahesereke aşpêjiyê ye. Têkelê wê yê hundir gelek caran tirş û bi tam e; simaq û ava hinarê ya stûrkirî bi destfirehî tê de tên bikaranîn û tameke taybet didin wê. Pelên ku ji bo pêçanê tên bikaranîn, bi gelemperî pelên tirî, bi baldarî ji bo nermbûna xwe tên hilbijartin. Girêdana şaş a dolmayê nimûneyeke zelal e ka kevneşopiyeke aşpêjiyê ya hevpar çawa dikare ji aliyê çandeke serdest ve were xwedîkirin û beşdariyên yên din bên jêbirin.

Kellepaça (Paçe): Ev xwarina têrker û bi xurak, ku ji serî û lingên pezê tê çêkirin, li gelek deverên Rojhilata Navîn û Balkanan xwarineke taybet a zivistanê ye. Ew rêbaza aşpêjiyê ya bikaranîna heywanê ji poz heta dûvikê nîşan dide, ku tê de tiştek nayê avêtin. Guhertoya Kurdî ya paçeyê aveke goştê ya hêdî çêkirî ye ku ji kolajen û tamê dewlemend e. Gelek caran sîr, sîrke û biharatan cûrbecûr lê tên zêdekirin. Her çend ev xwarin di çandên cuda de bi navên cuda tê naskirin jî, rehên wê bi kûrahî di kevneşopiyên şivantiyê yên herêmê de cih digirin, ku pez bi sedsalan çavkaniyeke sereke ya xwarinê bûye. Gelê Kurd, bi dîroka xwe ya dirêj a şivantiyê, bi vê xwarinê re têkiliyeke kûr heye û guhertoya wan delîla afirîneriya wan a aşpêjiyê ye.

Encam: Vejîneke Aşpêjiyê

Girêdana şaş a xwarinên Kurdî tenê pirseke navlêkirina aşpêjiyê nîne; ew nîşana şêwazeke firehtir a xwedîkirin û jêbirina çandî ye. Bi vegerandina vegêranê û pîrozbahiya mîrasa Kurdî ya van xwarinan, em ne tenê qedirê beşdariyên rast dizanin, lê kevneşopiyeke aşpêjiyê ya dewlemend û cûrbecûr ji bo nifşên paşerojê jî diparêzin. Xwarin amûreke xurt a derbirîna çandî û nasnameyê ye û dem hatiye ku cîhan beşdariyên taybet ên gelê Kurd di aşpêjiya cîhanê de nas bike û pîroz bike. Cara bê ku hûn tameke perçeyeke beqlawayê, kebabeke nerm û avdar yan dolmayeke bi tam diceribînin, kêliyekê çîrokên negoti û destên veşartî bi bîr bînin ku van xwarinên hezkirî teşe dane. Ev tama dîrokê, tama berxwedêriyê û tama giyanê mayînde yê gelê Kurd e.