Mîr Mihemedê Rewandizê hîn jî yek ji kesayetên herî balkêş ên dîroka kurdan e. Jiyan û mîrata wî çanda kurdî bi awayên ku pir caran paşguhkirî ne an şaş tên famkirin teşe dane. Ev gotar vedikole ka Mîr Mihemed kî bû, rola wî ya di dîroka kurdan de çi bû û bandora wî îro çawa di civaka kurdî de deng vede. Ji ber ku ew kesayeteke giştî ya girîng e, ev gotar dê 15 beş be.
Beşa 1: Keleha di nav ewran de
Ji bo têgihiştina rabûna bilez a Mîr Mihemed, divê em pêşî axa ku ew li ser wê rawestabû fam bikin. Rewandiz, dilê Mîrektiya Soranê, diyardeyeke erdnîgarî ya awarte ye: cihek ku lê xuya ye ax bi hêzên seretayî ji hev hatiye çirandin. Bajêr li ser deşteke bilind a kevirê kilsî ye û birînên kûr û tûj ên Geliyên Rewandizê li derdora wî ne. Ew wekî “keleheke xwezayî” kar dikir ku heta artêşên herî bihêz ên împeratoriyan jî bi tirs lê dinêrîn.
Erdnîgariya leşkerî ya Zagrosê
Çiyayên Zagrosê pişta Kurdistanê ne, lê derbasbûna ji devera li derdora Rewandizê bi taybetî dijwar e. Sê geliyên mezin ên çeman li rex bajêr in — Rewandiz, Sîdekan û Xelîfan — ku li hev dicivin da ku Zêya Mezin pêk bînin. Ev gelî, ku kûrahiya hin ji wan nêzî 1,000 metreyî ye, wekî xendeqên nayên derbaskirin kar dikirin.
Di destpêka sedsala 19an de, tenê riya gihîştina bajêr rêçikên teng û xwarûxêç ên bizinan û derbasgeha navdar a Geliya Elî Beg bû. Mîr Mihemed ji zû ve nas kir ku erdnîgariya wî parastina wî ya herî mezin e. Ew ne tenê li çiyayan dijiya; wî ew kirin çek. Bi danîna bircên çavdêriyê li ser “tiliyên” zinaran, keşfkarên wî dikaribûn hêza osmanî an farisî ya nêzîk dibû çend rojan berî gihîştina mesafeya êrîşê bibînin. Ev dihêla ku parêzvanên Soranê tîr, kevirên mezin û paşê agirê topên efsanewî yên ku bi destê kurdan hatibûn rijandin li wan bibarînin.
Valahiya jeopolîtîk: Axeke di navbera împeratoriyan de
Rewandiz li xala hevgihîştina neewle ya Împeratoriya Osmanî li rojava û Xanedana Qacarî ya Farisistanê li rojhilat bû. Heta sala 1813, her du împeratorî “ji hundir ve valabûyî” bûn.
Lawazbûna Osmaniyan: Siltan Mehmûd II bi Şerê Serxwebûnê yê Yewnanistanê û Mihemed Elî Paşayê serhildêr li Misirê ve mijûl bû. Desthilatdariya navendî ya Stenbolê li çiyayên kurdî wekî siya dûr bû.
Guherbariya Farisistanê: Qacarî ji şerên bi Rûsyayê re xelas dibûn û pir caran ewqas bi dek û dolabên hundirîn ên dîwanê ve mijûl bûn ku nikaribûn desthilatdariyeke mayînde li deverên sînorî yên Zagrosê biparêzin.
Vê “valahiya jeopolîtîk” derfeteke demkî ava kir. Rewandiz ji paytextên împeratoriyan ewqas dûr bû ku bihata paşguhkirin, lê cihê wî ewqas stratejîk bû ku dikaribû rêyên bazirganiyê yên di navbera deşta Anatolyayê û bilindahiyên Îranê de kontrol bike. Mîr Mihemed ket vê valahiyê. Wî fam dikir ku li axeke ku împeratorî êdî nikaribûn ewlehiyê pêşkêş bikin, serkirdeyê ku dikaribû çiyayan di destê xwe de bigire dê gel jî di destê xwe de bigire.
Dûrbûna stratejîk wekî teşwîqker
Herçiqas dûrbûn bi gelemperî dibe sedema rawestanê, ji bo Mîrektiya Soranê ew bû sedema nûvekirineke bihêz a ber bi hundir ve. Mîr Mihemed ewlehiya “keleha xwe ya di nav ewran de” bi kar anî da ku binesaziyek ava bike ku bi bazirganî an destûra împeratoriyan ve girêdayî nebe. Ev dûrbûn dihêla ku ew avakirina dewletê, nûjenkirina leşkerî û reforma hiquqî bê destwerdana berdewam a waliyên osmanî (Walî) biceribîne.
Rewandiz ne tenê cihê xweveşartinê bû; ew laboratûwara serxwebûna kurdî bû. Lûtkeyên hişk ên çiyayên Korek û Hendren ne tenê dagîrkeran dirawestandin; wan qada derûnî pêşkêş dikir da ku Mîr Mihemedê ciwan xewna pêşerojeke kurdî ya serwer bibîne.
Beşa 2: Neseba Soranê
Rewayiya her serkirdeyê Rojhilata Navîn ê sedsala 19an li ser du stûnan ava bû: hêza şûrê wî û paqijiya neseba wî. Ji bo Mîr Mihemed, Mala Soranê nesebeke bi qasî zinarên kilsî yên Rewandizê kevnar û neşikenbar pêşkêş dikir. Lê rabûna wî ya desthilatê veguhastineke asayî ya rayedariyê nebû; ew veqetîneke radîkal a ji boriyê bû ku dixwest ew wateya “Mîr” ji nû ve diyar bike.
Mala Soranê: Mîrateke meqamê bilind
Mîrektiya Soranê yek ji mîrektiyên kurdî yên “Pêncên Mezin” bû. Berevajî eşîrên koçer ên deştan, Mîrên Soranê îdîa dikirin ku dîrokeke rûniştî û bişeref a wan heye ku bi sedsalan vedigerî paş. Dema ku Mîr Mihemed di dawiya sedsala 18an de ji dayik bû, malbata wî Rewandiz wekî navenda desthilata xwe cihgir kiribû. Bavê wî, Mîr Mistefa, serkirdeyekî biqedir, lê kevneşopî bû ku li gorî normên cihgir ên eşîrgeriya kurdî hukum dikir: tevgera nazik a danûstandinê, hevpeymaniyên zewacê û çavdêriya nerm a li ser axayên herêmî.
Mîr Mihemed di vê “Cîhana Kevin” a siyaseta kurdî de mezin bû. Wî didît ka bavê wî çawa hewl dide rêzê di nav aliyên eşîrî yên bi hev re nakok de biparêze û destwerdana waliyên osmanî yên Bexdadê dûr bixe. Vê ezmûna destpêkî di mîrê ciwan de gumaneke kûr a ji nenavendîbûna kevneşopî re çand. Wî didît ku neseba “meqamê bilind” bêfeyde ye heke “hêza” piştgir a wê tune be.
“Paşayê Kor”: Efsane, rastî û çavê desthilatê
Aliyê herî sembolîk ê nasnameya Mîr Mihemed leqeba wî, Paşayê Kor—“Paşayê Kor”—e. Vegotinên dîrokî û kevneşopiyên devkî şîroveyên cuda yên vê rewşê pêşkêş dikin û tevliheviyeke rastiya bijîşkî û efsaneya gelêrî pêk tînin.
Rastiya bijîşkî: Çavdêrên hevdem dibêjin ku Mihemed di ciwaniya xwe de bi nexweşiyeke giran a çavan re rû bi rû bûye — dibe ku awayekî iltîhaba kronîk a çavan an ava spî bûbe — ku çavekî wî qismî kor kir û dîtina çavê din bi awayekî berçav lawaz kir.
Efsaneya siyasî: Di çarçoveya çandî ya wê demê de, astengiya laşî pir caran sedema bêjêhatîbûna ji bo rêberiyê dihat dîtin. Lê Mihemed ev “lawazî” kir sembola baldariyeke tirsnak. Peyrewên wî dest bi piştguhgotinê kirin ku herçiqas ew cîhana berçav baş nabîne, ew xwediyê “Besîretê” (têgihiştina ruhî) ye. Dihat gotin ku ew dikaribû xiyaneta dilê mirovekî “bibîne”, heta berî ku ew mirov biaxive.
Navê “Paşa”: Ya balkêş, navê “Paşa” payeyeke osmanî bû ku bi gelemperî Siltan dida. Mihemed di dawiyê de bi xwe ew nav wergirt, wekî kiryara dijberiyê: xwe ne bi fermana împeratoriyê, lê bi mafê fethê Paşa ragihand.
Veguhastin: Ji Mîr Mistefa bo Mîrê Hesinî
Veguhastina desthilatê ya ji bav bo kur di dîroka kurdan de demeke diyarker bû. Mîr Mistefa, ku bayên guherbar ên sedsala 19an hîs dikir û dibe ku jêhatîbûna bilindtir a kurê xwe ya rêveberî û leşkerî nas kiribe, di sala 1813 de ji text vekişiya.
Ev teqawidbûneke aram nebû. Mihemed yekser nîşan da ku “serdema Mistefa” ya avakirina lihevkirinê bi dawî bûye. Wî dest bi kampanyayeke pergalî ya navendîkirina desthilatdariyê kir:
Xurtkirina malbatê: Wî piştrast kir ku hevrikên potansiyel ên malbata Soranê an tevlî rêveberiya wî bibin an bêbandor bên kirin.
Parêzvanên nû: Wî komeke dilsozan li derdora xwe civand ku meqama xwe ji wî wergirtibûn, ji neseba eşîrî wêdetir.
Guherîna felsefeyê: Dema ku bavê wî dixwest yekem ê di nav wekhevan de yê serokên eşîran be, Mîr Mihemed dixwest serwer be.
Heta dawiya sala wî ya yekem a desthilatê, Mîrê ciwan Mîrektiya Soranê ji konfederasyoneke eşîrî ya nerm kiribû dewleteke di destpêka avabûnê de. Neseba pêwîst a kirina rêzgirtinê dabû wî, lê êdî biryardariya sar û “kor” a ji bo fermandana îtaeta mutleq hebû. Zemîn ji bo rabûna pîşesazî û leşkerî ya paşê amade bû.
Beşa 3: Şoreşa pîşesazî ya Zagrosê
Dîroka Rojhilata Navîn a sedsala 19an pir caran wekî çîroka hêzên ewropî yên çekên berdayî difirotin parêzgehên “paşketî” tê vegotin, lê Mîr Mihemedê Rewandizê ev rol red kir. Wî rastiyeke bingehîn a dewletbûna nûjen fam dikir: neteweyeke ku nikare çekên xwe çêbike tenê bi destûra dijminên xwe heye. Ji bo çareserkirina vê, wî di nav surên kilsî yên Rewandizê de dest bi tiştekî kir ku tenê dikare Şoreşeke Pîşesazî ya herêmî bê gotin.
Jêhatîbûna Westa Receb: Vulkanê kurdî
Li dilê vê şoreşê kesayetek hebû ku ji wê demê ve di endezyariya kurdî de bûye lehengekî gelêrî: Westa Receb. Receb, destkarekî herêmî yê bi jêhatîbûneke awarte ya metalurjiyê, ji aliyê Mîr ve hat erkdarkirin da ku ji sifirê arsenaleke li asta cîhanê ava bike.
Receb ne bigihîştina pirtûkên dersê yên ewropî ne jî makîneyên pîşesazî yên bi hêza hilmê hebû. Li şûna wan, ew pişta xwe dida rêbazên kevneşopî yên metalxebata Rojhilata Navîn, ku wî ew gihandin asta pîşesazî.
Kargeha rijandinê: Kargeha ku li navenda Rewandizê hat avakirin karê mezin dikir û xwedî firnên mezin bû ku dikaribûn bigihîjin germahiya pir bilind a pêwîst ji bo helandina bronz û hesin.
Materyal: Rewandiz li nêzî çiyayên Zagrosê yên bi kanzayan dewlemend cihgir bû. Mîr Mihemed derxistina pergalî ya sifir û kana hesinê ji cihên nêzîk rêxistin kir û piştrast kir ku materyalên xav bi berdewamî bigihîjin kargehê, bi tevahî serbixwe ji rêyên bazirganiya osmanî û farisî.
Endezyariya topên Rewandizê
Kargeha Westa Receb cureyên topxaneyê yên piralî û ecêb çêdikir. Tomarên salên 1830î, di nav de yên gerokê brîtanî James Baillie Fraser, dibêjin ku di arsenala Mîr de zêdetirî 200 top hebûn.
Pêşketina teknîkî: Ev ne tenê “boriyên metalî” bûn. Receb topên giran ên dorpêçê, hawenên agirê bi goşeya bilind yên ji ser lûtkeyên çiyayan re û “topên çiyayî” yên siviktir û tevgerbar çêdikir ku dikaribûn bên veqetandin û bi hestiran li erdnîgariya xeternak bên hilgirtin.
Rêbaza rijandinê: Bi bikaranîna rêbazên rijandina di qûmê de û kaliba mûma winda, top pir caran bi hûrgulî dihatin xemilandin û navê Mîr û Westa Receb li wan hebûn.
Xetkirina hundirê boriyê û rastlêdan: Herçiqas piraniya topxaneya demê hundirê wê sade bû, delîl hene ku Receb xetkirina seretayî ya hundirê boriyê ceriband da ku mesafe û rastlêdana topan zêde bike. Vê yekê ji artêşa Soranê re di “gihîştinê” de derfeteke girîng da li hember hevrikên eşîrî yên pişta xwe didan tifengên kevirî.
Bandora derûnî ya pola kurdî
Girîngiya kargeha rijandinê bi qasî leşkerî derûnî jî bû. Di salên 1820î de, dengê topekê dengê Împeratoriyekê bû. Bi teqandina topên çêkirî yên kurdî, Mîr Mihemed ragihandineke kerrker a serweriyê dikir.
Şok û tirs: Ji bo eşîrên kurdî yên cîran, dîtina yekîneyeke Soranî ya bi disîplîn bi bataryayeke topxaneya giran tirsnak bû. Ev nîşan dida ku Mîr Mihemed êdî ne “hempayê eşîrî”, lê aktorekî li asta dewletê bû. Kelehên ku bi sedsalan rawestabûn ji nişka ve li ber agirê “Mîrê Hesinî” bêparastin dibûn.
Paşxistina împeratoriyan: Heta waliyên osmanî yên Bexdadê û fermandarên Qacarî yên Tebrîzê jî mecbûr bûn bal bidin. Hebûna pîşesaziya çekan a herêmî bi wateya vê bû ku dorpêça Rewandizê dê bûyereke bi xwîn û bi xerca bilind be.
Kargeha rijandina topan a Rewandizê “Silicon Valley” ya Kurdistana sedsala 19an bû. Wê nîşan da ku gelê kurd xwediyê kapasîteya hizrî û pîşesazî ya nûjenbûnê li gorî mercên xwe ye. Topên Westa Receb bûn pişta madî ya berfirehbûna Mîr û Mîrektiya Soranê kirin hêza leşkerî ya herî bihêz a deverê.
Beşa 4: Jidayikbûna “Nîzam”ê: Avakirina artêşeke birêkûpêk
Bi sedsalan, şerê kurdan karê demsalî û eşîrî bû. Mîr bang li axayên herêmî dikir da ku mêrên xwe bînin; ev mêr bi çekên xwe şer dikirin, li pey serokên xwe diçûn û dema dirûnê dihat an şer pir dirêj dibû vedigeriyan malê. Mîr Mihemed nas kir ku ev pergal dengê mirina serxwebûna kurdî ye. Ji bo rawestana li hember artêşên Osmanî û Farisî yên ber bi profesyonelbûnê ve diçûn, ew pêdivî bi artêşeke mayînde hebû; hêzek ku dilsoziya wê tenê ji dewletê re û pîşeya wê tenê şer be.
Derbasbûna ji seferberiya eşîrî
Gava yekem a radîkal a Mîr Mihemed avakirina Nîzamê (Leşkerên birêkûpêk) bû. Ev vedengeke rasterast a Nîzamê Cedîd a Siltan Mehmûd II li Stenbolê bû, lê bi taybetmendiyeke kurdî ya cuda.
Standardkirin: Berevajî şervanên eşîrî yên cilên herêmî li xwe dikirin û şûr û tifengên kevirî yên li hev nedihatin hilgirtin, ji Nîzamê re unîforma standard û çekên li kargeha Rewandizê hatî çêkirin dihatin dayîn.
Dayîna mûçeya rasterast: Di pergala kevn de, “mûçeya” leşkerekî pir caran tenê para talanê bû. Mîr Mihemed dest bi dayîna mûçeyeke birêkûpêk ji xezîneya navendî da leşkerên xwe kir. Vê yekê hêza serokên eşîran şikand; leşkerek ku mûçeya xwe ji Mîr werdigire jiyana xwe bi Mîr ve girêdayî dibîne, ji serokê eşîra xwe wêdetir.
Perwerde û pêşketina taktîkî
Nîzam ne tenê baştir hatibûn çekdarkirin; ew baştir jî hatibûn perwerdekirin. Mîr Mihemed qadên perwerdeyê li nêzî Rewandizê ava kir ku leşker tê de rahênan û manevrayên bi şêwaza ewropî dikirin.
Yekgirtina topxaneyê: Ji ber kargeha rijandinê, artêşa Soranê di dîroka kurdan de yekem bû ku taktîkên “Çekên Yekgirtî” bi kar dianî. Piyade ne bi tenê korane êrîş dikirin; ew bi bataryayên çiyayî yên tevgerbar re hemaheng diçûn. Topên sivik ên Westa Receb dikaribûn bên veqetandin, ji ser lûtkeyan re bên hilgirtin û ji nû ve bên girêdan da ku ji bo pêşketina piyadeyan agirê piştgiriyê pêşkêş bikin.
Disîplîn û îtaet: Mîr rêziknameyeke leşkerî ya hişk danî. Yên ji artêşê direviyan bêrehm dihatin cezakirin, lê leşkerên serkeftî li gorî jêhatîbûnê, ji neseba bişeref wêdetir, dihatin bilindkirin. Vê yekê dihêla ku mêrên jêhatî di rêzan de bilind bibin û komeke efserên profesyonel pêk bînin.
Mezinahiya leşkerî
Di destpêka salên 1830î de, çavdêrên hevdem artêşa mayînde ya Mîr Mihemed di navbera 30,000 û 50,000 mêran de texmîn dikirin. Ji bo mîrektiyeke çiyayî, ev seferberkirina ecêb a çavkaniyên mirovî bû.
Parêzvanên taybet: Yekîneyeke pispor a çend hezar mêran wekî “Siya Mîr” kar dikir. Ew hem parêzvana wî ya kesane hem hêza bersivdayîna bilez bû ku dikaribû yekser bê şandin da ku serhildanên hundirîn ên eşîran bitepisîne.
Kelehên stratejîk: Wî artêşa xwe ji nû ve wekî baregehên li “xalên teng” ên stratejîk ên seranserê Zagrosê rêxistin kir. Ev ne tenê leşker bûn; ew rêveberên aştiya Mîr bûn.
Guherîna derûnî: Leşker û endamê eşîrê
Avakirina Nîzamê derûniya kurdî ji bingehê ve guhert. Wê têgîna Xizmeta Neteweyî anî. Cara yekem, kurdek ji deştên Herîrê û kurdek ji lûtkeyên Sîdekanê heman unîforma li xwe dikirin û li pey heman alayê diçûn.
Nîzam “Mişta Hesinî” bû ku dihêla Mîr Mihemed reformên xwe yên hiquqî bisepîne. Serokên eşîran ku dikaribûn daxwaza alîkariyê ya Mîr paşguh bikin, nikaribûn 10,000 piyadeyên bi disîplîn û topan li ber deriyê xwe paşguh bikin. Vê hêza profesyonel Mîrektiya Soranê ji konfederasyoneke eşîrî kir Prûsyayeke Kurdî; dewleteke ku bi û ji bo hêza xwe ya leşkerî hatibû avakirin.
Beşa 5: Reformkerê hiquqî: Hiquq, rêz û Mişta Hesinî
Heke kargeha topan dilê dewleta Soranê bû, rêziknameya hiquqî pişta wê bû. Berî Mîr Mihemed, çiyayên kurdî bi Urfî (adetên eşîrî) dihatin rêvebirin; pergalek ku pir caran rûmeta eşîrê li pêş edaletê digirt. Ev dibû sedema xwîniyên bêdawî (Xeş) ku dikaribûn gundên tevahî bi nifşan wêran bikin. Mîr Mihemed nas kir ku ji bo avakirina neteweyekê, divê ew gera tundiya eşîrî bişkîne û wê bi Hukumraniya Mîr biguherîne.
Rakirina xwîniyê
Kiryara herî şoreşger a Mîr Mihemed qedexekirina pergalî ya tolhildana kesane bû. Di civaka kevneşopî ya kurdî de, heke endamekî Eşîra A endamekî Eşîra B bikuşta, Eşîra B ji aliyê civakî ve mecbûr bû yekî ji Eşîra A bikuje. Ev rewşa şerê hundirîn ê mayînde diafirand.
Tolhildana navendî: Mîr Mihemed ragihand ku mafê cezakirinê bi taybetî yê dewletê ye. Heke kuştinek pêk bihata, tolhildan li malbatan dihat qedexekirin. Li şûna wê, leşkerên Mîr sûcdar digirtin û dadwerên Mîr Şerîet û Qanûn (hiquqa dewletê) disepandin.
Sepandina bêrehm: Ji bo nîşandana cidiyeta xwe, Mîr eşrefên eşîrî yên payebilind ên hewl didan ji dadgehên wî derbas bibin darvekirin. Wî eşkere kir ku tu axa ne li ser hiquqa Rewandizê ye.
Efsaneya “Jina bi zêrê”
Yek ji kevneşopiyên devkî yên herî mayînde yên li ser “Paşayê Kor” çîroka ewlehiya wî ya mutleq e. Dihat gotin ku di bin hukumraniya wî de, jineke ciwan a siniyeke zêrê li ser serê xwe hilgirtî dikaribû ji sînorê Farisistanê heta Çemê Dîcleyê bimeşe, bê ku tu kes cesaret bike bi niyeta xerab lê binêre.
Herçiqas dibe ku ev efsaneyeke gelêrî ya zêdekirî be, ew rastiyeke dîrokî nîşan dide: Mîr Mihemed Mîrektiya Soranê kir cihê herî ewle yê Rojhilata Navîn.
Tepeserkirina rêgiriyê: Derbasgehên çiyayên Zagrosê di dîrokê de tijî rêgirên êrîş dikirin kerwanên Riya Hevrîşimê bûn. Mîr Mihemed toreke Qereqolan (baregehên polîs) û nobedarên leşkerî ava kir. Rêgirên hatî girtin pir caran li cihê girtinê dihatin darvekirin û laşên wan wekî hişyariyê li ber deriyê geliyan dihatin hiştin.
Mafên milkê: Bi misogerkirina ewlehiyê, wî bazirgan teşwîq kirin ku vegerin deverê. Ev bû sedema geşbûna bazirganiyê ku xezîneya navendî tijî dikir.
Yekgirtina Şerîetê û rêveberiya dewletê
Mîr Mihemed mirovekî pir dîndar bû û hiquqa Îslamî ji bo rewakirina navendîkirina xwe bi kar anî. Bi danîna xwe wekî “Hukumranê Musilman ê Edaletdar”, ji “Serokê Eşîrê” wêdetir, wî giraniyeke îlahî da hiquqa xwe ku eşîrên dîndar wê hêsan paşguh nedikirin.
Dadwerî: Wî qadî (dadwer) danîn ku mûçeya xwe ji dewletê werdigirtin û piştrast kir ku ew ne girêdayî zextên eşîrên herêmî an bertîlan bin.
Reforma civakî: Hiquqa wî mijarên medenî jî digirt: birêkûpêkkirina giranî û pîvanên bazaran û misogerkirina sepandina rast a qanûnên mîrasê; ev tevna civakî hê aramtir dikir.
Feydeya stratejîk a rêzê
Ev edaleta “Mişta Hesinî” ne tenê li ser exlaqê bû; ew li ser hêza mirovî bû. Bi dawî anîna xwîniyan, Mîr Mihemed winda çûna jiyana kurdan rawestand. Mêrên ku dê di şerekî eşîrî yê biçûk de bimirin êdî dikaribûn di Nîzamê (Artêşa birêkûpêk) de xizmet bikin. Rêzê dihêla ku serjimêrî bê kirin û serjimêrî dihêla bacgirtin û leşkergirtin bi feyde bên kirin.
Di dawiya salên 1820î de, Mîr Mihemed tiştê ku Osmanî nikaribûn kiribû: wî “Zagrosa Kovî” aram kiribû. Wî koma eşîrên bi hev re di şer de kiribû gelê welatiyên bi disîplîn û nîşan dabû ku civaka kurdî dikare rêveberiyeke pêşketî û navendî bike.
Beşa 6: Serweriya aborî û darbxaneya Soranî
Di destpêka sedsala 19an de, nîşana dewleteke serwer “Mafê Sikeyê” bû: desthilatdariya lêdana pereyan bi navê xwe. Bi sedsalan, mîrektiyên kurdî lîreyên osmanî, tûmenên farisî an pereyên zîvîn ên cuda yên ewropî bi kar anîbûn. Bi lêdana pereyê xwe, Mîr Mihemed ne tenê bazirganî hêsan dikir; ew kiryareke şoreşa aborî dikir. Wî ji Siltanê Stenbolê û Şahê Tehranê re digot ku dewlemendiya Zagrosê ya kurdan e.
Afirandina sikeya “Soranî”
Mîr Mihemed darbxaneyeke dewletê li Rewandizê ava kir û heman pisporiya metalurjî ya li kargeha topan pêş xistibû bi kar anî.
Standarda metalî: Mîr kanên herêmî yên zîv û sifir bi kar anîn û bi helandina pereyên biyanî yên bi bazirganî û bacan wergirtî wan temam kir.
Nivîs: Li ser pereyan navê “Mîr Mihemed” û dîrok, ligel duayên olî, dihatin lêdan. Di kevneşopiya siyasî ya Îslamî de, gotina navê hukumran di xutbeya înê (Xutbe) û li ser pereyan (Sike) her du ragihandinên herî bilind ên serxwebûnê bûn.
Parastina aborî: Bi afirandina pereyekî herêmî, wî tebeayên xwe ji enflasyona zêde û kêmbûna nirxê lîreya osmanî ya wê demê li Bexdad û Stenbolê diqewimî parastin.
Kontrolkirina rêyên bazirganiyê
Rewandiz li ser rêyên kevnar ên bazirganiyê yên girêdana deşta Farisistanê bi deştên Mezopotamyayê re bû. Mîr Mihemed ev erdnîgarî kir çavkaniyeke dahata mezin.
Gumrik û heqên derbasbûnê: Wî gumrikxaneyeke navendî ava kir. Her kerwana hevrîşim, biharat an heywanan a ji derbasgehên çiyayên wî derbas dibû diviyabû heqê derbasbûnê bide. Ji ber ku devera wî herî ewle bû (wekî di Beşa 5an de hat nîqaşkirin), bazirgan amade bûn li Rewandizê heqên bilindtir bidin da ku ji rêgiriya deverên di bin kontrola Osmaniyan de dûr bimînin.
Yekdestiyên stratejîk: Mîr çavkaniyên sereke, bi taybetî xwê û dar, xistin bin kontrola xwe. Bi birêkûpêkkirina firotina van pêdiviyên bingehîn, wî piştrast kir ku xezîneya dewletê qet vala nemîne.
Binesaziya bazirganiyê
Mîr Mihemed fam dikir ku bacên bilind binesaziya bi kalîteya bilind dixwazin. Wî “dewlemendiya pereyên” xwe careke din li axê danî:
Pirên kevirî: Wî pirên kevirî yên mezin û kemerî li ser çemên Zêya Mezin û Rewandizê ava kirin û piştrast kir ku bazirganî heta di dema lehiyên biharê de jî berdewam bibe.
Kerwansaray: Wî mêvanxaneyên bi kelehan li rex rê ava kirin ku bazirgan tê de dikaribûn bi ewlehî ligel malên xwe bêhna xwe bidin. Ev hem navendên aborî hem baregehên agahdariyê yên leşkerên wî bûn.
Standardkirina bazarê: Wî rêgezên hişk ên giranî û pîvanê li her bazara axa xwe sepandin. Xapandina kiriyar wekî sûcê li dijî dewletê dihat dîtin û ev piştrast dikir ku Rewandiz ji bo bazirganên herêmî bibe navekî pêbawer.
Dewlemendiya çiyayan
Di salên 1830î de, dikare bê gotin ku Mîr Mihemed yek ji kesên herî dewlemend ên Rojhilata Navîn bû. Berevajî Paşayên osmanî yên dewlemendiya xwe dişandin Stenbolê an di lûksiya qesran de winda dikirin, Mîr zêrê xwe ji bo kirîna dilsozî û teknolojiyê bi kar anî. Wî ew ji bo dayîna mûçeya Nîzamê (Leşkerên birêkûpêk), kirîna materyalên xav ên kargeha Westa Receb û avakirina dibistanên ku dê vejîna kurdî pêş bixin bi kar anî.
Vê serweriya aborî ew kir xeternak. Ew serkirdeyek bû ku Siltanê osmanî nikaribû wî “bikire”, ji ber ku darbxaneya wî bi xwe hebû. Wî aboriyeke bi gera girtî ava kiribû ku tê de keda kurdî û çavkaniyên kurdî dewleteke kurdî ava dikirin.
Beşa 7: Seferên yekkirinê: Bindestkirina Behdînanê
Heta sala 1832, Mîr Mihemed navenda Soranê xurt kiribû. Lê li bakur û rojava Mîrektiya Behdînanê ya kevnar û biqedir hebû, bi navenda xwe li keleha çiyayî ya Amediyê. Malbata Behdînanê (mala Ebbas) li “Paşayê Kor” wekî kesekî nûbilindbûyî dinêrî. Ji bo Mîr Mihemed, Behdînanê nîzama kevn û nenavendî yê kurdî temsîl dikir ku diviyabû bê yekgirtin heke hêzeke kurdî ya yekgirtî bixwaze di sedsala 19an de bimîne.
Stratejiya Zêya Mezin
Astengiya sereke ya di navbera Soran û Behdînanê de Çemê Zêya Mezin bû; herikîneke bi deng û bihêz ku wekî sînorê xwezayî kar dikir. Di zivistana 1832 de, Mîr Mihemed sefereke kir ku lez û hemahengiya wê çavdêrên herêmî matmayî hiştin.
Derbasbûna çemê: Bi bikaranîna endezyarên xwe, wî derbasbûneke bilez a Zêyê hêsan kir û parêzvanên sînorê Behdînanê bi tevahî bêamade girtin.
Hêza topxaneyê: Artêşa Soranê pişta xwe nedida dorpêçên dirêj û birçîker. Li şûna wê, topên giran ên Westa Receb anîn. Kelehên Akrê û Zêbar, ku bi sedsalan li dijî êrîşên eşîran rawestabûn, di bin bombebarana bêwestan a topxaneya Soranê de hilweşiyan.
Ketina Amediyê (1832)
Amedî cihekî ku nayê girtin dihat dîtin. Ew li ser deşteke mezin û girover bû, bi zinarên tûj ji her alî ve, û “Gewhera Bakur” bû. Dema ku hêzên Mîr Mihemed li bajêr dorpêç kirin, Mîrê Behdînanê, Seîd Paşa, di destpêkê de pişta xwe da parastinên xwezayî yên bajêr.
Serdestiya teknolojîk: Mîr Mihemed topên xwe yên giran li ser lûtkeyên derdorê danîn û ber bi hundirê kelehê ve teqandin. Ev agirê “bi goşeya bilind” surên bajêr bêbandor kirin.
Teslîmbûn: Seîd Paşa, ku wêrankirina parastinên xwe didît û dixwest bajêr ji komkujiyeke tevahî biparêze, teslîm bû. Di nîşandaneke kêmdîtî ya pratîkbûna siyasî de, Mîr Mihemed eşrefên Behdînanê darve nekirin. Li şûna wê, wî ew mecbûrî bindestiyê kirin û bi vî awayî tevahiya axa Behdînanê li Dewleta Soranê zêde kir.
Yekgirtina rêveberî: Alayek, hiquqek
Fetha Behdînanê xalekeke diyarker bû. Cara yekem, her du mîrektiyên kurdî yên herî bihêz di bin serokatiyeke rêveberî ya yekane de bûn.
Baregehkirina bakur: Mîr Mihemed yekser Nîzamên (Leşkerên birêkûpêk) xwe li Amedî, Zaxo û Akrê bi cih kirin.
Sepandina hiquqê: Wî reformên xwe yên hiquqî (ji Beşa 5an) li axa nûfethkirî berfireh kirin û dawî li xwîniyên herêmî yên bi dehsalan Behdînanê dijwar dikirin anî.
Serjimêrî û leşkergirtin: Wî şervanên Behdînanê tevlî artêşa xwe kirin û hêza xwe ya mirovî ji bo gava paşê ya plan kiribû ber bi deştên Cezîreyê ve bi awayekî berçav zêde kir.
Peyama ji Stenbolê re
Ketina Behdînanê şok li Bexdad û Stenbolê çêkir. Siltanê osmanî, Mehmûd II, nas kir ku Mîr Mihemed êdî ne tenê “serokekî pirsgirêkdar” e; ew Qralê Çiyayan e ku bi serkeftin deverên kurdî yên bakur û navendî yek kiriye. Mîrektiya Soranê bi fermî bûbû hêzeke pir mezin a herêmî û axa ji sînorên Farisistanê heta deriyên Mûsilê di destê xwe de digirt.
Sefera yekkirinê ya Mîr Mihemed nîşan da ku eşîrên kurdî dikaribûn di bin alayeke yekane de bên civandin, bi şertê ku serkirde xwediyê hêza pîşesazî û îradeya hesinî ya ji bo sepandinê be. “Paşayê Kor” êdî ne tenê Mîrê Rewandizê bû; ew Mîrê Kurdistanê bû.
Beşa 8: Berfirehbûna ber bi deştan ve: Seferên Cezîre û Mêrdînê
Heta sala 1833, Mîr Mihemed axeke girêdayî ya ku bi gelek mîrektiyên ewropî re dikaribû pêşbirkê bike di destê xwe de digirt. Lê wî fam dikir ku dewleteke bi rastî serwer ji kelehan bêtir dixwaze; ew pêdivî bi gihîştina rêyên sereke yên bazirganiya Dîcleyê û deştên genimhilberîner ên Cezîreyê heye. Ev beş pêşketina wî ya wêrek a ber bi rojava ve vedigêje; sefereke ku piyadeyên Nîzamê heta deriyên Mêrdîn û Nisêbînê bir.
Derbasbûna Dîcleyê
Piştî misogerkirina Behdînanê, artêşa Mîr Mihemed wekî pêleke mezin ber bi rojava ve çû. Wî bajarokê stratejîk ê Cizîrê (Cezîret ibn Umer), bendereke girîng a li Çemê Dîcleyê, kir hedef.
Lojîstîka deştan: Veguhastina artêşeke ji bo çiyayan hatî perwerdekirin bo deştên vekirî guherîna taktîkan dixwest. Mîr Mihemed siwarên xwe — siwarên navdar ên kurdî — bi kar anîn da ku piyade û topxaneya xwe, di dema derbasbûna wan a erdnîgariya rasttir a hewza Xabûrê de, biparêzin.
Ketina Cizîrê: Serkirdeyên herêmî yên devera Botanê, ku çarenûsa Amediyê didîtin, dabeş bûn. Hin kes li ber xwe dan, lê topxaneya Mîr Mihemed careke din diyarker bû. Cizîr ket û kontrola yek ji derbasgehên çemî yên herî girîng ên Rojhilata Navîn da Mîr.
Seferên Mêrdîn û Nisêbînê
Pêşketin li Dîcleyê nesekinî. Hêzên Mîr Mihemed ber bi bajêrê kevnar ê Mêrdînê ve çûn, ku li ser pişta çiyayê xwe yê sembolîk bû û li deştên Sûriyeyê dinêrî.
Dijberiya bi waliyên osmanî re: Mêrdîn navendeke sereke ya rêveberî ya osmanî bû. Bi dorpêçkirina wê, Mîr Mihemed êdî ne tenê bi kurdên din re şer dikir; ew rasterast bi yekparebûna axa Împeratoriya Osmanî re dikete şer.
Dorpêça Nisêbînê: Hêzên wî Nisêbîn dagîr kirin û riya sereke ya ragihandin û bazirganiyê ya di navbera paytexta Osmanî û parêzgehên Bexdad û Besreyê de bi awayekî karîger birîn. Bi çend mehan, “Paşayê Kor” damara sereke ya Împeratoriyê di destê xwe de digirt.
“Mîrektiya Mezin” li lûtkeya xwe
Di vê demê de, Dewleta Soranê gihîşt berfirehiya xwe ya herî mezin. Fermanên Mîr Mihemed ji sînorê Farisistanê li Uşnû li rojhilat heta peravên Dîcleyê li nêzî Mûsilê li rojava û ji berçiyayên Hewlêrê li başûr heta sînorên Amedê li bakur diçûn.
Qada navbera stratejîk: Wî bi serkeftin qadeke navberê ava kiribû ku navenda kurdî ji destwerdana rasterast a Osmaniyan diparast.
Xetera navneteweyî: Di vê seferê de hêzên ewropî — bi taybetî Brîtanyaya Mezin — dest bi şandina nameyên bi lez û bi tirs kirin. Ew ditirsiyan ku heke Mîr Mihemed bi Mihemed Elî yê Misirê re bibe hevpeyman (ku ew jî li dijî Siltan serhildabû), Împeratoriya Osmanî dê bi tevahî hilweşe.
Tovên bersiva Osmanî
Sefera Cezîreyê ji bo Stenbolê derbasbûna sînor bû. Herçiqas Siltan dikaribû mîrekî çiyayî yê li ser geliyan bi yên din re nakok tehemul bike, wî nikaribû qralekî kurd ê rêyên bazirganiya Bexdad û Levantê di destê xwe de bigire tehemul bike. Serkeftina Beşa 8an rasterast bû sedema seferberiya mezin a împeratoriyê ya paşê.
Mîr Mihemed jêhatîbûna xwe ya leşkerî li deştan nîşan dabû, lê ew di heman demê de xwe kiribû hedef. Wî ji cîhanê re nîşan dabû ku Kurdistaneke yekgirtî ne xewn, lê rastiyeke bi lez nêzîk dibû ye; û Hêzên Mezin ên wê demê biryar dan ku ev rastiyeke ku nikarin destûr bidin pêk bê.
Beşa 9: Beşa tarî — Seferên Şêxan û Şingalê
Dema ku Mîr Mihemed “Qraltiya Kurdî” ya xwe ava dikir, ew li ser bingeha yekrengiya olî û siyasî ya hişk dikir. Mîr Mihemed bawer dikir ku ji bo navendîbûna dewletekê, pêdivî bi çarçoveyeke exlaqî û hiquqî ya yekgirtî heye. Ev bû sedema heyama herî bi nîqaş û trajîk a hukumraniya wî: êrîşên leşkerî yên hov li navendên êzidiyan ên Şêxan û Şingalê.
Nakokiya îdeolojîk
Dîtina Mîr Mihemed a Kurdistanê Dewleteke Îslamî ya Sunî bû. Wî xwe ne tenê wekî serkirdeyekî etnîkî, lê wekî “Parêzvanê Baweriyê” li çiyayan didît. Li gorî dîtina wî, şêniyên êzidî — bi pergala baweriya xwe ya cuda, kevnar û neÎslamî — “sînorekî hundirîn” temsîl dikirin ku teslîmbûna desthilatdariya wî ya hiquqî û olî ya navendî red dikir.
Êrîşên salên 1832-1833
Seferên wî yên Behdînanê li ser girêdana siyasî bûn, lê seferên Şêxanê bi siyaseta axa şewitandî dihatin diyarkirin.
Derbasbûna Dîcleyê: Di sala 1832 de, hêzên Soranê bi armanca bindestkirina serkirdayetiya êzidiyan ji çem derbas bûn. Êzidî, bi serkirdayetiya Mîr û kesayetên xwe yên olî, ber bi zinarên hişk ên Şingalê û ziyaretgehên Lalişê ve vekişiyan.
Komkujiya li pirê: Vegotinên dîrokî, ku kevneşopiyên devkî yên herêmî piştrast dikin, behsa rûbirûbûneke tirsnak dikin ku penaberên êzidî yên li peravên çem tengavbûyî bi awayekî pergalî ji aliyê piyadeyên Soranê ve hatin hedefkirin.
Dorpêça Şingalê: Topxaneya Mîr Mihemed — ku li dijî kelehên kevirî pir karîger bû — ji bo derxistina parêzvanên êzidî ji şikeftên çiyayan hat bikaranîn. Bi hezaran kes koçber bûn û gelek kes mecbûrî guherandina olê ya bi nav bûn an wekî xulam hatin firotin.
Hûrguliya dîrokî û şîroveya nûjen
Ji bo têgihiştina “Paşayê Kor”, divê em bi dîtina avakirina dewleta sedsala 19an lê binêrin. Wekî serkirdeyên hevdem ên Ewropa an Amerîkayan ên wê serdemê, wî komên hindikahiyê yên li dijî “standardkirina” navendî radiwestin wekî gefên li hebûna dewletê didîtin.
Encam: Van seferan bi dehsalan pêkhateya nifûsa êzidî ya li bakurê Iraqê bi awayekî berçav lawaz kir.
Mîrat: Dema ku kurdên îro cesareta wî ya li dijî Osmaniyan diqedirînin, civaka êzidî Mîr Mihemed wekî kesayeta tepeserkirinê bi bîr tîne. Gotareke dîrokî ya bi rastî “mezin” divê nas bike ku “Mişta Hesinî” ya wî cudahî di navbera dagîrkerên biyanî û hindikahiyên herêmî de nekir.
Beşa 10: Vejîna çandî — Soranî wekî zimanê dewletê
Mîr Mihemed dizanî ku dewleteke bi tenê li ser topan ava bibe dê dema kargeha rijandinê sar bibe hilweşe. Ew pêdivî bi çandeke bilind a kurdî hebû da ku bi meqama farisî û tirkîya osmanî re pêşbirkê bike.
Bilindkirina zaravayê Soranî
Berî hukumraniya wî, farisî zimanê dîwanên kurdî û erebî zimanê mizgeftan bû. Mîr Mihemed piştgiriya tevgera bilindkirina kurdiya Soranî bo zimanekî edebî û rêveberî kir.
Xet û nivîskar: Wî komeke katiban bi kar anîn ku dest bi nivîsandina fermanên dewletê, dayîna axê û nameyên dîplomatîk bi Soranî kirin.
Helbest û piştgirî: Wî “Xelekeke Helbestvanan” li Rewandizê fînanse kir. Van nivîskaran şêwazên farisî yên pir xemilandî û razber paş hiştin û li ser erdnîgariya kurdî, dîroka kurdan û rûmeta mala Soranê nivîsandin. Vê serdemê zemîna zimanî ya tiştê ku paşê dê bibe standarda nûjen a edebî ya Soranî amade kir.
Binesaziya perwerdeyê
Mîr toreke medreseyan ava kir ku bêtir wekî kolêjên nûjen kar dikirin.
Reforma bernameya dersan: Herçiqas kelam navendî ma, van dibistanan dîrok, erdnîgarî û endezyariya bingehîn hîn dikirin (ji bo piştgiriya pîşesaziya leşkerî).
Kişandina zanyaran: Ji ber ku Rewandiz ewle û dewlemend bû (bi saya darbxaneya Soranî), zanyar heta ji Bexdad û Tebrîzê ji bo dersdayînê diçûn Mîrektiyê û bi xwe re zanyariyên zanistî û felsefî yên piralî dianîn.
“Atînaya Kurdî”
Heta sala 1835, Rewandiz êdî ne tenê cihê xweveşartinê yê çiyayî bû. Ew ronahiyeke hizrî bû. “Vejîna Kurdî” ya di bin Mîr Mihemed de hesteke kurdbûnê ava kir ku ji dilsoziya eşîrî derbas dibû. Mirov êdî ne tenê endamekî eşîra Soranê bû; ew tebeayê dewleteke kurdî ya bi çand, xwende û ji aliyê pîşesazî ve pêşketî bû.
Beşa 11: Dîplomasî di “Lîstika Mezin” de
Dema ku Mîr Mihemed Cezîre feth dikir, hêzên cîhanî “Lîstikeke Mezin” ji bo kontrola Rojhilata Navîn dilîstin. Mîr ji tiştê ku pir caran lê tê nas kirin dîplomatekî gelek jêhatîtir bû.
Çavdêrên brîtanî
Agentên brîtanî, wekî James Baillie Fraser, serdana Rewandizê kirin û matmayî man. Fraser Mîr wekî kesekî bi “enerjiyeke awarte” şîrove kir û got ku artêşa wî ji gelek yekîneyên Siltan bi disîplîntir e.
Qada navbera stratejîk: Brîtanî nîqaş kirin ka divê piştgirî bidin Mîr Mihemed da ku li bakur bibe astengiya bandora Rûsyayê an na. Lê di dawiyê de biryar dan ku Kurdistaneke yekgirtî dikare bibe sedema hilweşîna tevahî ya Împeratoriya Osmanî, ku wan dixwest ew “yekpare lê lawaz” bimîne da ku li dijî Rûsyayê radiweste.
Girêdana “Soran-Misir”
Dibe ku gava dîplomatîk a herî xeternak hevpeymaniya bi dengê ku li ser hebû ya di navbera Mîr Mihemed û Mihemed Elî Paşayê Misirê de bû. Her du serhildêrên bihêz ên di nav Împeratoriya Osmanî de bûn. Heke “Paşayê Kor” ê kurd û Paşayê Misirê êrîşeke ji du aliyan li Stenbolê hemaheng kiribana, nexşeya Rojhilata Navîn a îro dê bi tevahî cuda bûya. Ev hevpeymaniya potansiyel sedema sereke bû ku Siltanê osmanî di dawiyê de biryar da ku Mîr Mihemed divê bê hilweşandin.
Beşa 12: Bersivêrîşa Osmanî — Reşîd Paşa û Tenzîmat
Heta sala 1834, Siltanê osmanî Mehmûd II bi têr dîtibû. “Paşayê Kor” êdî ne bêhna herêmî ya xweşnedanê bû; ew saziyeke serwer bû ku zêrê xwe lêdida, topên xwe dirijand û rêyên bazirganiya Dîcleyê rehîn digirt. Siltan generalê xwe yê herî jêhatî, Reşîd Mihemed Paşa, ku ezmûna şerên Balkan û Misirê hebû, danî da ku rêberiya kampanyaya Tenzîmat (Ji nû ve rêxistinkirin) ya ber bi navenda kurdî ve bike.
Seferberiya mezin a împeratoriyê
Osmaniyan ne bi tenê nobetdarên sînorê şandin. Wan artêşeke mezin û nûjenkirî ya împeratoriyê, bi efserên li gorî rêbazên ewropî perwerdekirî û topxaneya dorpêçê ya herî nû, seferber kirin.
Dorpêça stratejîk: Reşîd Paşa rasterast êrîş nekir. Wî tevgera dualiyane bi kar anî û leşker ji Bexdadê li başûr û Sêwasê li bakur tevgerandin û bi hêdî gilîka li derdora Mîrektiya Soranê tengtir kir.
Teknolojiya împeratoriyê: Herçiqas topên Westa Receb berçav bûn, Osmanî digihîştin hilberîna pîşesazî ya pergala dewletên ewropî. Cara yekem, derbasgehên çiyayî yên “nayên girtin” ên Mîr Mihemed bi hêza agirê ku bi ya wî re wekhev — û li hin beşan zêdetir — bû re rû bi rû bûn.
Beşa 13: Dorpêç û xiyaneta pîroz
Ketina Rewandizê di sala 1836 de ne tenê şikestineke leşkerî bû; ew hilweşîneke derûnî bû ku fermandariya bilind a Osmanî plan kiribû.
Keleha di bin agir de
Dema ku artêşên Osmanî li geliyên Rewandizê dorpêç kirin, Mîr Mihemed ji bo şerekî ku dê Zagros bike goristana leşkerên împeratoriyê amade bû. Erdnîgarî (wekî di Beşa 1ê de hat nîqaşkirin) hîn jî bi hêz ji parêzvanan re alîkar bû. Lê Reşîd Paşa derûniya kurdî ji şerê çiyayî gelek baştir fam dikir.
Fetwaya teslîmbûnê
Osmaniyan çeka xwe ya herî karîger anîn meydanê: Fermana Olî.
Fermana Xelîfe: Siltanê osmanî navê Xelîfeyê Îslamê digirt. Reşîd Paşa fetwayek ji desthilatdarên olî wergirt ku digot: ji ber ku Siltan serokê cîhana Îslamî ye, her leşkerê musilman ê li dijî artêşa Siltan şer bike ji ol derketiye.
Krîza wijdanê: Ev Nîzamên (Leşkerên birêkûpêk) Mîr Mihemed mêrên dîndar bûn. Dema ku bangkerên osmanî ragihandin ku şerê li dijî Siltan dê bibe sedema laneta herheyî, ruhê artêşa kurdî şikest. Leşkerên ku dikaribûn bi topbaranê re bê tirs rû bi rû bibin nikaribûn ihtîmala ji ol derxistinê tehemul bikin.
Hilbijartina serkirdeyekî
Di nav serhildana ji hundir û dorpêça mezin a ji derve de, Mîr Mihemed biryareke dilşikîner da. Ji bo pêşîgirtina wêrankirina tevahî ya Rewandizê û kuştina gelê xwe, wî danûstandin qebûl kir. Reşîd Paşa li ser Qur'anê sond xwar ku dê Mîr bi rûmeta pêwîst a kesekî ji xanedanê bê dîtin û jiyana wî bê parastin û bang li Mîr Mihemed kir ku biçe Stenbolê da ku mercan rasterast bi Siltan re danûstandin bike.
Beşa 14: Raza Trabzonê — Mirina qralekî
Di dawiya sala 1836 de, “Mîrê Hesinî” cara dawî ji çiyayên xwe derket. Ew li Stenbolê bi muameleya “Qefesa Zêrîn” hat pêşwazîkirin — şîvên mezin û rûmetên împeratoriyê — lê destûra derketina ji paytextê qet nehat dayînê.
Teoriyên suîqestê
Piştî çend mehan a ragirtina li Stenbolê, Siltan li gorî xuyayê destûr da Mîr Mihemed ku vegere Rewandizê da ku wekî hukumranekî bindest ê dilsoz ê osmanî hukum bike. Ew ber bi bendera Deryaya Reş a Trabzonê ve ket rê. Ew qet venegeriya Zagrosê.
Lihevkirina dîroknasiyê nîşan dide ku desthilatdarên osmanî nas kirin ku heta Mîr Mihemed zindî be, ew dê navenda civandina piştgiriyê ya serxwebûna kurdan bimîne.
Kasa jehrkirî: Teoriyeke bi berfirehî qebûlkirî dibêje ku ew di şîveke li Trabzonê ya ji aliyê rayedarên osmanî ve hatî amadekirin de hat jehrkirin.
Kemîna çiyayî: Kevneşopiyeke din dibêje ku yekîneyeke taybet rê li wî girt û ew li geliyeke bêdeng darvekir. Laşê wî li goreke bê nîşan hat veşartin da ku nebe cihê ziyaretê yê kurdî.
“Paşayê Kor” winda bû û ligel wî Dewleta Soranê ya navendî jî ji holê rabû. Rêveberiya Osmanî yekser ket deverê, kargeha topan hilweşand, darbxaneyê girt û ax kir navçeyên biçûk û hêsanrêvebirî ku rayedarên ji aliyê Stenbolê ve hatî danîn rêve dibirin.
Beşa 15: Mîrata nemir — Ji mîrektiyê heta nasnameya nûjen
Hukumraniya Mîr Mihemed tenê 23 salan domand, lê siya wî li her tevgera siyasî ya kurdî ya sedsala 21an heye. Wî delîla dîrokî ya pêkanîna têgînê pêşkêş kir ku dewleteke kurdî ne xeyal, lê rastiyeke tepeserkirî bû.
1. Avakerê yekîtiyê
Wî nîşan da ku eşîrgeriya hişk a kurdan dikare bi hiquq, pîşesazî û zimanekî hevpar (Soranî) bê derbaskirin. Ew sembola sereke ya “Yekîtî” (Yekbûn) dimîne.
2. Dersa nûjeniyê
Kargeha wî ya topan hîn jî nimûneya herî zêde bi bîr tînin a potansiyela pîşesazî ya kurdî ye. Wî nîşan da ku kurd ne tenê “gelê çiyayan” bûn, lê belê dikaribûn hilberîna bi teknolojiya bilind û rêveberiya tevlihev a dewletê bikin.
3. Peykera di nav bayê de
Îro, peykereke Mîr Mihemed li Rewandizê radiweste û li geliyên ku wî berê parastibûn dinêre. Ji bo kurdên nûjen, ew “Xwenasî” (Yê xwe dît) ye. Ew ne wekî serhildêrekî têkçûyî, lê wekî dûrbînekî ku tenê giraniya hevpar a xiyaneta împeratoriyê û manîpulasyona olî şikand tê bîranîn.
📚 Çavkanî
Ji bo lêkolîner an eleqedarên dixwazin hûrguliyên vê vegotina 8,000 peyvî piştrast bikin, çavkaniyên li jêr bingeha sereke ya akademîk pêşkêş dikin:
Rich, C. J. (1836). Vegotina rûniştina li Kurdistanê. Duncan. (Vegotina herî girîng a şahidê li dîwana Soranê).
Fraser, J. B. (1840). Rêwîtiyên li Kurdistan, Mezopotamya û hwd. (Hûrguliyên pîşesaziya leşkerî û Westa Receb).
McDowall, D. (2021). Dîroka nûjen a kurdan. I.B. Tauris. (Çarçoveya navendîkirina Osmanî/Tenzîmatê).
Eppel, M. (2016). Gelekî bê dewlet. University of Texas Press. (Şîroveya modela avakirina dewleta Soranê).
Jwaideh, W. (2006). Tevgera neteweyî ya kurdî: Kok û pêşketina wê. Syracuse University Press. (Bandora Paşayê Kor li netewetiya paşê).
https://historyofkurd.com/english/2020/04/26/mir-muhammad-rawandzi/
https://military-history.fandom.com/wiki/Muhammad_Pasha_of_Rawanduz