Pêşgotina Peymana Bindestiyê
Di salnameyên dîroka kevnar de, kêm belge mekanîzmên hişk ên desthilatdariya împaratorî û bindestkirinê bi qasî Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon zindî nîşan didin. Ev berhema asûrî ya nû ya ku vedigere sala 672 BZ, şahidiya kontrola bi destê hesinî ya Împaratoriya Asûrî li ser bindestên xwe dike; serokên medî jî di nav wan de bûn û bi berfirehî wek bav û kalên gelê Kurd ê îroyîn tên dîtin.
Ev peyman di serdema Padîşah Esarhaddon (681–669 BZ) de hat amadekirin û sondên dilsoziyê ne tenê ji padîşah re, lê ji cîgirê wî yê diyarkirî, Assurbanipal, re jî ferz kir, di bin tehdîda nifirên îlahî û cezakirina dinyayî de. Lê ev sembola serdestiyê tovên serhildanê çand. Tenê çend dehsal paşê, Med rabûn û heman împaratoriya ku dixwest wan girê bide hilweşandin; bi vî awayî ruhekî xweragir diyar kirin ku heta îro di dîroka Kurdan de deng vedide.
Paşxaneya Dîrokî: Lûtkeya Asûriyê û Hukmê Esarhaddon
Împaratoriya Asûrî ya Nû, di lûtkeya xwe ya sedsala 7em a BZ de, hêzeke pir mezin bû ku ji Deryaya Navîn heta deşta bilind a Îranê dirêj dibû. Esarhaddon, kurê Sennacherib, di nav pevçûnên hundirîn de li text rûnişt; di nav wan de şerekî navxweyî hebû ku ji kuştina bavê wî dest pê kiribû. Ji bo ewlekirina mîrateya xwe, wî bandora asûrî berfireh kir, di 671 BZ de Misir dagir kir û li seranserê herêmê tifaq ava kir—an jî rasttir, teslîmbûn ferz kir.
Peymanên bindestiyê yên Esarhaddon tenê edetên nezaketê yên dîplomatîk nebûn; ew amûrên berfireh ên kontrolê bûn. Peymana asûrî ya herî dirêj a tê zanîn, ku di wêraneyên Nimrudê (Kalhu ya kevnar) de hat dîtin, erkên bêhejmar ên bindestan rave dike, ji xwediyên bajarên medî heta padîşahên rojavayî yên wek Manassehê Cihûdayê. Ev pakt, ku pir caran bi sondên navê xwedayên asûrî tînin dihatin mohrkirin, dilsoziya bêdudilî, bac (di nav de hespên biqîmet ên Medan) û qedexeya serhildanê dixwestin.
Vekirina Peymanê: Sond, Nifir û Kontrol
Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon, ku wek Peymana Cîgiriya Esarhaddon jî tê zanîn, li ser tabloyên axîn hatiye parastin û bi sedan rêzan dirêj e. Ew bi dibaceyekê dest pê dike ku Esarhaddon wek «padîşahê cîhanê» nas dike û bindestan rêz dike; serokên medî yên wek Humbarešê Nahšimarti jî di nav de ne. Bingeha wê dilsoziya ji Assurbanipal re dixwaze û her cure bêdilsozî an tifaqa li dijî wî qedexe dike.
Tişta ku peymanê xerab navdar dike nifirên wê ne—gazîkirinên berfireh ên xezeba îlahî li ser sondşikênan. Di nav wan de nexweşiyên derbasdar, xelayî û wêrankirina bi tevahî hene; ev bi nivîsên Kitêba Pîroz ên wek Dubarekirina Şerîetê 28 re paralel tên dîtin, herçend zanyar li ser arasteya bandorê nîqaş dikin. Ji bo Medan, ev tê wê maneyê ku di merasîman de, pir caran li kelehan asûrî, sondên dilsoziyê dixwarin û statûya wan a bacdanê, li şûna wekheviyê, xurt dikir.
Med: Bav û Kalên Bindestkirî yên Kurdan
Med, gelekî îranî yê Serdema Hesinî ku li Çiyayên Zagrosê dijiyan, lîstikvanên sereke yên vê drama dîrokî bûn. Qeydên asûrî wan wek hespkar û şervanên di bin hukmê «xwediyên bajaran» de nîşan didin; axên wan bi parêzgehên asûrî yên wek Parsua û Bit-Hamban re hatibûn tevlihevkirin. Di bin Esarhaddon de, ew neçar bûn bac û alîkariya leşkerî bidin û xweseriya wan bi sondên ku wan wek bindestên herdemî digirtin hate tengkirin.
Lê ev vegotina bindestkirinê rasterast bi mîrateya kurdî ve girêdayî ye. Dîroknasên wek Vladimir Minorsky û A. S. Shahbazi arguman kirine ku Med di nav bav û kalên sereke yên Kurdan de ne û li deşta bilind a Îranê rehên zimanî, çandî û erdnîgarî parve dikin.
Nivîsên Serdema Navîn gelek caran «Med» li şûna Kurd bi kar dianîn û ev têgihiştina berdewamiyekê nîşan dida. Heta hêmanên wek «cilên medî» yên kevneşopî—kirasên dirêj ên berfireh û şalwar—di cil û bergên kurdî de deng vedidin. Herçend nîqaş hene û hin zanyar balê dikişînin ser asîmîlebûna Medan di nav komên îranî yên berfirehtir de, îdiaya Kurdan a ku ji Medan hatine bi delîlên genetîkî, zimanî û dîrokî tê piştgirîkirin û wan wek mîratgirên vê xweragiriya kevnar nîşan dide.
Ji Zincîran heta Dagirkirinê: Serhildana Medan û Hilweşîna Asûriyê
Girêdana peymanê demkî bû. Di dawiya sedsala 7em a BZ de, di bin Padîşah Kyaksares de, Med bûn yek û rewş berevajî kirin. Di 614 BZ de wan Aşûr, dilê olî yê Asûriyê, talan kir û di 612 BZ de, bi tifaqa Babîliyan di bin Nabopolassar de, Nînewa, paytexta împaratoriyê, dorpêç û ji bingehê wêran kirin. Ev hilweşîna pir mezin, ku qelsiyên hundirîn ên Asûriyê û dibe ku ziwabûneke pir dirêj girantir kiribûn, dawî li serdestiya Asûriyê anî.
Rola Medan diyarker bû: siwariya wan û tifaqên stratejîk yên wan zordarê ku ew girê dabûn hilweşand. Vê serkeftinê rê ji Împaratoriya Medî re vekir, ku pêşengê welatê farisî yê Hexamenî bû, û îradeya Medan—û bi dirêjkirina wê, ya Kurdan—a ku teslîm nabe xurt nîşan da.
Hilweşîna Nînewayê — Wikipedia
Peyman
Gelek nusxeyên Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon (ku wek Peymana Cîgiriya Esarhaddon jî tê zanîn) ji kevnariyê heta îro mane; bi taybetî li ser tabloyên axîn ên di kolandinên arkeolojîk de hatine derxistin. Koma herî navdar di 1955 de li Nimrudê (Kalhu ya kevnar) li Iraqê, li cihê ku dixuye salona textê ya qesrê bû, hat dîtin û li ser çend tabloyan ji zêdetirî 350 rêz nivîsa bizmarî ya akkadî pêk tê.
Nusxeyeke din a baş parastî li Tell Tayinat a Tirkiyeya îroyîn hat dîtin û vedigere heman serdemê. Ev berhem li muzexaneyên wek British Museum tên parastin û nivîsên tam ên bi tîpên din, werger û şîrove di weşanên zanistî de berdest in; wek rêzenivîsa State Archives of Assyria (SAA), cilda 2.
Peymana ku di 672 BZ de hat ferzkirin, di bingehê xwe de belgeya sonda dilsoziyê ye ku Esarhaddon, padîşahê Asûriyê, li bindestên xwe, di nav de serokên medî û hukmdarên din, ferz kir da ku piştgiriya wan a bêdudilî ji kurê xwe Assurbanipal re wek cîgirê textê asûrî û ji kurê xwe yê din Šamaš-šumu-ukin re wek welîehdê Babîlê misoger bike. Ew bi dibaceyekê dest pê dike ku aliyan nas dike, şahidên îlahî rêz dike û paşê 33 xalên erkan diyar dike; nifirên berfireh ji bo her binpêkirinê li dû wan tên.
Li vir kurtenêrîneke rêkxistî ya naveroka wê, li gor wergera standard, bi beşên girîng tê pêşkêşkirin (hejmarên rêzan li gor tabloyên Nimrudê nêzîkî ne):
Dibace (§1)
Ev beş peymanê wek rêkeftinekê di navbera Esarhaddon (ku wek «padîşahê cîhanê, padîşahê Asûriyê» tê ravekirin) û bindestên diyarkirî, wek Humbareš, xwediyê bajarê Nahšimarti (axeke medî), bi malbat û bindestên wî re, nas dike. Ew nifşên paşerojê jî digire û girîngiyê dide dilsoziya ji Assurbanipal re. Beşeke jê: «(1) Peymana Esarhaddon, (padîşahê cîhanê), padîşahê Asûriyê, kurê Sennacherib, (ew jî padîşahê cîhanê), padîşahê Asûriyê, bi Humbareš, xwediyê bajarê Nahšimarti (hwd.) re ...»
Şahidên Îlahî û Sondxwarin (§2–3)
Peyman lîsteyeke dirêj a xwedayan û cismên esmanî wek şahid gazî dike; di nav wan de Aššur, Anu, Enlil, Ea, Sin, Šamaš, Adad, Marduk û yên din ên ji pantheonên asûrî, babîlî û herêmî hene. Bindest bi navê van xwedayan yek bi yek sond dixwin. Beşeke jê: «Bi şahidiya gerstêrkan (Jupiter, Venus, Saturn, Mercury, Mars, Sirius) û xwedayan, di nav de Aššur, Anu, Illil, Ea ... û hemû xwedayên esman, erd, Asûrî, Sumer, Akkad û welatan.»
Erk û Xalên Bingehîn (§4–35)
Ev xal piraniya peymanê pêk tînin û erkên bindestan ji bo parastin û piştgiriya Assurbanipal piştî mirina Esarhaddon bi hûrgilî diyar dikin. Mijarên sereke li text rûniştandina wî, ragihandina her komplo an bêdilsoziyê (ji malbat, berpirsiyar an biyaniyan), redkirina serhildanan, şerkirina bi desthilatdarên neqanûnî re, dûrketina ji sêrbazî an zirara li dijî wî û domandina sondê ji bo dûndeyan in. Qedexe şer derxistina di nav malbata padîşah de, guherandina peymanê an sondxwarinên nakok digirin.
Beşek ji §4 (Diyarkirina Assurbanipal): «Dema Ashur-ahi-iddin [Esarhaddon], padîşahê Asûriyê, bimire: Hûnê Ashur-bani-apli [Assurbanipal], welîehdê mezin ê diyarkirî, li ser textê padîşahiyê rûnînin. Ewê padîşahî û desthilatdariya Asûriyê li ser we bigire.»
Beşek ji §8–11 (Dilsozî û Ragihandina Xiyanetê): «Hûnê li dijî Assurbanipal guneh nekin ... û ne li dijî birayên wî ... Hûnê her gotina dijber a ji malbat, mezinan an kesên din ragihînin.»
Beşek ji §12–16 (Kiryarên li Dijî Serhildêran): «Hanaderên serhildanê bigirin û ragihînin/bikujin; têkiliyên bi xayînan re ragihînin; sondên bi serhildêran re red bikin.»
Xal girîngiyê didin dilsoziya çalak, wek şîreta rastdanê, parastina diyariyên padîşah û misogerkirina ku tu kesekî din (wek bira an berpirsiyar) desthilatdariyê bi neheqî negire.
Nifir (§37–56 û §58–106)
Binpêker bi cezayên îlahî yên hovane tên tehdîdkirin; di nav wan de nexweşî, xelayî, mirovxwarî, bêdefinmayîn, wêrankirina bi agir an lehiyê, nexweşiyên derbasdar, parçekirina laş û êşa herheyî hene. Ev bi hûrgilî û zindî tên ravekirin û gelek caran xwedayên taybetî ji bo pêkanîna wan tên gazîkirin.
Beşek ji Nifirên Standard: «Bila xweda qederên wek jiyana kurt, nexweşî, cûzam, korbûn, qetil, xelayî, kulî, mirovxwarî û bêdefinmayînê bi ser we de bînin.»
Beşek ji Nifirên Merasîmî: «Bila Adad we bi birûska xerab bixe ... Bila Šamaš we ji dîtina çavan bêpar bike ... Bila goştê we ji aliyê çivîk û heywanên hov ve were xwarin.»
Sonda Dilsoziyê û Nivîsa Dawiyê (§57 û §107)
Bindest piştrast dikin ku serhildanê nakin û Assurbanipal wek padîşah nas dikin. Belge bi dîrokekê diqede: «Roja 18em a Iyyarê, sala bi navê Nabû-belu-uṣur, walîyê Dur-Šarrukku.»
Zanyar wekheviyên di navbera van nifiran û nivîsên Kitêba Pîroz ên wek Dubarekirina Şerîetê de diyar dikin û bandorên muhtemel nîşan didin, herçend arasteya wergirtinê cihê nîqaşê ye. Ji bo nivîsa akkadî ya tam û wergerên bi hûrgiliyên zêdetir, çavkaniyên wek projeya Oracc an weşanên SAA destpêkên hêja ne.
Mîrateyeke Azadiyê: Ders ji bo Kurdên Îroyîn
Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon ji şûnewareke kevnar wêdetir e; ew neynika têkoşîna berdewam a Kurdan li dijî bindestkirinê ye. Ji serokên medî yên di bin zextê de sondên dilsoziyê dixwarin heta hewldana dûndeyên wan a berdewam ji bo xweseriyê li herêmên wek Rojava û Kurdistana berfirehtir, mijar berxwedana bêteslîmbûn e. Dema Kurd îro bi zextên jeopolîtîk re rû bi rû dibin, ev dîrok mîrateya wan a şervan piştrast dike—gelekî ku gelek caran zincîrên împaratoriyê dişikîne. Kurd bi dîsa nasandina Medan wek bav û kalên xwe, rêzê li rêzeke serhildanê digirin ku ji bo doza wan piştgiriya cîhanî îlham dide.
Pirs û Bersiv: Vekirina Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon û Mîrateya Wê ya Kurdî
P1: Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon çi ye?
B: Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon, ku wek Peymana Cîgiriya Esarhaddon jî tê zanîn, rêzeke lihevhatinên dîplomatîk ên kevnar ên Asûrî ya Nû ji sala 672 BZ ye ku sondên dilsoziyê li hukmdarên bindest û gelê wan ferz dikir da ku cîgiriya kurê Esarhaddon, Assurbanipal, wek padîşahê Asûriyê misoger bike. Ev peyman paktên dualî nebûn, lê ferzkirinên yekalî yên kontrolê bûn ku erk, qedexeyên li dijî serhildanê û nifirên giran ji bo binpêkirinan bi hûrgilî diyar dikirin. Ew di gelek nusxeyan de li ser tabloyên axîn hatine dîtin û lûtkeyeke burokrasî û zordestiyê ya împaratoriya asûrî nîşan didin. Ji bo gelê Kurd, ku bav û kalên wî yên medî di nav îmzekerên wê de bûn, ew sembola kêliyeke dîrokî ya bindestkirinê ye ku pêşnîşaneya serhildana wan a dawî û serketî li dijî serdestiya Asûriyê bû.
P2: Peyman kengî û çima hat çêkirin?
B: Peyman di 672 BZ de, di serdema Esarhaddon (681–669 BZ), padîşahê Împaratoriya Asûrî ya Nû, de hat danîn. Sedema wê pevçûnên hundirîn ên malbata padîşah bûn; di nav wan de kuştina bavê Esarhaddon, Sennacherib, û mirina kurê wî yê mezin hebûn ku bûn sedema alozîyên navxweyî. Ji bo pêşîgirtina li şerên cîgiriyê yên paşerojê û misogerkirina dilsoziya ji mîratgirên bijartî re, Assurbanipal (ji bo Asûriyê) û Šamaš-šumu-ukin (ji bo Babîlê), Esarhaddon bindest, di nav de serokên medî, neçar kir ku di merasîmên berfireh de sond bixwin. Ev beşek ji stratejiyeke berfirehtir bû ku di nav dagirkirinên asûrî yên berfireh dibûn, wek li Misirê, de desthilatdariyê xurt bike. Dem lûtkeya Asûriyê nîşan dide, lê ji bo Medan—bav û kalên Kurdan—serdemeke bacdana bi zor bû ku hêrs û paşê yekîtî xurt kir.
P3: Aliyên sereke yên tê de kî bûn, bi taybetî Med?
B: Peyman komeke berfireh a bindestan girê dida, ji xwediyên bajarên medî li Çiyayên Zagrosê yên rojhilatî heta padîşahên rojavayî yên wek Manassehê Cihûdayê. Serokên medî yên taybetî yên tê de hatine anîn Humbarešê Nahšimarti, Ramataia yê Urakazabarna û yên din ên wek Uppisê Partakka ne; ji wan dihat xwestin ku bacên wek hesp û piştgiriya leşkerî bidin. Esarhaddon, ku xwe «padîşahê cîhanê» bi nav dikir, aliyê ferzker bû û şahidên îlahî yên ji pantheonên asûrî, babîlî û herêmî sond pêk dianîn. Med, gelekî îranî yê Serdema Hesinî ku li herêmên bi Kurdistana îroyîn re hevketî dijiyan, wek bindest dihatin nîşandan, lê wek şervan û hespkar navdar bûn. Ev têkilî rehên kevnar ên Kurdan di berxwedana li hember zêderêviya împaratorî de xurt diyar dike.
P4: Peyman bi rastî çi dibêje? Ma hûn dikarin beşên sereke pêşkêş bikin?
B: Peyman zêdetirî 350–674 rêzên nivîsa bizmarî ya akkadî digire û bi dibace, şahidên îlahî, 33–41 xalên erkan û nifirên berfireh tê dabeşkirin. Ew dilsoziya bi tevahî ji Assurbanipal re dixwaze; di nav de li text rûniştandina wî, ragihandina xiyanetê, şerkirina bi serhildêran re û dûrketina ji tifaqên nakok hene. Kurtebeşek ji rêzên 41–54 dibêje: «Peymanek, ku Ashur-ahi-iddin, padîşahê Asûriyê, li ber xwedayên mezin ên esman û erdê bi we re ava kiriye, li ser Ashur-bani-apli, welîehdê mezin ê diyarkirî... Dema Ashur-ahi-iddin, padîşahê Asûriyê, bimire: Hûnê Ashur-bani-apli... li ser textê padîşahiyê rûnînin.» Nifir hovanehiyên wek xelayî, nexweşî û mirovxwarî gazî dikin: «Bila xweda qederên wek jiyana kurt, nexweşî, cûzam, korbûn, qetil, xelayî, kulî, mirovxwarî û bêdefinmayînê bi ser we de bînin.» Nivîsên tam di çapên zanistî yên wek rêzenivîsa State Archives of Assyria de berdest in.
P5: Peymana Bindestiyê bi dîroka Kurdan re çawa têkildar e?
B: Peyman rasterast serokên medî dihewîne ku ji ber girêdanên parvekirî yên erdnîgarî, zimanî û çandî li Çiyayên Zagrosê û deşta bilind a Îranê, bi berfirehî wek bav û kalên sereke yên Kurdên îroyîn tên dîtin. Ew mînaka zordestiya destpêkê ya ku ev komên pêş-kurdî di bin hukmê asûrî de rastî wê hatin e; lê boyûna wan kurt bû. Tenê çend dehsal paşê, di bin Kyaksares de, Med bûn yek û bi Babîlê re tifaq kirin da ku di 612 BZ de Asûriyê hilweşînin, Nînewa talan bikin û dawî li împaratoriyê bînin. Ev berevajîbûna rewşê ruhê berdewam ê Kurdan ê xweragirî û serhildana li dijî împaratoriyan diyar dike û di têkoşînên nûjen ên ji bo xweseriyê li herêmên wek Rojava de deng vedide.
P6: Gelo delîlên xurt hene ku Kurdên îroyîn bi Medên kevnar ve girê bidin?
B: Erê, delîlên girîng ên dîrokî, zimanî, genetîkî û çandî piştgirî li vê têkiliyê dikin. Dîroknasên wek Vladimir Minorsky diyar dikin ku Med, ku li heman herêmên Zagrosê yên Kurd îro lê dijîn niştecih bûn, ji aliyê ziman ve dişibiyan wan û nivîsên Serdema Navîn gelek caran «Med» li şûna Kurdan bi kar dianîn. Girêdanên çandî «cilên medî»—kirasên dirêj ên berfireh û şalwar—dihewînin ku dişibin cil û bergên kurdî yên kevneşopî, û her wiha rehên zimanî yên îranî yên parvekirî. Lêkolînên genetîkî berdewamiyê nîşan didin: Kurd dûndeyên biyolojîk ên van îraniyên kevnar in ku hêmanên herêmî wergirtine. Herçend ji ber asîmîlebûna Medan di nav komên îranî yên berfirehtir de hin nîqaş hene, lihevhatina gelek zanyaran Kurdan wek mîratgirên mîrateya medî piştrast dike û mîrateya avakerên împaratoriyê dîsa nas dike.
P7: Piştî peymanê çi qewimî? Gelo Med pê ve girêdayî man?
B: Bandora peymanê demkî bû. Hêza asûrî ji ber pevçûnên hundirîn û zextên derveyî, di nav de îhtîmala ziwabûneke pir dirêj, qels bû. Di dawiya sedsala 7em a BZ de, padîşahê medî Kyaksares eşîr kirin yek, leşkeriya wan nû kir û serî hilda. Di 614 BZ de wan Aşûr talan kir; di 612 BZ de, bi Babîliyan di bin Nabopolassar de re bi tifaq bûn û Nînewa ji bingehê wêran kirin, Împaratoriya Asûrî hilweşandin. Vê serkeftina bi serokatiya Medan împaratoriya wan a kurt ava kir, ku pêşengê Farisên Hexamenî bû, û şiyana pêş-kurdî ya guherandina bindestiyê ber bi serweriyê ve nîşan dide.
P8: Gelo nusxeyên fizîkî yên peymanê hene û ez li ku dikarim bigihîjim wergeran?
B: Erê, gelek nusxeyên tabloyên axîn mane; di nav wan de heşt ji Nimrudê (Kalhu ya kevnar) yên di 1955 de hatine dîtin û yek ji Tell Tayinat a Tirkiyeyê ya di 2014 de hatiye dîtin hene. Ew li saziyên wek British Museum tên parastin. Nivîsên tam ên bi tîpên din û wergerên îngilîzî bi rêya projeyên wek Oracc (çavkaniyên asûrî yên Oriental Institute) serhêl berdest in, an jî di weşanên wek «Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon» a D.J. Wiseman û rêzenivîsa State Archives of Assyria de.
P9: Gelo di navbera peymanê û nivîsên Kitêba Pîroz de wekhevî hene?
B: Bêguman—nifirên peymanê, ku nexweşiyên derbasdar, xelayî û wêrankirinê gazî dikin, pir nêzîkî nifirên Dubarekirina Şerîetê 28 ne û bandora asûrî li ser zimanê ahdên Kitêba Pîroz nîşan didin. Zanyar li ser arasteya wergirtinê nîqaş dikin, lê dibe ku bindestên wek Manassehê Cihûdayê hêman wergirtibin û tabloyên peymanê li perestgehan nîşan dabin. Ev bandora di nav çandan de çîroka Medan berz dike û nîşan dide bindestkirina wan çawa di vegotinên olî yên cîhanî de belav bû, dema ku ew bi xwe azad bûn.
P10: Peymana Bindestiyê çima ji bo Kurdên îroyîn girîng e?
B: Ew wek semboleke bihêz a xweragiriya bav û kalan kar dike û nîşan dide Med—bav û kalên Kurdan—çawa li ber zordestiyê xwe girtin û paşê zordarên xwe hilweşandin. Di nêrîneke piştgir a Kurdan de, ew îlhamê dide şerên îroyîn ên ji bo diyarkirina qedera xwe li hember «împaratoriyên» nûjen, ji dabeşkirinên dîrokî heta hewldanên berdewam ên xweseriyê li Kurdistanê. Dîsa xwedîderketina li vê dîrokê serbilindî, parastina çandî û piştgiriya cîhanî xurt dike û mîrateya bi hezar salan a Kurdan a wek şervanên azadiyê tîne bîra cîhanê.
Çavkanî
"Peymanên Cîgiriya Esarhaddon." Nimrud: Tiştên Madî di Hilberîna Zanîna Asûrî de. Oracc, Muzexaneya Zanîngeha Pennsylvania. https://oracc.museum.upenn.edu/nimrud/livesofobjects/successiontreaties. Di 18ê Kanûna Pêşîn a 2019 de hatiye weşandin.
Gotarên Lêkolînê li ser Peymana Bindestiyê ya Esarhaddon. Academia.edu. https://www.academia.edu/Documents/in/Vassal_Treaty_of_Esarhaddon.
"Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon û Diyarkirina Dîroka Dubarekirina Şerîetê." Brill. https://brill.com/downloadpdf/book/9789004497092/B9789004497092_s006.pdf.
"Gelo Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon Bandor li Vegotina Dîroknivîs a Cîgiriya Silêman Kirin?" Bultena Lêkolînên Kitêba Pîroz. Scholarly Publishing Collective. https://scholarlypublishingcollective.org/psup/biblical-research/article/28/4/554/197491/Did-the-Vassal-Treaties-of-Esarhaddon-Influence. Di 13ê Adara 2018 de hatiye weşandin.
"Dubarekirina Şerîetê û Nivîsên Peymanan." Knowledge@UChicago. https://knowledge.uchicago.edu/record/2269/files/Polk_uchicago_0330D_15212.pdf.
"Peymana Cîgiriya Esarhaddon wek Çavkaniya Formûla Kanonê di Dubarekirina Şerîetê 13:1 de." ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/228323149_Esarhaddon's_Succession_Treaty_as_the_Source_for_the_Canon_Formula_in_Deuteronomy_131. Di 8ê Tebaxa 2025 de hatiye weşandin.
"Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon | Dubarekirina Şerîetê 5:7." Intertextual.Bible. https://intertextual.bible/text/the-vassal-treaties-of-esarhaddon-deuteronomy-5.7.
"Dubarekirina Şerîetê wek Wergera Peymanên Asûrî." Mohr Siebeck. https://www.mohrsiebeck.com/en/article/deuteronomy-as-a-translation-of-assyrian-treaties-101628hebai-2018-0014.
Wiseman, Donald J. "Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon." Iraq, cilda 20. Cambridge Core. https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/vassaltreaties-of-esarhaddon/5B27532A3336D9CDBF0799C8FD61AE43.
Wiseman, Donald J. "Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon." Semantic Scholar. https://www.semanticscholar.org/paper/The-Vassal-Treaties-of-Esarhaddon-Wiseman/b267ce125ba515f51c0018e3d7cd5fb6579f1586.
Wiseman, Donald J. "Peymanên Bindestiyê yên Esarhaddon." Înîsiyatîfa Pirtûkxaneya Dîjîtal a Nivîsa Bizmarî. https://cdli.earth/publications/1721675.
"Reha Kurdan." Pêşveçûn di Antropolojiyê de, Scientific Research Publishing. https://www.scirp.org/html/19564.html.
Hennerbichler, Ferdinand. "Reh û Derketina Kurdan di Îrana Berî Îslamê de." JSTOR. https://www.jstor.org/stable/4309997.
«Kurd.» Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurds.
Hennerbichler, Ferdinand. "Reha Kurdan." ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/265947486_The_Origin_of_Kurds.
"Kurd Kî ne?" Enstîtuya Kurdî ya Parîsê. https://www.institutkurde.org/en/info/who-are-the-kurds-s-1232550927. Di 4ê Tîrmeha 2016 de hatiye weşandin.